इति सञ्चिन्तयन् गन्तुं मण्डलान्तरम् आदरात् । उत्तस्थौ भास्करः पार्श्वं मेरोर् द्रष्टुम् इवोद्यतः
अशी मनाशी ठरवून, तो दुसऱ्या प्रदेशात जायला उत्साहानं उठला, जणू काही सूर्य मेरू पर्वताच्या बाजूला पाहायला उगवतो तसा.
विनिर्गत्यावहन् मार्गे प्रावृडोघजवेन सः । देशान् उल्लङ्घयाम् आस बहून् वाततरङ्गवत्
तो पावसाच्या जोरदार प्रवाहासारखा वेगाने त्या रस्त्यावरून निघाला आणि वाऱ्याच्या लाटेसारखा अनेक देश ओलांडत गेला.
तुच्छदेशजनाचारं हूनमण्डलम् आसदत् । करभः कण्टकौघार्थी कारञ्जम् इव काननम्
तो माणसांच्या वागणुकीपासून रिकाम्या आणि ओसाड अशा प्रदेशात गेला, जणू एखादा तरुण हत्ती काटेरी झुडुप शोधत किंवा करंजाच्या झाडांनी भरलेल्या जंगलात जातो तसा.
तत्र संवित्स्थितेनैव सन्निवेशेन वै पुरः । अपश्यद् ग्रामकं कञ्चिद् गन्धर्व इव पत्तनम्
तेथे तो पूर्ण भान ठेवून शांतपणे उभा राहिला आणि समोर एक लहान गाव पाहिले, जे जणू काही गंधर्वांचे नगरच भासत होते.
ददर्श तस्य पर्यन्ते तम् एव श्वपचालयम् । अधस् त्रिभुवनस्येव पाताले नरकव्रजम्
त्या गावाच्या टोकाला त्याने त्या चांडाळाचे घर पाहिले, ते जणू तीनही लोकांच्या खाली असलेल्या पाताळातील नरकाच्या झुंडीप्रमाणे होते.
चित्रचिन्तितविस्तारिसन्निवेशमयं पुरम् । गन्धर्ववद् असाव् आत्मश्वपचेशस्य दृष्टवान्
त्या नगराचा विस्तार आणि रचना जणू त्या राजाच्या विविध कल्पनांनी व विचारांनी घडवलेली होती. ते नगर एखाद्या गंधर्वाच्या नगरीसारखे भासत होते, पण ते त्या अस्पृश्य राजाचेच होते.
तेनैव सन्निवेशेन प्राग् दृष्टं श्वपचास्पदम् । तस्य काम् अपि वैराग्यपदवीम् अनयन् मनः
पूर्वी जसे पाहिले होते, त्याच स्वरूपात त्याने त्या अस्पृश्याचे निवासस्थान पाहिले. ते पाहून त्याच्या मनात एक अनोखी विरक्ती निर्माण झाली.
प्रावृडासारलुठितं भित्तिजातयवाङ्कुरम् । पर्यस्तच्छादनार्धाङ्कं किञ्चिदादृष्टकन्दरम्
पावसाळ्याच्या पाण्याने झिजलेले, भिंतींमधून अंकुर फुटलेले, अर्धे छप्पर कोसळलेले आणि काही गुहा फक्त थोड्याशा दिसणारे असे ते घर होते.
दारिद्र्यं तं दृढम् इव दौर्भाग्यम् इव कुट्टितम् । भ्रष्टाङ्गम् इव दौरात्म्यं दौस्स्थित्यम् इव खण्डितम्
त्याला तिथे गरीबी जणू दगडासारखी घट्ट दिसली, दुर्दैव जणू ठेचलेले, आणि दुर्गती जणू तुटलेली स्थिरता अशी भासत होती.
गाधिदन्तावदलितैर् गवाश्वमहिषास्थिभिः । धवलैर् व्याप्तपर्यन्तं साक्ष्यं कर्तुम् इव स्थितैः
गाधीच्या तोंडातल्या तुटलेल्या दातांसारखी गायी, घोडे आणि म्हशी यांच्या पांढऱ्या हाडांनी सगळं परिसर व्यापलेलं होतं, जणू काही साक्ष द्यायला ती तिथे उभी आहेत.
भुक्तं पीतं पुरा तेन येषु कर्परकेषु च । तैर् असन्मात्रमलिनैः परिपूर्णैर् इवावृतम्
कधीकाळी तिथे त्याने खाल्लं-पिलं होतं; त्या तुकड्यांनी आणि तुकड्यांच्या तुकड्यांनी, जणू अस्तित्वच नसल्याने डाग पडल्यासारखं, सगळं जागा भरून गेली होती.
ताभिर् एवान्त्रतन्त्रीभिस् संशुष्काभिर् ऋताव् ऋतौ । तृष्णाभिर् इव दीर्घाभिः परितः परिवेष्टितम्
त्याच वाळलेल्या आतड्यांच्या दोऱ्यांनी, ऋतूनंतर ऋतू, सगळीकडे जणू दीर्घ तहानेने वेढून घेतलं होतं.
चिरम् आलोकयाम् आस स तद् आत्मगृहं स्मयात् । प्राक्तनं शुष्कशवतां यातं देहम् इवात्मवान्
तो हसत हसत बराच वेळ आपलं ते घर पाहत राहिला; ते घर जुन्या, कोरड्या आणि सुकलेल्या देहासारखं झालं होतं.
अथ विस्मयवान् एष ग्रामकं समुपाययौ । उल्लङ्घ्य म्लेच्छनगरम् आर्यदेशम् इवाध्वगः
नंतर तो आश्चर्यचकित होऊन त्या गावाकडे गेला, जणू काही परक्या लोकांचं शहर ओलांडून एखादा प्रवासी आर्यांच्या देशात प्रवेश करतो तसं.
तत्रापृच्छज् जनं साधो कच्चित् स्मरति भो भवान् । प्राग् वृत्तम् अस्य ग्रामस्य पर्यन्ते श्वपचक्रमम्
तेथे त्याने लोकांना विचारलं, "माझ्या मित्रा, तुला या गावात पूर्वी काय घडलं होतं ते आठवतं का? विशेषतः गावाच्या टोकाला जिथे कुत्रं खाणारे लोक राहत होते, त्या भागाबद्दल काही आठवतं का?"
सर्व एव हि धीमन्तश् चिरवृत्तम् अपि स्फुटम् । करस्थम् इव पश्यन्ति मयेति सुजनाच् छ्रुतम्
कारण सर्व बुद्धिमान लोक जुन्या गोष्टीही अगदी स्पष्टपणे, जणू काही हातात धरल्यासारख्या, पाहू शकतात असं मी चांगल्या लोकांकडून ऐकलं आहे.
अत्र श्वपचम् एकान्तवासिनं वृद्धम् उन्नतम् । स्मरस्य् एकं किल तमोदुःखानाम् इव देहकम्
इथे, तुला आठवतं का, एक वृद्ध आणि प्रसिद्ध असा कुत्रं खाणारा माणूस एकटाच राहत होता — जणू अंधार आणि दुःखानं भरलेलं शरीरच.
यदि जानासि भोस् साधो तन् मे कथय तं जनम् । पान्थसंशयविच्छेदे महत् पुण्यफलं स्मृतम्
अहो सज्जना, तुम्हाला माहिती असेल तर कृपया मला त्या माणसाबद्दल सांगा. कारण प्रवाशाच्या शंकेचे निरसन केल्याने मोठे पुण्य मिळते असे म्हटले आहे.
भूयो भूय इति ग्राम्याः पृष्टा गाधिद्विजन्मना । अनल्पस्मयसंरम्भा आर्तेनेव चिकित्सकाः
गाधीच्या पुत्राने गावकऱ्यांना पुन्हा पुन्हा विचारले. ते मोठ्या गर्वाने आणि अस्वस्थपणे, जणू काही एखाद्या आजारी माणसाला वैद्य उत्तर देतो तशी उत्तरे देत होते.
यथा कथयसि ब्रह्मंस् तत् तथा न तद् अन्यथा । कटञ्जनामा श्वपच इहाभूद् दारुणाकृतिः
ब्राह्मणहो, जसे तुम्ही सांगितले तसेच खरे आहे, त्यात काही बदल नाही. इथे कटनंजन नावाचा एक श्वपच राहायचा, त्याचा चेहरा फारच भयंकर होता.
पुत्रपौत्रसुहृद्भृत्यबन्धुस्वजनपेटकम् । यस्यातिविस्तीर्णम् अभूत् पत्त्रवृन्दं तरोर् इव
त्याच्या मुला-नातवंडांचा, मित्रांचा, नोकरांचा, नातेवाईकांचा आणि आप्तांचा गोत मोठा होता, जणू एखाद्या झाडावर असलेल्या पानांच्या गर्दीसारखा.
तस्य वृद्धस्य तत् सर्वं कलत्रं मृत्युर् आच्छिनत् । अद्रेः पुष्पफलोपेतं महावनम् इवानिलः
त्या वृद्धाच्या सर्व कुटुंबाला मृत्यूने हिरावून नेले, जसा वारा डोंगरावरील मोठ्या जंगलातील फुले आणि फळे उडवून नेतो.
यस् ततो देशम् उत्सृज्य ययौ कीरपुरान्तरम् । वर्षाण्य् अष्टाव् अनुद्वेगं तत्र राजा बभूव यः
त्याने तो प्रदेश सोडून कीरापूरच्या दुसऱ्या भागात गेला आणि तिथे आठ वर्षे कुठलाही त्रास न होता राजा झाला.
यस् तत्राथ परिज्ञाय जनैर् दूरे तिरस्कृतः । यथा राशिर् अमेध्यस्य यथा ग्रामे विषद्रुमः
पण तिथे लोकांनी त्याला ओळखले आणि दूरवरून टाळले, जसे गावातल्या विषारी झाडाला किंवा घाणीच्या ढिगाला लोक टाळतात.
ततो जने ऽग्निं प्रविशत्य् आत्मना यो हुताशनम् । आर्यताम् आर्यसंसर्गाद् आर्यतः प्रविवेश ह
मग त्या लोकांमध्ये त्याने स्वतः अग्नीत प्रवेश केला; सज्जनांच्या संगतीमुळे त्याने खरी सज्जनता मिळवली.
किं त्वम् एकं प्रयत्नेन श्वपचं पृच्छसि प्रभो । किं ते बन्धुर् असौ कश्चिद् अभवत् संस्तुतो ऽथ वा
महाराज, तुम्ही इतक्या हट्टाने या श्वपचाला का विचारता? तो काही तुमचा नातेवाईक आहे का, किंवा तुम्ही त्याचं कधी कौतुक केलं आहे का?
एवं कथयतो ग्राम्यान् गाधिः पृच्छन् पुनः पुनः । सर्वेषु तत्र ग्रामेषु मासम् एकम् उवास सः
गाधी अशा प्रकारे वारंवार गावकऱ्यांना विचारत राहिले आणि त्या सर्व गावांमध्ये एक महिना राहिले.
यथा तेनानुभूतं तच् छ्वपचत्वं तथैव तैः । ग्रामीणैस् तस्य कथितं सर्वैर् एवाविखण्डितम्
त्यांनी जसं श्वपचाचं जीवन अनुभवलं होतं, तसंच त्या सर्व गावकऱ्यांनीही त्यांना स्पष्टपणे आणि एकमुखाने सांगितलं.
अव्याहतं सकलहूनमुखाद् अथैतद् आकर्ण्य सम्यग् अवलोक्य यथानुभूतम् । गाधिश् शशाङ्कमलवद् धृदये विरूढं गूढाकृतिः परमविस्मयम् आजगाम
हे सर्व गावकऱ्यांच्या तोंडून तंतोतंत ऐकून आणि स्वतःच्या अनुभवानुसार नीट विचार करून, गाधींच्या हृदयात जणू चंद्रकोरीसारखी खोलवर रुजलेली, गुप्त स्वरूपाची मोठी आश्चर्याची भावना निर्माण झाली.
लुठितं श्वपचागारं पुनर् विस्मयवान् ययौ । गाधिर् मनो हि नायाति तृप्तिम् आश्चर्यदर्शने
गाधी आश्चर्यचकित होऊन पुन्हा त्या चांडाळाच्या घराकडे गेला, कारण मनाला अद्भुत गोष्टी पाहण्यात कधीच समाधान मिळत नाही.