ततो ग्रामेषु मत्पृष्टैः प्रोक्तं सकलजन्तुभिः । राजा बभूव श्वपचो वर्षाण्य् अष्टाव् इहेति तैः
मग मी गावोगावी विचारलं तेव्हा सगळ्या लोकांनी सांगितलं, "इथे खरंच आठ वर्षं श्वपच राजा होता."
स एवान्ते परिज्ञातः प्रविष्टो ज्वलनं जवात् । ततो द्विजशतानीह प्रविष्टानि हुताशनम्
शेवटी हे कळल्यावर तो लगेच अग्नीत शिरला; मग इथे शेकडो ब्राह्मणही हवनाच्या अग्नीत गेले.
इति तेषां मुखाच् छ्रुत्वा तस्मान् निर्गत्य मण्डलात् । प्रयागे ऽकरवं शुद्ध्यै प्रायश्चित्तम् अहं द्विज
हे त्यांच्या तोंडून ऐकून मी त्या प्रदेशातून बाहेर पडलो आणि शुद्धीसाठी प्रयाग येथे प्रायश्चित्त केलं, ब्राह्मणहो.
कृत्वा चान्द्रायणस्यान्ते तृतीयस्याद्य पारणम् । इहाहम् आगतस् तेन श्रान्तो ऽस्म्य् अतिकृशो ऽस्मि च
आज तिसऱ्या चंद्रायण व्रताचा उपवास सोडून मी इथे आलो आहे; त्यामुळे मी खूप थकलो आहे आणि अगदी कृश झालो आहे.
इति श्रुतवता तेन गाधिना स तदा द्विजः । भूयः पृष्टो ऽप्य् एतद् एव कथयाम् आस नान्यथा
हे ऐकल्यावर गाधीने त्या ब्राह्मणाला पुन्हा विचारले, पण त्याने तेच उत्तर दिले, दुसरे काहीही सांगितले नाही.
अथ विस्मयवान् गाधिस् तां नीत्वा तत्र शर्वरीम् । जगद्गेहमहादीपे रवाव् उदयम् आगते
मग गाधी आश्चर्यचकित झाला आणि तिथेच ती रात्र घालवली. जगाला प्रकाश देणारा सूर्य उगवल्यावर,
कृते प्रातस्तनविधाव् आपृच्छ्याश्व् अतिथौ गते । इदं सञ्चिन्तयाम् आस विस्मयोद्धुरया धिया
सकाळच्या विधी करून, घोड्यावरून निघून गेलेल्या पाहुण्याला निरोप दिल्यावर, गाधी आश्चर्याने भरलेल्या मनाने विचार करू लागला.
यन् मया सम्भ्रमे दृष्टं सत्यं भूतं द्विजेन तत् । उक्तं ममेति किं नाम स्यान् मायाशम्बरे क्रमः
मी गोंधळात असताना जे पाहिलं, ते ब्राह्मणानं खरं म्हणून सांगितलं — या सगळ्यात माया कशी उलगडते, हे समजण्यासारखं तरी काय आहे?
यद् बन्धुमध्ये मरणं मया तद् दृष्टम् आत्मनः । सा मायैव न सन्देहश् शेषे पश्यामि सत्यताम्
आपल्या नातेवाइकांत मी स्वतःचं मृत्यू पाहिलं, ते नक्कीच मायेचं होतं, यात शंका नाही; बाकीचं मात्र मला खरं वाटतं.
तद् आत्मश्वपचोदन्तं द्रष्टुं तावद् अखिन्नधीः । हूनमण्डलपर्यन्तग्रामं गच्छामि सत्वरम्
माझं जिथे शूद्र म्हणून जन्म झालं असं म्हणतात, तो प्रदेश आणि हूणांचं गाव पाहायला मी थकत नाही, तिथे पटकन जाईन.
इति सञ्चिन्तयन् गन्तुं मण्डलान्तरम् आदरात् । उत्तस्थौ भास्करः पार्श्वं मेरोर् द्रष्टुम् इवोद्यतः
अशी मनाशी ठरवून, तो दुसऱ्या प्रदेशात जायला उत्साहानं उठला, जणू काही सूर्य मेरू पर्वताच्या बाजूला पाहायला उगवतो तसा.
विनिर्गत्यावहन् मार्गे प्रावृडोघजवेन सः । देशान् उल्लङ्घयाम् आस बहून् वाततरङ्गवत्
तो पावसाच्या जोरदार प्रवाहासारखा वेगाने त्या रस्त्यावरून निघाला आणि वाऱ्याच्या लाटेसारखा अनेक देश ओलांडत गेला.
तुच्छदेशजनाचारं हूनमण्डलम् आसदत् । करभः कण्टकौघार्थी कारञ्जम् इव काननम्
तो माणसांच्या वागणुकीपासून रिकाम्या आणि ओसाड अशा प्रदेशात गेला, जणू एखादा तरुण हत्ती काटेरी झुडुप शोधत किंवा करंजाच्या झाडांनी भरलेल्या जंगलात जातो तसा.
तत्र संवित्स्थितेनैव सन्निवेशेन वै पुरः । अपश्यद् ग्रामकं कञ्चिद् गन्धर्व इव पत्तनम्
तेथे तो पूर्ण भान ठेवून शांतपणे उभा राहिला आणि समोर एक लहान गाव पाहिले, जे जणू काही गंधर्वांचे नगरच भासत होते.
ददर्श तस्य पर्यन्ते तम् एव श्वपचालयम् । अधस् त्रिभुवनस्येव पाताले नरकव्रजम्
त्या गावाच्या टोकाला त्याने त्या चांडाळाचे घर पाहिले, ते जणू तीनही लोकांच्या खाली असलेल्या पाताळातील नरकाच्या झुंडीप्रमाणे होते.
चित्रचिन्तितविस्तारिसन्निवेशमयं पुरम् । गन्धर्ववद् असाव् आत्मश्वपचेशस्य दृष्टवान्
त्या नगराचा विस्तार आणि रचना जणू त्या राजाच्या विविध कल्पनांनी व विचारांनी घडवलेली होती. ते नगर एखाद्या गंधर्वाच्या नगरीसारखे भासत होते, पण ते त्या अस्पृश्य राजाचेच होते.
तेनैव सन्निवेशेन प्राग् दृष्टं श्वपचास्पदम् । तस्य काम् अपि वैराग्यपदवीम् अनयन् मनः
पूर्वी जसे पाहिले होते, त्याच स्वरूपात त्याने त्या अस्पृश्याचे निवासस्थान पाहिले. ते पाहून त्याच्या मनात एक अनोखी विरक्ती निर्माण झाली.
प्रावृडासारलुठितं भित्तिजातयवाङ्कुरम् । पर्यस्तच्छादनार्धाङ्कं किञ्चिदादृष्टकन्दरम्
पावसाळ्याच्या पाण्याने झिजलेले, भिंतींमधून अंकुर फुटलेले, अर्धे छप्पर कोसळलेले आणि काही गुहा फक्त थोड्याशा दिसणारे असे ते घर होते.
दारिद्र्यं तं दृढम् इव दौर्भाग्यम् इव कुट्टितम् । भ्रष्टाङ्गम् इव दौरात्म्यं दौस्स्थित्यम् इव खण्डितम्
त्याला तिथे गरीबी जणू दगडासारखी घट्ट दिसली, दुर्दैव जणू ठेचलेले, आणि दुर्गती जणू तुटलेली स्थिरता अशी भासत होती.
गाधिदन्तावदलितैर् गवाश्वमहिषास्थिभिः । धवलैर् व्याप्तपर्यन्तं साक्ष्यं कर्तुम् इव स्थितैः
गाधीच्या तोंडातल्या तुटलेल्या दातांसारखी गायी, घोडे आणि म्हशी यांच्या पांढऱ्या हाडांनी सगळं परिसर व्यापलेलं होतं, जणू काही साक्ष द्यायला ती तिथे उभी आहेत.
भुक्तं पीतं पुरा तेन येषु कर्परकेषु च । तैर् असन्मात्रमलिनैः परिपूर्णैर् इवावृतम्
कधीकाळी तिथे त्याने खाल्लं-पिलं होतं; त्या तुकड्यांनी आणि तुकड्यांच्या तुकड्यांनी, जणू अस्तित्वच नसल्याने डाग पडल्यासारखं, सगळं जागा भरून गेली होती.
ताभिर् एवान्त्रतन्त्रीभिस् संशुष्काभिर् ऋताव् ऋतौ । तृष्णाभिर् इव दीर्घाभिः परितः परिवेष्टितम्
त्याच वाळलेल्या आतड्यांच्या दोऱ्यांनी, ऋतूनंतर ऋतू, सगळीकडे जणू दीर्घ तहानेने वेढून घेतलं होतं.
चिरम् आलोकयाम् आस स तद् आत्मगृहं स्मयात् । प्राक्तनं शुष्कशवतां यातं देहम् इवात्मवान्
तो हसत हसत बराच वेळ आपलं ते घर पाहत राहिला; ते घर जुन्या, कोरड्या आणि सुकलेल्या देहासारखं झालं होतं.
अथ विस्मयवान् एष ग्रामकं समुपाययौ । उल्लङ्घ्य म्लेच्छनगरम् आर्यदेशम् इवाध्वगः
नंतर तो आश्चर्यचकित होऊन त्या गावाकडे गेला, जणू काही परक्या लोकांचं शहर ओलांडून एखादा प्रवासी आर्यांच्या देशात प्रवेश करतो तसं.
तत्रापृच्छज् जनं साधो कच्चित् स्मरति भो भवान् । प्राग् वृत्तम् अस्य ग्रामस्य पर्यन्ते श्वपचक्रमम्
तेथे त्याने लोकांना विचारलं, "माझ्या मित्रा, तुला या गावात पूर्वी काय घडलं होतं ते आठवतं का? विशेषतः गावाच्या टोकाला जिथे कुत्रं खाणारे लोक राहत होते, त्या भागाबद्दल काही आठवतं का?"
सर्व एव हि धीमन्तश् चिरवृत्तम् अपि स्फुटम् । करस्थम् इव पश्यन्ति मयेति सुजनाच् छ्रुतम्
कारण सर्व बुद्धिमान लोक जुन्या गोष्टीही अगदी स्पष्टपणे, जणू काही हातात धरल्यासारख्या, पाहू शकतात असं मी चांगल्या लोकांकडून ऐकलं आहे.
अत्र श्वपचम् एकान्तवासिनं वृद्धम् उन्नतम् । स्मरस्य् एकं किल तमोदुःखानाम् इव देहकम्
इथे, तुला आठवतं का, एक वृद्ध आणि प्रसिद्ध असा कुत्रं खाणारा माणूस एकटाच राहत होता — जणू अंधार आणि दुःखानं भरलेलं शरीरच.
यदि जानासि भोस् साधो तन् मे कथय तं जनम् । पान्थसंशयविच्छेदे महत् पुण्यफलं स्मृतम्
अहो सज्जना, तुम्हाला माहिती असेल तर कृपया मला त्या माणसाबद्दल सांगा. कारण प्रवाशाच्या शंकेचे निरसन केल्याने मोठे पुण्य मिळते असे म्हटले आहे.
भूयो भूय इति ग्राम्याः पृष्टा गाधिद्विजन्मना । अनल्पस्मयसंरम्भा आर्तेनेव चिकित्सकाः
गाधीच्या पुत्राने गावकऱ्यांना पुन्हा पुन्हा विचारले. ते मोठ्या गर्वाने आणि अस्वस्थपणे, जणू काही एखाद्या आजारी माणसाला वैद्य उत्तर देतो तशी उत्तरे देत होते.
यथा कथयसि ब्रह्मंस् तत् तथा न तद् अन्यथा । कटञ्जनामा श्वपच इहाभूद् दारुणाकृतिः
ब्राह्मणहो, जसे तुम्ही सांगितले तसेच खरे आहे, त्यात काही बदल नाही. इथे कटनंजन नावाचा एक श्वपच राहायचा, त्याचा चेहरा फारच भयंकर होता.