अवधीर्येति तं चित्तमोहं गाधिर् निनाय सः । दिनानि कतिचित् तस्मिन् स्वक एवाश्रमे तदा
त्या मनाच्या मोहाकडे दुर्लक्ष करून गाधी काही दिवस आपल्या आश्रमातच राहिला.
एकदा गाधिम् आगच्छत् कश्चिद् अन्नप्रियो ऽतिथिः । ब्रह्माणम् इव दुर्वासास् स विशश्राम सश्रमः
एकदा गाधींकडे एक अतिथी आला, ज्याला खाण्याची खूप आवड होती. तो दमलेला होता आणि ब्रह्मदेवाकडे दुर्वासांनी जसं विश्रांती घेतली, तसं त्यानेही तिथे विसावा घेतला.
परमां तृप्तिम् आनीतः फलपुष्परसाशनैः । सो ऽतिथिर् गाधिना तेन वसन्तेनेव पादपः
गाधीने त्याला फळं, फुलं आणि मधुर रस देऊन अगदी तृप्त केलं. त्यामुळे तो अतिथी जसा वसंत ऋतूत झाड फुलून येतं, तसा तृप्त झाला.
अथ वन्दितसन्ध्यौ तौ कृतजप्याव् उभाव् अपि । क्रमाच् छयनम् आसाद्य तस्थतुर् मृदुपल्लवम्
मग संध्याकाळी दोघांनी नमस्कार केला आणि जप पूर्ण केला. हळूहळू दोघेही आपल्या मऊ पानांच्या शय्येवर जाऊन विश्रांती घेतली.
ततः प्रववृते शान्ता तयोस् तापसयोः कथा । स्वव्यापारोचिता पुष्पश्रीर् इवर्तुस् स्वमासयोः
नंतर त्या दोन्ही तपस्वींच्या मध्ये शांत आणि मनाप्रमाणे गप्पा सुरू झाल्या, जशा ऋतूनुसार फुलं फुलतात तशा त्या गप्पा त्यांच्या स्वभावानुसार उमलल्या.
पप्रच्छाथातिथिं गाधिः प्रसङ्गापतितं वचः । किम् ब्रह्मन् सुकृशाङ्गस् त्वं किम् इति श्रमवान् असि
गाधीने त्या योगायोगाने आलेल्या पाहुण्याला विचारलं, "ब्रम्हण, तुझं अंग इतकं सुकलं का दिसतंय, आणि तू एवढा थकलेला का वाटतोयस?"
ममातिकार्श्यश्रमयोर् भगवञ् शृणु कारणम् । कथयामि यथाभूतं वयं नासत्यवादिनः
माझ्या या फार सुकलेल्या आणि थकलेल्या अवस्थेचं कारण ऐका, भगवंत. मी जसं घडलं तसंच सांगतो, कारण आम्ही कधीही खोटं बोलत नाही.
अस्त्य् अस्मिन् वसुधापीठे उत्तराशानिकुञ्जके । कीरो नामातिविख्यातश् श्रीमाञ् जनपदो महान्
या पृथ्वीवर, उत्तरेला असलेल्या एका सुंदर झाडांच्या कुंजात, कीर नावाचं एक फार प्रसिद्ध आणि समृद्ध असं मोठं प्रदेश आहे.
तत्राहम् अवसं मासं पूज्यमानः पुरे जनैः । अनन्तास्वादलोलात्मचित्तवेतालमोहितः
त्या ठिकाणी मी एक महिना राहिलो, शहरातल्या लोकांनी माझा सन्मान केला, आणि सततच्या सुखाच्या चवीमुळे व स्वतःच्या मनाच्या मोहात मी गुंतलो होतो.
एकदैकेन तत्रोक्तं कथाप्रस्तावतः क्वचित् । इहाभूच् छ्वपचो राजा वर्षाण्य् अष्टौ द्विजेति मे
एकदा बोलता बोलता कुणीतरी म्हणाले, "इथे एकदा आठ वर्षं श्वपच राजा होता, ब्राह्मणहो."
ततो ग्रामेषु मत्पृष्टैः प्रोक्तं सकलजन्तुभिः । राजा बभूव श्वपचो वर्षाण्य् अष्टाव् इहेति तैः
मग मी गावोगावी विचारलं तेव्हा सगळ्या लोकांनी सांगितलं, "इथे खरंच आठ वर्षं श्वपच राजा होता."
स एवान्ते परिज्ञातः प्रविष्टो ज्वलनं जवात् । ततो द्विजशतानीह प्रविष्टानि हुताशनम्
शेवटी हे कळल्यावर तो लगेच अग्नीत शिरला; मग इथे शेकडो ब्राह्मणही हवनाच्या अग्नीत गेले.
इति तेषां मुखाच् छ्रुत्वा तस्मान् निर्गत्य मण्डलात् । प्रयागे ऽकरवं शुद्ध्यै प्रायश्चित्तम् अहं द्विज
हे त्यांच्या तोंडून ऐकून मी त्या प्रदेशातून बाहेर पडलो आणि शुद्धीसाठी प्रयाग येथे प्रायश्चित्त केलं, ब्राह्मणहो.
कृत्वा चान्द्रायणस्यान्ते तृतीयस्याद्य पारणम् । इहाहम् आगतस् तेन श्रान्तो ऽस्म्य् अतिकृशो ऽस्मि च
आज तिसऱ्या चंद्रायण व्रताचा उपवास सोडून मी इथे आलो आहे; त्यामुळे मी खूप थकलो आहे आणि अगदी कृश झालो आहे.
इति श्रुतवता तेन गाधिना स तदा द्विजः । भूयः पृष्टो ऽप्य् एतद् एव कथयाम् आस नान्यथा
हे ऐकल्यावर गाधीने त्या ब्राह्मणाला पुन्हा विचारले, पण त्याने तेच उत्तर दिले, दुसरे काहीही सांगितले नाही.
अथ विस्मयवान् गाधिस् तां नीत्वा तत्र शर्वरीम् । जगद्गेहमहादीपे रवाव् उदयम् आगते
मग गाधी आश्चर्यचकित झाला आणि तिथेच ती रात्र घालवली. जगाला प्रकाश देणारा सूर्य उगवल्यावर,
कृते प्रातस्तनविधाव् आपृच्छ्याश्व् अतिथौ गते । इदं सञ्चिन्तयाम् आस विस्मयोद्धुरया धिया
सकाळच्या विधी करून, घोड्यावरून निघून गेलेल्या पाहुण्याला निरोप दिल्यावर, गाधी आश्चर्याने भरलेल्या मनाने विचार करू लागला.
यन् मया सम्भ्रमे दृष्टं सत्यं भूतं द्विजेन तत् । उक्तं ममेति किं नाम स्यान् मायाशम्बरे क्रमः
मी गोंधळात असताना जे पाहिलं, ते ब्राह्मणानं खरं म्हणून सांगितलं — या सगळ्यात माया कशी उलगडते, हे समजण्यासारखं तरी काय आहे?
यद् बन्धुमध्ये मरणं मया तद् दृष्टम् आत्मनः । सा मायैव न सन्देहश् शेषे पश्यामि सत्यताम्
आपल्या नातेवाइकांत मी स्वतःचं मृत्यू पाहिलं, ते नक्कीच मायेचं होतं, यात शंका नाही; बाकीचं मात्र मला खरं वाटतं.
तद् आत्मश्वपचोदन्तं द्रष्टुं तावद् अखिन्नधीः । हूनमण्डलपर्यन्तग्रामं गच्छामि सत्वरम्
माझं जिथे शूद्र म्हणून जन्म झालं असं म्हणतात, तो प्रदेश आणि हूणांचं गाव पाहायला मी थकत नाही, तिथे पटकन जाईन.
इति सञ्चिन्तयन् गन्तुं मण्डलान्तरम् आदरात् । उत्तस्थौ भास्करः पार्श्वं मेरोर् द्रष्टुम् इवोद्यतः
अशी मनाशी ठरवून, तो दुसऱ्या प्रदेशात जायला उत्साहानं उठला, जणू काही सूर्य मेरू पर्वताच्या बाजूला पाहायला उगवतो तसा.
विनिर्गत्यावहन् मार्गे प्रावृडोघजवेन सः । देशान् उल्लङ्घयाम् आस बहून् वाततरङ्गवत्
तो पावसाच्या जोरदार प्रवाहासारखा वेगाने त्या रस्त्यावरून निघाला आणि वाऱ्याच्या लाटेसारखा अनेक देश ओलांडत गेला.
तुच्छदेशजनाचारं हूनमण्डलम् आसदत् । करभः कण्टकौघार्थी कारञ्जम् इव काननम्
तो माणसांच्या वागणुकीपासून रिकाम्या आणि ओसाड अशा प्रदेशात गेला, जणू एखादा तरुण हत्ती काटेरी झुडुप शोधत किंवा करंजाच्या झाडांनी भरलेल्या जंगलात जातो तसा.
तत्र संवित्स्थितेनैव सन्निवेशेन वै पुरः । अपश्यद् ग्रामकं कञ्चिद् गन्धर्व इव पत्तनम्
तेथे तो पूर्ण भान ठेवून शांतपणे उभा राहिला आणि समोर एक लहान गाव पाहिले, जे जणू काही गंधर्वांचे नगरच भासत होते.
ददर्श तस्य पर्यन्ते तम् एव श्वपचालयम् । अधस् त्रिभुवनस्येव पाताले नरकव्रजम्
त्या गावाच्या टोकाला त्याने त्या चांडाळाचे घर पाहिले, ते जणू तीनही लोकांच्या खाली असलेल्या पाताळातील नरकाच्या झुंडीप्रमाणे होते.
चित्रचिन्तितविस्तारिसन्निवेशमयं पुरम् । गन्धर्ववद् असाव् आत्मश्वपचेशस्य दृष्टवान्
त्या नगराचा विस्तार आणि रचना जणू त्या राजाच्या विविध कल्पनांनी व विचारांनी घडवलेली होती. ते नगर एखाद्या गंधर्वाच्या नगरीसारखे भासत होते, पण ते त्या अस्पृश्य राजाचेच होते.
तेनैव सन्निवेशेन प्राग् दृष्टं श्वपचास्पदम् । तस्य काम् अपि वैराग्यपदवीम् अनयन् मनः
पूर्वी जसे पाहिले होते, त्याच स्वरूपात त्याने त्या अस्पृश्याचे निवासस्थान पाहिले. ते पाहून त्याच्या मनात एक अनोखी विरक्ती निर्माण झाली.
प्रावृडासारलुठितं भित्तिजातयवाङ्कुरम् । पर्यस्तच्छादनार्धाङ्कं किञ्चिदादृष्टकन्दरम्
पावसाळ्याच्या पाण्याने झिजलेले, भिंतींमधून अंकुर फुटलेले, अर्धे छप्पर कोसळलेले आणि काही गुहा फक्त थोड्याशा दिसणारे असे ते घर होते.
दारिद्र्यं तं दृढम् इव दौर्भाग्यम् इव कुट्टितम् । भ्रष्टाङ्गम् इव दौरात्म्यं दौस्स्थित्यम् इव खण्डितम्
त्याला तिथे गरीबी जणू दगडासारखी घट्ट दिसली, दुर्दैव जणू ठेचलेले, आणि दुर्गती जणू तुटलेली स्थिरता अशी भासत होती.
गाधिदन्तावदलितैर् गवाश्वमहिषास्थिभिः । धवलैर् व्याप्तपर्यन्तं साक्ष्यं कर्तुम् इव स्थितैः
गाधीच्या तोंडातल्या तुटलेल्या दातांसारखी गायी, घोडे आणि म्हशी यांच्या पांढऱ्या हाडांनी सगळं परिसर व्यापलेलं होतं, जणू काही साक्ष द्यायला ती तिथे उभी आहेत.