इति निर्णीय नगरे नागरा मन्त्रिणस् तथा । अभितो ज्वलयाम् आसुश् चिताश् शतसहस्रशः
असं ठरवल्यावर, शहरातले लोक आणि मंत्री सगळीकडे शेकडो हजारो चितांना पेटवू लागले.
ज्वलितास्व् अभितस् तासु तारकास्व् इव खे तदा । बभूव नगरं सर्वम् आक्रन्दपरमानवम्
त्या चिता सगळीकडे पेटल्या आणि सगळं शहर तारे भरलेल्या आकाशासारखं, टोकाच्या आक्रोशाने भरून गेलं.
करुणारावमुखरैः कलत्रैर् बाष्पवर्षिभिः । अवष्टब्धज्वलत्कुण्डपातसज्जजनव्रजम्
बायका करुण अश्रू ढाळत, हंबरडा फोडत होत्या आणि लोकांची गर्दी जळत्या चितांना बिलगून आत उडी मारायला सज्ज झाली होती.
अग्निकुण्डप्रविष्टानां मन्त्रिणां भृत्यरोदनैः । क्रन्दद्रथ्यं ध्वनद्गर्तम् अरण्यम् इव मारुतैः
मंत्र्यांनी अग्निकुंडात प्रवेश केला तेव्हा, त्यांच्या सेवकांच्या आक्रोशाने रस्ते दुःखाने भरून गेले, जणू काही वाऱ्यांनी भरलेल्या जंगलात ओरड ऐकू येते.
चितिदीपितविप्रेन्द्रमांसमांसलगन्धया । जातनीहारम् उत्पातवात्ययावकरैर् धुतैः
चिता पेटलेल्या ब्राह्मणांच्या मांसाचा वास सर्वत्र पसरला होता, आणि संकटाच्या वादळाने राख इकडेतिकडे उडत होती.
वातदीर्घवसागन्धधूतानीतखगोम्भितैः । अन्त्रैर् व्योमगतैश् छन्नं भास्करं जलदैर् इव
वाऱ्याने पसरलेला जळलेल्या चरबीचा दर्प हवेत भरला होता, आतड्यांवर आकर्षित झालेले पक्षी आकाशात घोळत होते, त्यामुळे सूर्य ढगांनी झाकल्यासारखा दिसत होता.
वातोद्धूतचितावह्निप्रज्वलत्पुरमण्डलम् । उड्डीनाग्निकणव्रातताराक्रान्तदिगन्तरम्
वाऱ्याने फुलवलेल्या चितांच्या ज्वाळांनी शहराचा परिसर उजळून निघाला होता, आणि आकाशाच्या दिशांना उडणाऱ्या अग्निकणांच्या झुंडी ताऱ्यांसारख्या पसरल्या होत्या.
प्रमत्ततस्करं क्रन्दद्बालकान्तकुमारकम् । सन्त्रस्तनागरापास्तजीवितास्थम् असंस्थिति
दारू पिऊन गुन्हेगार इकडेतिकडे हिंडत होते, लहान मुलं आणि तरुण रडत होते, घाबरलेले नगरवासी आपलं प्राण सोडत होते, आणि सर्वत्र अस्थिरता पसरली होती.
अरक्षितगृहं चौरलुण्ठिताखिलसञ्चयम् । त्यक्तपुत्रकलत्रं च मरणव्यग्रनागरम्
घरं कोणाच्याही रक्षणाशिवाय पडली होती, चोरांनी सर्व संपत्ती लुटून नेली होती, लोकांनी आपली मुलं आणि बायका मागे टाकून, मृत्यूच्या भीतीने नगर सोडून दिलं होतं.
तस्मिंस् तथा वर्तमाने कष्टे विधिविपर्यये । अशेषजनतानाशे कल्पान्तसदृशस्थितौ
अशा प्रकारे, या कठीण आणि उलट्या परिस्थितीत, सर्व लोक नष्ट होत होते आणि ते दृश्य जणू काही युगाच्या शेवटासारखं वाटत होतं.
राज्यसज्जनसम्पर्कपवित्रीकृतधीरधीः । गवलश् चिन्तयाम् आस शोकव्याकुलचेतनः
राज्यातील सज्जनांच्या संगतीमुळे मन शुद्ध झालेल्या गवलाचं हृदय दु:खाने भरून आलं आणि तो विचार करू लागला.
मदर्थम् अत्यनर्थो ऽयं देशे ऽस्मिन् स्थितिम् आगतः । अकालकल्पान्तसमस् सर्वनायकनाशनः
माझ्या कारणासाठी हे मोठं दुर्दैव या ठिकाणी येऊन ठेपलं आहे. जणू काही काळाच्या शेवटी येणारा संहारच अकाली आला आहे आणि सगळ्या प्रमुखांचा नाश करणारा आहे.
किं मे दुःखितजीवेन मरणं मे महोत्सवः । लोकनिन्द्यस्य दुर्जन्तोर् जीवितान् मरणं वरम्
दुःखाने भरलेल्या या जीवनाचा मला काय उपयोग? मृत्यूच माझ्यासाठी मोठा सण आहे. ज्याला लोक निंदतात आणि जो वाईट आहे, त्याला जगण्यापेक्षा मरावं हेच बरं.
इति निश्चित्य गवलो ज्वलिते ज्वलने पुरः । पतङ्गवद् अनुद्वेगम् अकरोद् आहुतिं वपुः
असं ठरवून गवलानं कोणतीही घाई किंवा भीती न बाळगता, समोरच्या प्रज्वलित अग्नीत पतंगासारखं आपलं शरीर अर्पण केलं.
तस्मिन् बलाद् गवलनाम्नि हुताशराशौ देहे पतत्य् अवयवाकुलतां प्रयाते । स्वाङ्गावदाहदहनस्फुरणानुरोधाद् अन्तर्जले झगिति बोधम् अवाप गाधिः
गवळाचं शरीर त्या गवळा नावाच्या प्रचंड ज्वाळेत पडताच, त्याचे अवयव अस्ताव्यस्त झाले. स्वतःच्या शरीराच्या जळण्याच्या वेदनेमुळे गाधीला लगेचच पाण्यात जागृती मिळाली.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
म्हणून त्या ऋषींनी असे सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला. सभेतील लोकांनी नमस्कार करून, सूर्याच्या किरणांसह, नदीच्या काठी स्नानासाठी गेले.
मुहूर्तद्वितयेनाथ गाधेर् आधिभरभ्रमात् । प्रशशामाकुलीभावो वेलावत्त्वम् इवाम्बुधेः
दोन क्षणांतच गाधी यांचा दुःखाचा भार आणि अस्वस्थता समुद्रातील भरती ओसरावी तशी शांत झाली.
पयोनिर्माणसम्मोहात् तस्मात् स विरराम ह । कल्पान्तसमये ब्रह्मा जगद्विरचनाद् इव
पाण्याच्या मोहामुळे त्यांची ती अवस्था थांबली, जशी कल्पाच्या शेवटी ब्रह्मदेव जग निर्माण करणे थांबवतो.
बोधम् आप शनैश् शान्तस् स्वम् एवोन्निद्रधीरधीः । क्षीवतायां प्रशान्तायां यथा परिणतासवः
हळूहळू त्यांना शुद्ध जाणीव परत आली, त्यांची स्वतःची मनःशांती जागी झाली, जशी आंबवलेली मद्य शांतपणे थंडावते.
अयं सो ऽहम् इदं कार्यम् इदं नेति ददर्श ह । निशाव्यपगमे लोको यथा क्षीणतमःपटे
हा मीच आहे, हे माझं काम आहे, हे नाही, असं त्याला अगदी स्पष्टपणे दिसलं. जसं रात्रीचं अंधार संपल्यानंतर सगळ्या जगातलं काहीही नीट दिसायला लागतं.
स्मृतस्वरूपो वदनम् उद्दध्रे स जलान्तरात् । शिशिरान्ते प्रबुद्धात्मा सरोजम् इव माधवः
आपली खरी ओळख आठवून त्याने पाण्यातून आपलं मुख वर केलं, जसं हिवाळा संपल्यावर वसंतात कमळ उमलतं, तसं त्याचं मन जागं झालं.
वनवारिककुब्व्योमवतीं वसुमतीम् इमाम् । अन्याम् एव पुरः पश्यन् परं विस्मयम् आययौ
जंगलातल्या तळ्यात आकाश उमटल्यासारखी ही पृथ्वी समोर वेगळीच वाटू लागली, आणि तो अगदी आश्चर्यचकित झाला.
को ऽहं किम् इव पश्यामि किम् अकार्षम् अहं किल । एवं विचारयंश् चित्रं सभ्रूभङ्गम् अभूत् क्षणम्
मी कोण? मी नेमकं काय पाहतोय? मी काय केलं? असं विचार करत त्याच्या कपाळावर आठ्या पडल्या आणि तो एक क्षण थक्क झाला.
एतन्मुहूर्तमात्रेण सम्भ्रमं दृष्टवान् अहम् । इति विज्ञाय सलिलाद् उदस्थाद् उदयार्कवत्
त्या एका क्षणात मला गोंधळ वाटला; हे लक्षात येताच तो पाण्यातून उगवत्या सूर्यासारखा बाहेर आला.
चिन्तयाम् आस च तटे क्व मे माता क्व मे प्रिया । यद् अहं मृतिम् आयातो मध्ये मातृमहेलयोः
किनाऱ्यावर उभा राहून तो विचार करू लागला — माझी आई कुठे आहे? माझी प्रियतमा कुठे आहे? कारण मी आई आणि सावत्र आई यांच्या मध्येच मृत्यूला गेलो होतो.
बालस्य मातापितरौ नष्टौ किल ममामतेः । वातनीतस्य पत्त्रस्य वल्लीवृक्षाव् इवाग्निना
लहानपणीच माझे आईवडील दोघेही माझ्या गोंधळलेल्या मनामुळे हरवले; जणू वाऱ्याने उडवलेले पान जसे असते, तसे वेलीला लागलेले झाड आगीत जळून गेले.
अविवाहो ऽस्मि जानामि न स्वरूपम् अपि स्त्रियः । दुष्टायाः क्षोभकारिण्या मदिराया इव द्विजः
मी अजून लग्न केलेले नाही, स्त्री म्हणजे काय हेही मला माहीत नाही; जणू वाईट आणि मन अस्वस्थ करणाऱ्या मद्याचे परिणाम कसे असतात हे द्विजाला कळत नाही, तसंच.
तस्माद् एतद् असद्भूतम् अहं किं नाम दृष्टवान् । विविधारम्भसंरम्भं गन्धर्वो नगरं यथा
म्हणून हे खरेच नसलेले आहे—मी खरं तर काय पाहिलं? हे फक्त नाना प्रकारच्या सुरुवातींचा गोंधळ आहे, जसं गंधर्वांचं शहर असतं.
तद् आस्ताम् एतद् एषा हि बन्धुमध्यमृतस्थितिः । माया मोहे मनाग् अस्मिन् न सत्यम् उपलभ्यते
ठेवू द्या, हे फक्त नातलगांमध्ये क्षणिक असं आयुष्य आहे. या मायेच्या आणि गोंधळाच्या अवस्थेत खरं काहीच सापडत नाही.
नित्यम् एवम् अनन्तासु भ्रमदृष्टिषु देहिनाम् । चेतो भ्रमति शार्दूलो वनराजिष्व् इवोन्मदः
नेहमीच, या अनंत भटकणाऱ्या दृष्टींमध्ये देहधारकांचं मन वेड्या वाघासारखं जंगलात भटकत राहतं.