तत्रापश्यद् असौ सर्वं विषण्णवदनं जनम् । जालं कुङ्कुमपुष्पाणां भुक्तमूलम् इवाखुना
तिथे त्याने सगळ्या लोकांना निराश चेहऱ्याने पाहिले, जणू उंदराने मुळं खाल्ल्यामुळे केशरफुलांचा गुच्छ वाळून गेला आहे.
मन्त्रिणो नागरा नार्यस् ततस् ते तं महीपतिम् । नास्प्राक्षुर् अपि तिष्ठन्तं गृह एव शवं यथा
मंत्र्यांनी, नगरातील लोकांनी आणि स्त्रियांनी त्या राजाशी काहीच बोलले नाही, जणू काही तो घरात पडलेल्या प्रेतासारखा उभा होता.
भृत्याश् चाकृतसत्कारं दूर एव तम् अत्यजन् । दुःखयुक्ता घनस्नेहा अपि बालशवं यथा
त्याचे सेवकही, जरी त्यांना त्याच्यावर खूप प्रेम होते, तरी त्याला कोणताही मान दिला नाही आणि दूरच राहिले, जसे लहान मुलाच्या प्रेताशी लोक वागतात.
अनानन्दमुखं श्यामशरीरं श्रीविवर्जितम् । दग्धं स्थलम् इवैनं ते बह्व् अमन्यन्त नाकुलाः
त्याचा आनंदहीन चेहरा, काळवंडलेले शरीर आणि तेज हरवलेले पाहून, लोक त्याच्याकडे जळून गेलेल्या शेताकडे पाहावं तसं, काहीच काळजी न करता पाहू लागले.
धूमायमानदेहस्य परितापदशावती । नाढौकतास्य जनता पार्श्वम् अग्निगिरेर् इव
त्याचे धुरकट शरीर पाहून लोकांना दुःख झाले आणि ते त्याच्या जवळ गेले नाहीत, जसे जळत्या डोंगराच्या बाजूला कोणीही जात नाही.
मन्दोत्साहसमुद्भूतास् तन्व्यस् सङ्घातवर्जिताः । एतदाज्ञाः परं प्रापुर् भस्मनीवाम्बुविप्रुषः
मंद इच्छेने निर्माण झालेल्या आणि कोणत्याही आधाराविना असलेल्या त्या आज्ञा अगदीच नाहीशा झाल्या — जणू गरम राखेवर पडलेल्या पाण्याच्या थेंबांसारख्या.
क्रूरकर्मकराकारात् सङ्गतो ऽशुभदायिनः । तस्माद् विशेषेण जना राक्षसाद् इव दुद्रुवुः
त्याच्या क्रूर कृत्यांमुळे आणि वाईट संगतीमुळे, लोक खास करून त्याच्यापासून दूर पळाले, जसे कोणी राक्षसापासून पळतो.
एक एव बभूवासौ जनमध्यगतो ऽपि सन् । अर्थादिगुणनिर्मुक्तः परदेश इवाध्वगः
तो लोकांत असूनही एकटाच झाला, कारण त्याच्याकडे धन वगैरे कोणतीही गुणे उरली नव्हती — जणू एखादा प्रवासी परक्या देशात असावा.
भृशम् आरटते ऽप्य् अस्मै नालापं नागरा ददुः । मुक्ताजालयुतायापि कीचकायाध्वगा इव
तो कितीही मोठ्याने ओरडला तरी नगरातील लोकांनी त्याच्याशी एक शब्दही बोलला नाही, जसे मोत्यांच्या माळांनी सजलेल्या कीचक स्त्रीपासून प्रवासी दूर राहतात.
अथ सर्वे वयं दीर्घं कालं श्वपचदूषिताः । प्रायश्चित्तैर् न शुद्धास् स्मः प्रविशामो हुताशनम्
मग आपण सगळे, इतक्या काळ मृतदेहाच्या स्पर्शाने अपवित्र झालो होतो आणि कुठलाही प्रायश्चित्त न करता, आता अग्नित जाऊ या, असं ठरवलं.
इति निर्णीय नगरे नागरा मन्त्रिणस् तथा । अभितो ज्वलयाम् आसुश् चिताश् शतसहस्रशः
असं ठरवल्यावर, शहरातले लोक आणि मंत्री सगळीकडे शेकडो हजारो चितांना पेटवू लागले.
ज्वलितास्व् अभितस् तासु तारकास्व् इव खे तदा । बभूव नगरं सर्वम् आक्रन्दपरमानवम्
त्या चिता सगळीकडे पेटल्या आणि सगळं शहर तारे भरलेल्या आकाशासारखं, टोकाच्या आक्रोशाने भरून गेलं.
करुणारावमुखरैः कलत्रैर् बाष्पवर्षिभिः । अवष्टब्धज्वलत्कुण्डपातसज्जजनव्रजम्
बायका करुण अश्रू ढाळत, हंबरडा फोडत होत्या आणि लोकांची गर्दी जळत्या चितांना बिलगून आत उडी मारायला सज्ज झाली होती.
अग्निकुण्डप्रविष्टानां मन्त्रिणां भृत्यरोदनैः । क्रन्दद्रथ्यं ध्वनद्गर्तम् अरण्यम् इव मारुतैः
मंत्र्यांनी अग्निकुंडात प्रवेश केला तेव्हा, त्यांच्या सेवकांच्या आक्रोशाने रस्ते दुःखाने भरून गेले, जणू काही वाऱ्यांनी भरलेल्या जंगलात ओरड ऐकू येते.
चितिदीपितविप्रेन्द्रमांसमांसलगन्धया । जातनीहारम् उत्पातवात्ययावकरैर् धुतैः
चिता पेटलेल्या ब्राह्मणांच्या मांसाचा वास सर्वत्र पसरला होता, आणि संकटाच्या वादळाने राख इकडेतिकडे उडत होती.
वातदीर्घवसागन्धधूतानीतखगोम्भितैः । अन्त्रैर् व्योमगतैश् छन्नं भास्करं जलदैर् इव
वाऱ्याने पसरलेला जळलेल्या चरबीचा दर्प हवेत भरला होता, आतड्यांवर आकर्षित झालेले पक्षी आकाशात घोळत होते, त्यामुळे सूर्य ढगांनी झाकल्यासारखा दिसत होता.
वातोद्धूतचितावह्निप्रज्वलत्पुरमण्डलम् । उड्डीनाग्निकणव्रातताराक्रान्तदिगन्तरम्
वाऱ्याने फुलवलेल्या चितांच्या ज्वाळांनी शहराचा परिसर उजळून निघाला होता, आणि आकाशाच्या दिशांना उडणाऱ्या अग्निकणांच्या झुंडी ताऱ्यांसारख्या पसरल्या होत्या.
प्रमत्ततस्करं क्रन्दद्बालकान्तकुमारकम् । सन्त्रस्तनागरापास्तजीवितास्थम् असंस्थिति
दारू पिऊन गुन्हेगार इकडेतिकडे हिंडत होते, लहान मुलं आणि तरुण रडत होते, घाबरलेले नगरवासी आपलं प्राण सोडत होते, आणि सर्वत्र अस्थिरता पसरली होती.
अरक्षितगृहं चौरलुण्ठिताखिलसञ्चयम् । त्यक्तपुत्रकलत्रं च मरणव्यग्रनागरम्
घरं कोणाच्याही रक्षणाशिवाय पडली होती, चोरांनी सर्व संपत्ती लुटून नेली होती, लोकांनी आपली मुलं आणि बायका मागे टाकून, मृत्यूच्या भीतीने नगर सोडून दिलं होतं.
तस्मिंस् तथा वर्तमाने कष्टे विधिविपर्यये । अशेषजनतानाशे कल्पान्तसदृशस्थितौ
अशा प्रकारे, या कठीण आणि उलट्या परिस्थितीत, सर्व लोक नष्ट होत होते आणि ते दृश्य जणू काही युगाच्या शेवटासारखं वाटत होतं.
राज्यसज्जनसम्पर्कपवित्रीकृतधीरधीः । गवलश् चिन्तयाम् आस शोकव्याकुलचेतनः
राज्यातील सज्जनांच्या संगतीमुळे मन शुद्ध झालेल्या गवलाचं हृदय दु:खाने भरून आलं आणि तो विचार करू लागला.
मदर्थम् अत्यनर्थो ऽयं देशे ऽस्मिन् स्थितिम् आगतः । अकालकल्पान्तसमस् सर्वनायकनाशनः
माझ्या कारणासाठी हे मोठं दुर्दैव या ठिकाणी येऊन ठेपलं आहे. जणू काही काळाच्या शेवटी येणारा संहारच अकाली आला आहे आणि सगळ्या प्रमुखांचा नाश करणारा आहे.
किं मे दुःखितजीवेन मरणं मे महोत्सवः । लोकनिन्द्यस्य दुर्जन्तोर् जीवितान् मरणं वरम्
दुःखाने भरलेल्या या जीवनाचा मला काय उपयोग? मृत्यूच माझ्यासाठी मोठा सण आहे. ज्याला लोक निंदतात आणि जो वाईट आहे, त्याला जगण्यापेक्षा मरावं हेच बरं.
इति निश्चित्य गवलो ज्वलिते ज्वलने पुरः । पतङ्गवद् अनुद्वेगम् अकरोद् आहुतिं वपुः
असं ठरवून गवलानं कोणतीही घाई किंवा भीती न बाळगता, समोरच्या प्रज्वलित अग्नीत पतंगासारखं आपलं शरीर अर्पण केलं.
तस्मिन् बलाद् गवलनाम्नि हुताशराशौ देहे पतत्य् अवयवाकुलतां प्रयाते । स्वाङ्गावदाहदहनस्फुरणानुरोधाद् अन्तर्जले झगिति बोधम् अवाप गाधिः
गवळाचं शरीर त्या गवळा नावाच्या प्रचंड ज्वाळेत पडताच, त्याचे अवयव अस्ताव्यस्त झाले. स्वतःच्या शरीराच्या जळण्याच्या वेदनेमुळे गाधीला लगेचच पाण्यात जागृती मिळाली.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
म्हणून त्या ऋषींनी असे सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला. सभेतील लोकांनी नमस्कार करून, सूर्याच्या किरणांसह, नदीच्या काठी स्नानासाठी गेले.
मुहूर्तद्वितयेनाथ गाधेर् आधिभरभ्रमात् । प्रशशामाकुलीभावो वेलावत्त्वम् इवाम्बुधेः
दोन क्षणांतच गाधी यांचा दुःखाचा भार आणि अस्वस्थता समुद्रातील भरती ओसरावी तशी शांत झाली.
पयोनिर्माणसम्मोहात् तस्मात् स विरराम ह । कल्पान्तसमये ब्रह्मा जगद्विरचनाद् इव
पाण्याच्या मोहामुळे त्यांची ती अवस्था थांबली, जशी कल्पाच्या शेवटी ब्रह्मदेव जग निर्माण करणे थांबवतो.
बोधम् आप शनैश् शान्तस् स्वम् एवोन्निद्रधीरधीः । क्षीवतायां प्रशान्तायां यथा परिणतासवः
हळूहळू त्यांना शुद्ध जाणीव परत आली, त्यांची स्वतःची मनःशांती जागी झाली, जशी आंबवलेली मद्य शांतपणे थंडावते.
अयं सो ऽहम् इदं कार्यम् इदं नेति ददर्श ह । निशाव्यपगमे लोको यथा क्षीणतमःपटे
हा मीच आहे, हे माझं काम आहे, हे नाही, असं त्याला अगदी स्पष्टपणे दिसलं. जसं रात्रीचं अंधार संपल्यानंतर सगळ्या जगातलं काहीही नीट दिसायला लागतं.