कीरेषु श्वपचो राज्यं वर्षाण्य् अष्टौ चकार ह । आर्यवृत्तम् अशेषेण तावत्कालं बभार ह
किर देशात त्या अस्पृश्याने आठ वर्षे राज्य केले, आणि त्या काळात त्याने संपूर्णपणे श्रेष्ठ आचार पाळला.
यदृच्छयैकदाथासाव् अतिष्ठत् त्यक्तभूषणः । अतमस्तारकेन्द्वर्कतेजोऽम्बुदम् इवाम्बरम्
एकदा सहजच त्याने आपली सर्व दागिने काढून ठेवली आणि तिथे उभा राहिला. तो जसा उभा होता, तसा तो आकाशासारखा दिसत होता — जिथे अंधार, तारे, चंद्र, सूर्य यांचा प्रकाश नाहीसा झाला आहे आणि फक्त ढगांनी भरलेले आकाश उरले आहे.
बह्व् अमन्यत नो हारकेयूरवसनाद्य् असौ । प्रभुताबृंहितं चेतो नाहार्यम् अभिनन्दति
त्याला आता हार, कंगण, वस्त्रे आणि अशा गोष्टींना काहीच महत्त्व वाटेनासं झालं होतं. राज्यसत्ता मिळाल्यामुळे त्याचं मन मोठं झालं होतं आणि मिळवता येतील अशा गोष्टींमध्ये त्याला काहीच आनंद उरला नव्हता.
एक एवाजिरं बाह्यं तादृग्वेषस् स निर्ययौ । मुख्याङ्गनान् नभोभागाद् अन्तं गच्छन्न् इवांशुमान्
त्याने फक्त एकच बाहेरचं वस्त्र घातलं आणि तशाच साध्या वेषात तो बाहेर पडला. त्याच्यासोबत मुख्य दासी होत्या. तो जसा चालला होता, तसा तो आकाशातून आत जात असलेल्या सूर्यासारखा वाटत होता.
तत्रापश्यद् घनश्यामं पीनं श्वपचपेटकम् । गायन् मृदु वसन्तोत्थं कोकिलानाम् इव व्रजम्
तेथे त्याने एक काळा, मजबूत असा श्वपच जातीचा मनुष्य पाहिला. तो मऊ आवाजात वसंत ऋतूच्या गंधाने उमटणारे गाणे गात होता, जणू काही कोकीळांच्या कळपासारखा.
धुनानं झल्लरीतन्त्रीं करपल्लवलीलया । मधुरेहं रणद्रेफाम् अलिश्रेणीम् इव द्रुमः
त्याने आपल्या कोवळ्या हातांनी खेळत खेळत एक छोटी झांज आणि तारवाले वाद्य हलवले, त्यातून मधुर असा आवाज निघाला, जणू फुललेल्या झाडाभोवती मधमाशांचा गुंजन होत आहे.
अथ तस्मात् समुत्तस्थौ जरावान् रक्तलोचनः । काचशृङ्गं हिमापूर्णम् इव श्वपचनायकः
मग त्या लोकांतून एक म्हातारा, लाल डोळ्यांचा, मागासलेल्या लोकांचा नायक, जणू बर्फाने भरलेल्या काचेसारख्या डोंगरशिखरासारखा, उठून उभा राहिला.
ज्यो कटञ्जेति सहसा वदन् कीरमहीपतेः । वल्ल्यां काकम् इवानन्दाज् जान्वग्रे ऽयोजयत् करम्
तो अचानक 'कटंजा!' असे म्हणत, राजहंसाच्या गुडघ्यावर आपला हात ठेवतो, जणू एखाद्याने आनंदाने वेलांटीवर कावळा बसवावा.
उवाचेदं च कीरेशं हे बन्धो भोः कटञ्जक । क्व नु स्थितो ऽसि दिष्ट्याद्य दृष्टो ऽसि चिरबान्धव
आणि तो पोपटांच्या राजाला म्हणाला, 'अरे मित्रा, कटंजका, तू कुठे होतास? आज इतक्या दिवसांनी तुला पाहायला मिळाले, हे किती भाग्य!'
क्वासि विश्रान्तवान् कालम् एतावन्तं वनान्तरे । बन्धुवृन्दपरित्यक्तः परपुष्ट इवैककः
तू एवढा काळ या दाट जंगलात कुठे निवांत राहिलास? आप्त-सवंगड्यांनी सोडून दिल्यासारखा, एकटा, जणू दुसऱ्याच्या आधारावर जगणारा असा वाटतोस.
इह राजा भवन्तं वा कच्चिद् गेयकलाविदम् । रक्तकण्ठं मानयति रागवान् इव कोकिलम्
इथे राजा तुझ्या गाण्याच्या कलेला ओळखतो का? तुझ्या प्रेमळ आवाजाला, जसा प्रियकर कोकिळेला मान देतो, तसा सन्मान देतो का?
आपूरयति वा कच्चिद् गृहवस्त्राशनार्पणैः । मधुस् तमालविटपं फलपत्त्ररसैर् इव
इथे कुणी तुला घरच्या वस्त्रांनी किंवा जेवणाने तृप्त करतो का? जशी मधमाशा तमाळाच्या झाडाला त्याच्या फळपानांच्या रसाने भरतात, तशी?
दर्शनेन तवाद्याहं परां निर्वृतिम् आगतः । पद्मस् सूर्योदयेनेव चन्द्रोदय इवोदधिः
आज तुझे दर्शन घेऊन मला फार समाधान मिळाले; जसे सूर्य उगवल्यावर कमळ फुलते, किंवा चंद्र उगवल्यावर समुद्र आनंदित होतो, तसेच.
आनन्दानाम् अशेषाणां लाभानां महताम् अपि । विश्रामाणाम् अनन्तानां सीमान्तो बन्धुदर्शनम्
मित्राचं दर्शन हे सर्व आनंद, मोठ्या लाभ आणि अनंत विश्रांती यांचं सीमारेषा ठरतं.
श्वपचे प्रवदत्य् एवं राजा तावत् तया तया । चकार तत्कालजया चेष्टयैवावधीरणम्
राजा त्या चांडाळाशी असं बोलत असताना, तिने लगेच आपल्या हावभावातून त्याचं तिरस्कार दाखवला.
तावद् वातायनगताः कान्ताः प्रकृतयस् तथा । श्वपचो ऽयम् इति ज्ञात्वा म्लानताम् अलम् आययुः
तेवढ्यात, खिडकीत उभ्या असलेल्या स्त्रिया आणि सेविका, 'हा चांडाळ आहे' हे कळताच, अगदी निराश झाल्या.
पद्मास् तुषारवृष्ट्येव ग्रामास् सावग्रहा इव । दाववन्त इवाद्रीन्द्रा नागरा न विरेजिरे
कमळं जणू हिमवृष्टीने सुकली, गावं संकटाने ग्रासली, पर्वत जणू जंगलातील आगीत जळाले, आणि शहरांची शोभा हरवली.
नृपो ऽवधीरयाम् आस स तां स्वजनसङ्कथाम् । वृक्षाग्रगतमार्जारफेक्कारं मृगराड् इव
राजाने आपल्या लोकांमध्ये चाललेल्या त्या चर्चेकडे दुर्लक्ष केले, जसा वाघ झाडावर बसलेल्या मांजरीच्या फुत्काराकडे लक्ष देत नाही.
सत्वरं प्रविवेशान्तःपुरम् आम्लानमानवम् । राजहंस इवावर्षसीदत्सरसिजं सरः
तो लगेच अंतःपुरात गेला, त्याचा गर्व ओसरलेला होता, जसा राजहंस उन्हाळ्यात सुकलेल्या कमळाच्या तळ्याकडे जातो.
सर्वावयवविश्रान्तां म्लानताम् अलम् आययौ । जानुस्तम्भान्तरमहारन्ध्रस्थाग्निर् इव द्रुमः
त्याच्या सगळ्या अंगात थकवा भरला होता, मन खचलेले होते, जणू गुडघ्याच्या मुळांमध्ये खोलवर आग लागलेला एखादा झाड.
तत्रापश्यद् असौ सर्वं विषण्णवदनं जनम् । जालं कुङ्कुमपुष्पाणां भुक्तमूलम् इवाखुना
तिथे त्याने सगळ्या लोकांना निराश चेहऱ्याने पाहिले, जणू उंदराने मुळं खाल्ल्यामुळे केशरफुलांचा गुच्छ वाळून गेला आहे.
मन्त्रिणो नागरा नार्यस् ततस् ते तं महीपतिम् । नास्प्राक्षुर् अपि तिष्ठन्तं गृह एव शवं यथा
मंत्र्यांनी, नगरातील लोकांनी आणि स्त्रियांनी त्या राजाशी काहीच बोलले नाही, जणू काही तो घरात पडलेल्या प्रेतासारखा उभा होता.
भृत्याश् चाकृतसत्कारं दूर एव तम् अत्यजन् । दुःखयुक्ता घनस्नेहा अपि बालशवं यथा
त्याचे सेवकही, जरी त्यांना त्याच्यावर खूप प्रेम होते, तरी त्याला कोणताही मान दिला नाही आणि दूरच राहिले, जसे लहान मुलाच्या प्रेताशी लोक वागतात.
अनानन्दमुखं श्यामशरीरं श्रीविवर्जितम् । दग्धं स्थलम् इवैनं ते बह्व् अमन्यन्त नाकुलाः
त्याचा आनंदहीन चेहरा, काळवंडलेले शरीर आणि तेज हरवलेले पाहून, लोक त्याच्याकडे जळून गेलेल्या शेताकडे पाहावं तसं, काहीच काळजी न करता पाहू लागले.
धूमायमानदेहस्य परितापदशावती । नाढौकतास्य जनता पार्श्वम् अग्निगिरेर् इव
त्याचे धुरकट शरीर पाहून लोकांना दुःख झाले आणि ते त्याच्या जवळ गेले नाहीत, जसे जळत्या डोंगराच्या बाजूला कोणीही जात नाही.
मन्दोत्साहसमुद्भूतास् तन्व्यस् सङ्घातवर्जिताः । एतदाज्ञाः परं प्रापुर् भस्मनीवाम्बुविप्रुषः
मंद इच्छेने निर्माण झालेल्या आणि कोणत्याही आधाराविना असलेल्या त्या आज्ञा अगदीच नाहीशा झाल्या — जणू गरम राखेवर पडलेल्या पाण्याच्या थेंबांसारख्या.
क्रूरकर्मकराकारात् सङ्गतो ऽशुभदायिनः । तस्माद् विशेषेण जना राक्षसाद् इव दुद्रुवुः
त्याच्या क्रूर कृत्यांमुळे आणि वाईट संगतीमुळे, लोक खास करून त्याच्यापासून दूर पळाले, जसे कोणी राक्षसापासून पळतो.
एक एव बभूवासौ जनमध्यगतो ऽपि सन् । अर्थादिगुणनिर्मुक्तः परदेश इवाध्वगः
तो लोकांत असूनही एकटाच झाला, कारण त्याच्याकडे धन वगैरे कोणतीही गुणे उरली नव्हती — जणू एखादा प्रवासी परक्या देशात असावा.
भृशम् आरटते ऽप्य् अस्मै नालापं नागरा ददुः । मुक्ताजालयुतायापि कीचकायाध्वगा इव
तो कितीही मोठ्याने ओरडला तरी नगरातील लोकांनी त्याच्याशी एक शब्दही बोलला नाही, जसे मोत्यांच्या माळांनी सजलेल्या कीचक स्त्रीपासून प्रवासी दूर राहतात.
अथ सर्वे वयं दीर्घं कालं श्वपचदूषिताः । प्रायश्चित्तैर् न शुद्धास् स्मः प्रविशामो हुताशनम्
मग आपण सगळे, इतक्या काळ मृतदेहाच्या स्पर्शाने अपवित्र झालो होतो आणि कुठलाही प्रायश्चित्त न करता, आता अग्नित जाऊ या, असं ठरवलं.