विश्रान्तं वनकुञ्जेषु सुप्तं गिरिदरीषु च । निलीनं पत्त्रकुञ्जेषु गुल्मकेषु कृतालयम्
तो कधी वनातील झाडाझुडपांत विसावायचा, कधी डोंगराच्या गुहांत झोपायचा, तर कधी पानांच्या छायेत लपून बसायचा, आणि कधी झुडपांतच आपले घर करायचा.
किङ्किरातावतंसाढ्यं यूथिकास्रग्विभूषितम् । केतकोत्तंससुभगं सहकारस्रगाकुलम्
किंकिराट फुलांच्या गजऱ्यांनी सजलेलं, जुईच्या माळांनी मढवलेलं, केतकीच्या फुलाने केसात शोभून दिसणारं, आणि बहावा फुलांच्या हारांनी भरलेलं असं ते होतं.
लुलितं पुष्पशय्यासु भ्रान्तम् अब्धितटेषु च । तज्ज्ञं काननकोशेषु बहुज्ञं मृगमारणे
फुलांच्या पंखावर लोळणं घेत, नदीच्या काठावर भटकत, जंगलातील गुपितं जाणणारं, आणि प्राण्यांच्या शिकारीत पटाईत असं ते होतं.
प्रासूत सो ऽथ शैलेषु पुत्रान् निजकुलाङ्कुरान् । अत्यन्तविषमोदर्कान् खदिरः कण्टकान् इव
मग त्याने डोंगरांमध्ये स्वतःच्या कुळाचे पिल्ले जन्माला घातली, जी नंतर खूपच कठीण आणि कडवट निघाली, जणू काही खैराच्या काट्यांसारखी.
कलत्रवन्तं सम्पन्नं स्थितं प्रक्षीणयौवनम् । शनैर् जर्जरतां यातं वृष्टिहीनम् इव स्थलम्
पत्नी असलेला, संपन्न, स्थिरावलेला आणि तारुण्य ओसरलेला तो, हळूहळू जणू पावसाविना वाळलेल्या जमिनीप्रमाणे वृद्धत्वाकडे गेला.
ततो हूनहतग्रामं जन्मदेशम् उपेत्य तम् । संस्थितं मठिकां पर्णैः कृत्वा दूरे मुनीन्द्रवत्
मग तो आपल्या जन्मगावी परत गेला, जे गाव लुटमारीने उद्ध्वस्त झाले होते. तिथे त्याने मोठ्या ऋषीसारखा गावापासून दूर पानांची झोपडी उभारली.
जराजरढतां यातं स्वदेहसमपुत्रकम् । जीर्णप्रायरसश्वभ्रतमालतरुसन्निभम्
वृद्धत्व आणि जर्जरतेला पोहोचलेला, स्वतःचा देह आणि मुलेही अशाच अवस्थेत, जणू काही जुनी, कोसळलेली जमीन किंवा वाळलेला मालाचा वृक्ष.
प्रौढं श्वपचगार्हस्थ्यं कुर्वाणं बहुबान्धवम् । करञ्जकुञ्जवनवत् परां वृद्धिम् उपागतं
बहुतांश नातेवाईकांनी वेढलेला, श्वपचांच्या घरात प्रौढत्व गाठलेला, तो करंजाच्या झाडांच्या बनासारखा वृद्धत्वाच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचला.
अथापश्यद् असौ गाधिर् यावत् तस्य कलत्रिणः । जरढश्वपचेशस्य स्वात्मनो भ्रमकारिणः
मग गाधीने पाहिले, तो वृद्ध श्वपच आपल्या पत्नीबरोबर जिवंत असेपर्यंत, त्याचे स्वतःचे मन सतत भटकत राहते आणि गोंधळ निर्माण करते.
तत् कलत्रम् अशेषेण नीतम् आदृतमन्युना । आसारपवनेनाशु वनपर्णगणो यथा
त्याची पत्नी सर्वस्वी दु:खाच्या वाऱ्याने उडून गेली, जशी जंगलातली पानांची गाठ निरर्थक वाऱ्याने पटकन उडवली जाते.
प्रलपत्य् एक एवासाव् अटव्यां दुःखकर्षितः । वियूथ इव सारङ्गो विगतास्थो ऽस्रुलोचनः
तो एकटाच त्या जंगलात दु:खाने ग्रासलेला फिरत होता, जसा कळपापासून वेगळा पडलेला हरिण रडत असतो, त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते.
दिनानि कतिचित् तत्र नीत्वा शोकपरीतधीः । जहौ स्वदेशं संशुष्कपद्मं सर इवाण्डजः
काही दिवस तिथेच दु:खाने भरलेल्या मनाने काढून, त्याने आपला देश सोडला, जसा एखादा पक्षी सुकलेले कमळ असलेले तळे सोडून जातो.
विजहार बहून् देशान् अनास्थश् चिन्तयान्वितः । प्रेर्यमाण इवान्येन वातनुन्न इवाम्बुदः
तो कित्येक प्रदेशांतून उदासपणे, विचारात मग्न होऊन भटकत राहिला, जणू कुणीतरी त्याला चालवत आहे, जसा वारा ढगाला पुढे नेत असतो.
एकदा प्राप कीराणां मण्डले श्रीमतीं पुरीम् । खे ऽनूरुर् विहरञ् शून्ये सद्विमानम् इवामरः
एकदा तो आकाशात पक्ष्यासारखा भटकत असताना, पोपटांच्या थव्यांनी वेढलेली, पण ओस पडलेली अशी एक देखणी नगरी त्याला गाठली. जणू काही एखादा अमर पुरुष रिकाम्या स्वर्गातील महालात फिरत आहे, तशी ती वाटत होती.
नृत्यद्रत्नांशुकच्छन्नमार्गवृक्षलताङ्गनाम् । आगुल्फं कीर्णकुसुमां नन्दनान्तरसुन्दरीम्
त्याने पाहिलं की, रस्त्यांवर नृत्य करणाऱ्या रत्नजडीत वस्त्रांनी झाकलेल्या सुंदर स्त्रिया, झाडं आणि वेलींनी सजलेले मार्ग, त्यांच्या पैंजणांत फुलं पडलेली, आणि सगळं नंदनवनाच्या अंतरंगासारखं रम्य दिसत होतं.
सामन्तैर् ललनाभिश् च नागरैश् च निरन्तरम् । स्वर्गमार्गोपमं राजमार्गम् अस्याम् अवाप सः
तेथे त्याला राजमार्ग सापडला, जो नेहमीच सरदार, स्त्रिया आणि नगरातील लोकांनी गजबजलेला होता. तो मार्ग जणू काही स्वर्गात जाणाऱ्या वाटेसारखा भासत होता.
मणिरत्नकृतागारं तत्र मङ्गलहस्तिनम् । ददर्शामलशैलेन्द्रम् इव सञ्चारचञ्चलम्
त्या ठिकाणी त्याने रत्नमाणिक्यांनी बांधलेलं घर असलेला शुभ्र हत्ती पाहिला, जो काळ्या डोंगरासारखा सतत हालचाल करत होता.
मृते राजनि राजार्थं विहरन्तम् इतस् ततः । रत्नज्ञम् इव रत्नोर्व्यां चिन्तामणिदिदृक्षया
राजा मेल्यानंतर, तो राज्यासाठी इकडे तिकडे भटकत होता, जणू काही एखादा रत्नपारखी पृथ्वीवर इच्छित रत्न शोधत फिरतो.
तम् असौ श्वपचो नागं कौतुकोदारया दृशा । चिरम् आलोकयाम् आस स्पन्दयुक्ताचलोपमम्
त्या वेळी एका श्वपचाने कुतूहलाने डोळे मोठे करून त्या हत्तीला खूप वेळ निरखून पाहिलं, जणू तो जिवंत असलेला स्थिर पर्वतच आहे.
आलोकयन्तम् आदाय तं करेण स वारणः । स्वकटे ऽयोजयन् मेरुस् तटे ऽर्कम् इव सादरम्
तो श्वपच त्या हत्तीला पाहत असताना, हत्तीने आपल्या सोंडेने त्याला अलगद उचलून आपल्या पाठीवर बसवलं, जसं मेरू पर्वताने आदराने सूर्याला आपल्या शिखरावर ठेवावं.
तस्मिन् कटगते नेदुर् जयदुन्दुभयो ऽभितः । कल्पाम्बुद इवाकाशम् अधिरूढे महार्णवाः
तो हत्तीच्या पाठीवर बसला तेव्हा सर्वत्र विजयाच्या डंका वाजू लागले, जणू आकाशात मेघ चढल्यावर मोठ्या समुद्रांनी गडगडाट केला.
पूरिताशो बभौ राजा जयतीति जनस्वनः । उद्याने सम्प्रबुद्धानां विहगानाम् इवारवः
राजाचे सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आणि तो तेजाने उजळून निघाला. लोकांच्या 'जय हो!' अशा आनंदाच्या हाकांनी सारा परिसर भरून गेला, जणू बागेत जागे झालेल्या पक्ष्यांच्या किलबिलाटासारखा.
उदभूद् वन्दिवृन्दानां घनकोलाहलस् ततः । वेलाविलुलिताम्बूनाम् अम्बुधीनाम् इव ध्वनिः
मग वंदिंच्या समूहाचा मोठा गोंधळ उठला, जणू समुद्राच्या काठावर वाऱ्यामुळे उसळणाऱ्या लाटा मोठा आवाज करतात तसा.
तं तत्रावारयाम् आसुर् मण्डनार्थं वराङ्गनाः । क्षीरोदगतम् उद्रत्ना लहर्य इव मन्दरम्
तेथे सुंदर स्त्रिया त्याला सजवण्यासाठी एकत्र आल्या, जणू दूधसमुद्रातील लाटा मौल्यवान रत्नं घेऊन मंदर पर्वताला सजवायला येतात तशा.
मानिन्यस् तं गुणप्रोतैर् नानारत्नैर् अपूरयन् । नानाप्रभाप्रभावाढ्यैर् वेला इव तटाचलम्
त्या अभिमानी स्त्रियांनी त्याला गुणांनी गुंफलेल्या विविध रत्नांनी भरून टाकले, जणू समुद्राच्या काठावर विविध रंगांनी झगमगणाऱ्या पर्वतांनी शोभा येते तशी.
तुषारशिशिरस्पर्शैस् तास् तं हारैर् अभूषयन् । श्यामा नवनदीपूरैर् वर्षाश् शृङ्गम् इवोन्नतम्
त्या काळ्या स्त्रिया, नव्या नद्यांच्या पाण्याने भरलेल्या, जणू काही उंच डोंगरावर पाऊस पडतो तशा, हिमाच्या गारव्याने स्पर्श केलेल्या हारांनी त्याला सजवत होत्या.
विचित्रवर्णसौगन्ध्यैः पुष्पैर् आवलयन् स्त्रियः । वनं मधुश्रिय इव तं लोलकरपल्लवाः
त्या स्त्रिया रंगीबेरंगी आणि सुगंधी फुलांनी त्याला वेढून घेत होत्या, त्यांच्या हलक्या हातांच्या बोटांनी जणू मधमाश्या मधाने भरलेल्या बागेत फिरतात तशा.
नानावर्णरसामोदैस् तास् तम् आशु विलेपनैः । अलेपयन् प्रभाजालैस् तट्यो ऽभ्रम् इव धातुजैः
त्या स्त्रिया वेगवेगळ्या रंगांचे, चवीचे आणि सुगंधाचे लेप लावून त्याला सजवत होत्या, जणू काही नदीच्या काठावर खनिजांनी रंगवलेले ढग चमकत आहेत तसं.
रत्नकाञ्चनकान्तो ऽसाव् आददे छत्त्रम् आततम् । सन्ध्याभ्रतारेन्दुनदीव्याप्तं मेरुर् इवाम्बरम्
रत्न आणि सोन्याच्या तेजाने उजळलेला तो, मोठं छत्र घेतो, जणू संध्याकाळच्या ढगांनी, ताऱ्यांनी आणि नद्यांनी व्यापलेला मेरू पर्वत आकाश व्यापतो तसा.
भूषितस् सविलासाभिर् बालवल्लीभिर् आवृतः । रत्नपुष्पांशुकाकीर्णः कल्पवृक्ष इवाबभौ
खेळकर्या तरुण वेलींनी सजलेला, त्या वेलींनी वेढलेला, रत्नं, फुलं आणि वस्त्रं यानं विखुरलेली, तो कल्पवृक्षासारखा तेजस्वी दिसत होता.