हूनमण्डलपर्यन्तग्रामोपान्तनिवासिनाम् । श्वपचानां स्त्रियो गर्भे स्थितम् आत्मानम् आकुलम्
त्याने स्वतःच्या आत्म्याला स्मशानाच्या कडेला, गावाच्या बाहेर राहणाऱ्या चांडाळांच्या स्त्रीच्या गर्भात, व्याकुळ अवस्थेत पाहिले.
गर्भवासभयाक्रान्तं पीडितं पेलवाङ्गकम् । श्वपचीहृदये सुप्तं श्वविष्ठायाम् इवाङ्कुरम्
त्याने स्वतःला गर्भवासाच्या भीतीने त्रस्त, अशक्त शरीराने पिडलेले, चांडाळ स्त्रीच्या हृदयात झोपलेले, जणू कुत्र्याच्या विष्ठेत अंकुर असावा तसे पाहिले.
शनैः पक्वतया काले प्रसूतं मेचकच्छविम् । श्वपच्या प्रावृषेवाब्दं श्यावम् आवलितं मलैः
हळूहळू काळ जसजसा पुढे गेला तसतसा तो चांडाळ स्त्रीच्या पोटी, पावसाळ्यातील ढगासारखा काळसर आणि मळाने माखलेला, फिकट रंगाचा जन्माला आला.
सम्पन्नं श्वपचागारे शिशुं श्वपचवल्लभम् । इतश् चेतश् च गच्छन्तम् उत्पीडम् इव यामुनम्
श्वपचाच्या झोपडीत, श्वपचाला प्रिय असलेलं एक लहान मूल, इकडे तिकडे धावणारं, जणू काही लाटांनी अस्वस्थ झालेली यमुना नदीच.
द्वादशाब्ददशां यातं संस्थितं षोडशाब्दिकम् । पीवरांसम् उदाराङ्गं पयोदम् इव मेदुरम्
बारा वर्षांची अवस्था गाठून, सोळाव्या वर्षी स्थिर झालेला, रुंद खांदे, देखणं शरीर, जणू दाट पावसाळी ढगासारखा मजबूत.
सारमेयपरीवारं विहरन्तं वनाद् वनम् । निघ्नन्तं मृगलक्षाणि पौलिन्दीं स्थितिम् आस्थितम्
कुत्र्यांच्या संगतीत, एक जंगल सोडून दुसऱ्या जंगलात भटकणारा, हरणांच्या कळपांचा शिकार करणारा, पॉलिंद लोकांच्या जीवनात रमलेला.
तमालं लतयेवाथ श्रितं श्वपचकान्तया । स्तनस्तबकशालिन्या नवपल्लवहस्तया
म्हणजेच, जशी तामाल वृक्षाला वेल दाटून धरते, तशीच श्वपचाच्या कन्येने, नव्या पालवीसारख्या हातांनी आणि उन्नत स्तनांनी त्याला आलिंगन दिलं.
श्यामया कलिकाजालदशनामलमालया । नववल्लभया भूरिविलासवलिताङ्गया
काळ्या वर्णाची एक तरुणी, फुलांच्या कळ्यांची माळ घातलेली, शुभ्र दातांची, नव्या प्रियकरासोबत, तिच्या अंगात खेळकर चालींनी शोभा आणणारी अशी दिसत होती.
विलसन्तं वनान्तेषु तया सह नवेष्टया । श्यामलं श्यामया भृङ्गं भृङ्ग्येव कुसुमर्द्धिषु
त्या काळ्या तरुणीसोबत, तिच्या नव्या सोबतीसारखा, तो काळा युवक वनाच्या काठावर आनंदाने खेळत होता, जणू फुलांच्या गंधात काळा भृंग आपल्या जोडीदारासोबत विहरत असावा.
नवपर्णलतापत्त्रवसनं व्यसनान्तरम् । विन्ध्यकान्तारम् आकारम् अभ्यागतम् इवोद्भटम्
ताज्या पानांच्या आणि वेल्यांच्या वस्त्रात, वेगळ्या प्रकारच्या कष्टांनी ग्रस्त, तो जणू विंध्याच्या जंगलात नुकताच आलेला एखादा रानटी माणूसच वाटत होता.
विश्रान्तं वनकुञ्जेषु सुप्तं गिरिदरीषु च । निलीनं पत्त्रकुञ्जेषु गुल्मकेषु कृतालयम्
तो कधी वनातील झाडाझुडपांत विसावायचा, कधी डोंगराच्या गुहांत झोपायचा, तर कधी पानांच्या छायेत लपून बसायचा, आणि कधी झुडपांतच आपले घर करायचा.
किङ्किरातावतंसाढ्यं यूथिकास्रग्विभूषितम् । केतकोत्तंससुभगं सहकारस्रगाकुलम्
किंकिराट फुलांच्या गजऱ्यांनी सजलेलं, जुईच्या माळांनी मढवलेलं, केतकीच्या फुलाने केसात शोभून दिसणारं, आणि बहावा फुलांच्या हारांनी भरलेलं असं ते होतं.
लुलितं पुष्पशय्यासु भ्रान्तम् अब्धितटेषु च । तज्ज्ञं काननकोशेषु बहुज्ञं मृगमारणे
फुलांच्या पंखावर लोळणं घेत, नदीच्या काठावर भटकत, जंगलातील गुपितं जाणणारं, आणि प्राण्यांच्या शिकारीत पटाईत असं ते होतं.
प्रासूत सो ऽथ शैलेषु पुत्रान् निजकुलाङ्कुरान् । अत्यन्तविषमोदर्कान् खदिरः कण्टकान् इव
मग त्याने डोंगरांमध्ये स्वतःच्या कुळाचे पिल्ले जन्माला घातली, जी नंतर खूपच कठीण आणि कडवट निघाली, जणू काही खैराच्या काट्यांसारखी.
कलत्रवन्तं सम्पन्नं स्थितं प्रक्षीणयौवनम् । शनैर् जर्जरतां यातं वृष्टिहीनम् इव स्थलम्
पत्नी असलेला, संपन्न, स्थिरावलेला आणि तारुण्य ओसरलेला तो, हळूहळू जणू पावसाविना वाळलेल्या जमिनीप्रमाणे वृद्धत्वाकडे गेला.
ततो हूनहतग्रामं जन्मदेशम् उपेत्य तम् । संस्थितं मठिकां पर्णैः कृत्वा दूरे मुनीन्द्रवत्
मग तो आपल्या जन्मगावी परत गेला, जे गाव लुटमारीने उद्ध्वस्त झाले होते. तिथे त्याने मोठ्या ऋषीसारखा गावापासून दूर पानांची झोपडी उभारली.
जराजरढतां यातं स्वदेहसमपुत्रकम् । जीर्णप्रायरसश्वभ्रतमालतरुसन्निभम्
वृद्धत्व आणि जर्जरतेला पोहोचलेला, स्वतःचा देह आणि मुलेही अशाच अवस्थेत, जणू काही जुनी, कोसळलेली जमीन किंवा वाळलेला मालाचा वृक्ष.
प्रौढं श्वपचगार्हस्थ्यं कुर्वाणं बहुबान्धवम् । करञ्जकुञ्जवनवत् परां वृद्धिम् उपागतं
बहुतांश नातेवाईकांनी वेढलेला, श्वपचांच्या घरात प्रौढत्व गाठलेला, तो करंजाच्या झाडांच्या बनासारखा वृद्धत्वाच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचला.
अथापश्यद् असौ गाधिर् यावत् तस्य कलत्रिणः । जरढश्वपचेशस्य स्वात्मनो भ्रमकारिणः
मग गाधीने पाहिले, तो वृद्ध श्वपच आपल्या पत्नीबरोबर जिवंत असेपर्यंत, त्याचे स्वतःचे मन सतत भटकत राहते आणि गोंधळ निर्माण करते.
तत् कलत्रम् अशेषेण नीतम् आदृतमन्युना । आसारपवनेनाशु वनपर्णगणो यथा
त्याची पत्नी सर्वस्वी दु:खाच्या वाऱ्याने उडून गेली, जशी जंगलातली पानांची गाठ निरर्थक वाऱ्याने पटकन उडवली जाते.
प्रलपत्य् एक एवासाव् अटव्यां दुःखकर्षितः । वियूथ इव सारङ्गो विगतास्थो ऽस्रुलोचनः
तो एकटाच त्या जंगलात दु:खाने ग्रासलेला फिरत होता, जसा कळपापासून वेगळा पडलेला हरिण रडत असतो, त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते.
दिनानि कतिचित् तत्र नीत्वा शोकपरीतधीः । जहौ स्वदेशं संशुष्कपद्मं सर इवाण्डजः
काही दिवस तिथेच दु:खाने भरलेल्या मनाने काढून, त्याने आपला देश सोडला, जसा एखादा पक्षी सुकलेले कमळ असलेले तळे सोडून जातो.
विजहार बहून् देशान् अनास्थश् चिन्तयान्वितः । प्रेर्यमाण इवान्येन वातनुन्न इवाम्बुदः
तो कित्येक प्रदेशांतून उदासपणे, विचारात मग्न होऊन भटकत राहिला, जणू कुणीतरी त्याला चालवत आहे, जसा वारा ढगाला पुढे नेत असतो.
एकदा प्राप कीराणां मण्डले श्रीमतीं पुरीम् । खे ऽनूरुर् विहरञ् शून्ये सद्विमानम् इवामरः
एकदा तो आकाशात पक्ष्यासारखा भटकत असताना, पोपटांच्या थव्यांनी वेढलेली, पण ओस पडलेली अशी एक देखणी नगरी त्याला गाठली. जणू काही एखादा अमर पुरुष रिकाम्या स्वर्गातील महालात फिरत आहे, तशी ती वाटत होती.
नृत्यद्रत्नांशुकच्छन्नमार्गवृक्षलताङ्गनाम् । आगुल्फं कीर्णकुसुमां नन्दनान्तरसुन्दरीम्
त्याने पाहिलं की, रस्त्यांवर नृत्य करणाऱ्या रत्नजडीत वस्त्रांनी झाकलेल्या सुंदर स्त्रिया, झाडं आणि वेलींनी सजलेले मार्ग, त्यांच्या पैंजणांत फुलं पडलेली, आणि सगळं नंदनवनाच्या अंतरंगासारखं रम्य दिसत होतं.
सामन्तैर् ललनाभिश् च नागरैश् च निरन्तरम् । स्वर्गमार्गोपमं राजमार्गम् अस्याम् अवाप सः
तेथे त्याला राजमार्ग सापडला, जो नेहमीच सरदार, स्त्रिया आणि नगरातील लोकांनी गजबजलेला होता. तो मार्ग जणू काही स्वर्गात जाणाऱ्या वाटेसारखा भासत होता.
मणिरत्नकृतागारं तत्र मङ्गलहस्तिनम् । ददर्शामलशैलेन्द्रम् इव सञ्चारचञ्चलम्
त्या ठिकाणी त्याने रत्नमाणिक्यांनी बांधलेलं घर असलेला शुभ्र हत्ती पाहिला, जो काळ्या डोंगरासारखा सतत हालचाल करत होता.
मृते राजनि राजार्थं विहरन्तम् इतस् ततः । रत्नज्ञम् इव रत्नोर्व्यां चिन्तामणिदिदृक्षया
राजा मेल्यानंतर, तो राज्यासाठी इकडे तिकडे भटकत होता, जणू काही एखादा रत्नपारखी पृथ्वीवर इच्छित रत्न शोधत फिरतो.
तम् असौ श्वपचो नागं कौतुकोदारया दृशा । चिरम् आलोकयाम् आस स्पन्दयुक्ताचलोपमम्
त्या वेळी एका श्वपचाने कुतूहलाने डोळे मोठे करून त्या हत्तीला खूप वेळ निरखून पाहिलं, जणू तो जिवंत असलेला स्थिर पर्वतच आहे.
आलोकयन्तम् आदाय तं करेण स वारणः । स्वकटे ऽयोजयन् मेरुस् तटे ऽर्कम् इव सादरम्
तो श्वपच त्या हत्तीला पाहत असताना, हत्तीने आपल्या सोंडेने त्याला अलगद उचलून आपल्या पाठीवर बसवलं, जसं मेरू पर्वताने आदराने सूर्याला आपल्या शिखरावर ठेवावं.