बान्धवाक्रन्दसंरम्भकोलाहलगता गिरः । स्नेहभावविचारार्थं शृण्वन्तम् इव यत्नतः
नातेवाईकांच्या आक्रोशाने भरलेल्या गोंधळात, आपुलकीच्या नात्याचा अर्थ शोधण्यासाठी तो देह जणू काळजीपूर्वक त्या आवाजांकडे ऐकत होता.
अथ तत्कालकल्लोलप्रलापाकुलचेष्टितैः । सोरस्ताडनम् उच्छूननेत्रवारिभिर् आप्लुतैः
त्या वेळच्या गोंधळलेल्या हालचालींमध्ये आणि वेडसर बोलण्यामध्ये, दुःखाच्या आघातांनी सुजलेल्या डोळ्यांतून ओघळणाऱ्या अश्रूंनी ते पूर्णपणे भिजले.
क्रमेण स्वजनैः क्षुब्धैस् ताराक्रन्दितघर्घरैः । निष्कालितम् अमङ्गल्यम् अपुनर्दर्शनाय तैः
हळूहळू, आप्तजनांनी व्याकुळ होऊन, तारसप्त स्वरात रडत आणि घरघरत्या आक्रोशात, ते अशुभ मानून, पुन्हा कधीच दिसणार नाही अशा रीतीने उचलून नेले.
नीतं श्मशानम् आश्यानवसापङ्ककलङ्कितम् । शुष्काशुष्कजरत्क्लिन्नकङ्कालशतसङ्कुलम्
ते स्मशानात नेण्यात आले, जिथे चरबी आणि चिखलाचे डाग होते, आणि शेकडो कोरडे, सडलेले, ओलसर हाडांचे ढीग विखुरलेले होते.
गृध्राभ्रच्छन्नसूर्यांशु चिताज्वलननिस्तमः । शिवाशतमुखज्वालाजालपल्लवितावनि
गिधाडांच्या ढगांनी सूर्यकिरण झाकले गेले होते; चितेच्या ज्वाळांनी अंधार भेदला गेला, आणि शेकडो कोल्ह्यांच्या तोंडातून निघणाऱ्या ज्वाळांनी पृथ्वी फुलून गेली होती.
वहद्रक्तसरित्स्नातमद्गुकङ्कोग्रवायसम् । रक्तार्द्रतन्त्रीप्रसरजालबद्धजरत्खगम्
त्या वृद्ध पक्ष्याला, जो रक्ताच्या मोठ्या प्रवाहात न्हालेला होता, रक्ताने ओथंबलेल्या ओलसर स्नायूंच्या जाळ्यात अडकवले होते, आणि त्याला कीड, घार, कावळा आणि कोल्हा यांनी वेढले होते.
तत्र ते ज्वलने दीप्ते चक्रुस् तं भस्मसाच् छवम् । बान्धवास् सलिलापूरं समुद्रा इव वाडवे
तेथे, त्या प्रज्वलित अग्नीत, नातेवाईकांनी त्या मृतदेहाला राखेत रूपांतरित केले, जसे समुद्र पावसाच्या पाण्याने भरून जातात.
चितिश् चटचटास्फोटैश् शवम् आशु ददाह तम् । शुष्केन्धनवद् उच्छूनज्वालाजालजटावती
चिता जोरात तडतड आवाज करत, त्या मृतदेहाला पटकन जाळून टाकते, तिच्या ज्वाळा गुंतलेल्या केसांसारख्या उंच उठतात, जसे कोरड्या लाकडाने पेट घेतल्यावर होतात.
अत्युल्लसच्चटचटारवमुक्तगन्धव्याप्ताम्बुवाहपटलो ऽस्थिचयं हुताशः । दन्ती विरन्ध्रम् इव वेणुवनं समन्ताद् उद्वान्तमेदुररसं दलयां चकार
ती प्रचंड जळणारी आग, तडतड आवाज करत, सुवास सोडत, धुराच्या गडद पडद्याने हाडांचा ढीग वेढते, आणि हत्ती जसा बांबूच्या जंगलाला फोडतो, तशी ती सर्वत्र मज्जा आणि रस पसरवते.
अथापश्यद् असौ गाधिस् स्वाधिपीवरया धिया । अन्तर्जलस्थ एवान्तर् आत्मनात्मन्य् अनिर्मले
मग गाधी आपल्या स्वच्छ बुद्धीने स्वतःलाच आपल्या अंतरात्म्यात, जणू पाण्यात बुडाल्यासारखा, अशुद्ध अवस्थेत पाहू लागला.
हूनमण्डलपर्यन्तग्रामोपान्तनिवासिनाम् । श्वपचानां स्त्रियो गर्भे स्थितम् आत्मानम् आकुलम्
त्याने स्वतःच्या आत्म्याला स्मशानाच्या कडेला, गावाच्या बाहेर राहणाऱ्या चांडाळांच्या स्त्रीच्या गर्भात, व्याकुळ अवस्थेत पाहिले.
गर्भवासभयाक्रान्तं पीडितं पेलवाङ्गकम् । श्वपचीहृदये सुप्तं श्वविष्ठायाम् इवाङ्कुरम्
त्याने स्वतःला गर्भवासाच्या भीतीने त्रस्त, अशक्त शरीराने पिडलेले, चांडाळ स्त्रीच्या हृदयात झोपलेले, जणू कुत्र्याच्या विष्ठेत अंकुर असावा तसे पाहिले.
शनैः पक्वतया काले प्रसूतं मेचकच्छविम् । श्वपच्या प्रावृषेवाब्दं श्यावम् आवलितं मलैः
हळूहळू काळ जसजसा पुढे गेला तसतसा तो चांडाळ स्त्रीच्या पोटी, पावसाळ्यातील ढगासारखा काळसर आणि मळाने माखलेला, फिकट रंगाचा जन्माला आला.
सम्पन्नं श्वपचागारे शिशुं श्वपचवल्लभम् । इतश् चेतश् च गच्छन्तम् उत्पीडम् इव यामुनम्
श्वपचाच्या झोपडीत, श्वपचाला प्रिय असलेलं एक लहान मूल, इकडे तिकडे धावणारं, जणू काही लाटांनी अस्वस्थ झालेली यमुना नदीच.
द्वादशाब्ददशां यातं संस्थितं षोडशाब्दिकम् । पीवरांसम् उदाराङ्गं पयोदम् इव मेदुरम्
बारा वर्षांची अवस्था गाठून, सोळाव्या वर्षी स्थिर झालेला, रुंद खांदे, देखणं शरीर, जणू दाट पावसाळी ढगासारखा मजबूत.
सारमेयपरीवारं विहरन्तं वनाद् वनम् । निघ्नन्तं मृगलक्षाणि पौलिन्दीं स्थितिम् आस्थितम्
कुत्र्यांच्या संगतीत, एक जंगल सोडून दुसऱ्या जंगलात भटकणारा, हरणांच्या कळपांचा शिकार करणारा, पॉलिंद लोकांच्या जीवनात रमलेला.
तमालं लतयेवाथ श्रितं श्वपचकान्तया । स्तनस्तबकशालिन्या नवपल्लवहस्तया
म्हणजेच, जशी तामाल वृक्षाला वेल दाटून धरते, तशीच श्वपचाच्या कन्येने, नव्या पालवीसारख्या हातांनी आणि उन्नत स्तनांनी त्याला आलिंगन दिलं.
श्यामया कलिकाजालदशनामलमालया । नववल्लभया भूरिविलासवलिताङ्गया
काळ्या वर्णाची एक तरुणी, फुलांच्या कळ्यांची माळ घातलेली, शुभ्र दातांची, नव्या प्रियकरासोबत, तिच्या अंगात खेळकर चालींनी शोभा आणणारी अशी दिसत होती.
विलसन्तं वनान्तेषु तया सह नवेष्टया । श्यामलं श्यामया भृङ्गं भृङ्ग्येव कुसुमर्द्धिषु
त्या काळ्या तरुणीसोबत, तिच्या नव्या सोबतीसारखा, तो काळा युवक वनाच्या काठावर आनंदाने खेळत होता, जणू फुलांच्या गंधात काळा भृंग आपल्या जोडीदारासोबत विहरत असावा.
नवपर्णलतापत्त्रवसनं व्यसनान्तरम् । विन्ध्यकान्तारम् आकारम् अभ्यागतम् इवोद्भटम्
ताज्या पानांच्या आणि वेल्यांच्या वस्त्रात, वेगळ्या प्रकारच्या कष्टांनी ग्रस्त, तो जणू विंध्याच्या जंगलात नुकताच आलेला एखादा रानटी माणूसच वाटत होता.
विश्रान्तं वनकुञ्जेषु सुप्तं गिरिदरीषु च । निलीनं पत्त्रकुञ्जेषु गुल्मकेषु कृतालयम्
तो कधी वनातील झाडाझुडपांत विसावायचा, कधी डोंगराच्या गुहांत झोपायचा, तर कधी पानांच्या छायेत लपून बसायचा, आणि कधी झुडपांतच आपले घर करायचा.
किङ्किरातावतंसाढ्यं यूथिकास्रग्विभूषितम् । केतकोत्तंससुभगं सहकारस्रगाकुलम्
किंकिराट फुलांच्या गजऱ्यांनी सजलेलं, जुईच्या माळांनी मढवलेलं, केतकीच्या फुलाने केसात शोभून दिसणारं, आणि बहावा फुलांच्या हारांनी भरलेलं असं ते होतं.
लुलितं पुष्पशय्यासु भ्रान्तम् अब्धितटेषु च । तज्ज्ञं काननकोशेषु बहुज्ञं मृगमारणे
फुलांच्या पंखावर लोळणं घेत, नदीच्या काठावर भटकत, जंगलातील गुपितं जाणणारं, आणि प्राण्यांच्या शिकारीत पटाईत असं ते होतं.
प्रासूत सो ऽथ शैलेषु पुत्रान् निजकुलाङ्कुरान् । अत्यन्तविषमोदर्कान् खदिरः कण्टकान् इव
मग त्याने डोंगरांमध्ये स्वतःच्या कुळाचे पिल्ले जन्माला घातली, जी नंतर खूपच कठीण आणि कडवट निघाली, जणू काही खैराच्या काट्यांसारखी.
कलत्रवन्तं सम्पन्नं स्थितं प्रक्षीणयौवनम् । शनैर् जर्जरतां यातं वृष्टिहीनम् इव स्थलम्
पत्नी असलेला, संपन्न, स्थिरावलेला आणि तारुण्य ओसरलेला तो, हळूहळू जणू पावसाविना वाळलेल्या जमिनीप्रमाणे वृद्धत्वाकडे गेला.
ततो हूनहतग्रामं जन्मदेशम् उपेत्य तम् । संस्थितं मठिकां पर्णैः कृत्वा दूरे मुनीन्द्रवत्
मग तो आपल्या जन्मगावी परत गेला, जे गाव लुटमारीने उद्ध्वस्त झाले होते. तिथे त्याने मोठ्या ऋषीसारखा गावापासून दूर पानांची झोपडी उभारली.
जराजरढतां यातं स्वदेहसमपुत्रकम् । जीर्णप्रायरसश्वभ्रतमालतरुसन्निभम्
वृद्धत्व आणि जर्जरतेला पोहोचलेला, स्वतःचा देह आणि मुलेही अशाच अवस्थेत, जणू काही जुनी, कोसळलेली जमीन किंवा वाळलेला मालाचा वृक्ष.
प्रौढं श्वपचगार्हस्थ्यं कुर्वाणं बहुबान्धवम् । करञ्जकुञ्जवनवत् परां वृद्धिम् उपागतं
बहुतांश नातेवाईकांनी वेढलेला, श्वपचांच्या घरात प्रौढत्व गाठलेला, तो करंजाच्या झाडांच्या बनासारखा वृद्धत्वाच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचला.
अथापश्यद् असौ गाधिर् यावत् तस्य कलत्रिणः । जरढश्वपचेशस्य स्वात्मनो भ्रमकारिणः
मग गाधीने पाहिले, तो वृद्ध श्वपच आपल्या पत्नीबरोबर जिवंत असेपर्यंत, त्याचे स्वतःचे मन सतत भटकत राहते आणि गोंधळ निर्माण करते.
तत् कलत्रम् अशेषेण नीतम् आदृतमन्युना । आसारपवनेनाशु वनपर्णगणो यथा
त्याची पत्नी सर्वस्वी दु:खाच्या वाऱ्याने उडून गेली, जशी जंगलातली पानांची गाठ निरर्थक वाऱ्याने पटकन उडवली जाते.