प्राणापानप्रवाहेण मुक्तम् अन्तम् उपागतम् । संशान्तावयवस्पन्दं निर्वात इव षण्डकम्
प्राण आणि अपान यांच्या प्रवाहातून मुक्त होऊन, तो देह शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचला होता. त्याच्या सर्व अंगांमध्ये शांतता पसरली होती, जणू वारा नसलेल्या कणसाच्या गाठीसारखा.
पाण्डुराननम् आम्लानं वृक्षपर्णम् इवारसम् । शवीभूतम् अनाह्लादं छिन्ननालम् इवाम्बुजम्
त्याचा चेहरा फिकट आणि कोमेजलेला होता, जणू झाडाचे रस हरपलेले पान. तो देह प्राणहीन आणि आनंदरहित होता, जणू देठ तुटलेले कमळ.
विपर्यस्तेक्षणं प्रातर् मज्जत्तारम् इवाम्बरम् । सावग्रहम् इव ग्रामं सर्वतः पांसुधूसरम्
त्याच्या डोळ्यांची दिशा उलटी झाली होती, जणू सकाळच्या वेळी आकाश अंधारात बुडते. सर्व अंग धुळीने माखलेले होते, जणू संकटाने वेढलेले गाव.
बाष्पक्लिन्नमुखैर् दीनैः करुणाक्रन्दकारिभिः । आवृतं बन्धुभिः खिन्नैः कुररैर् इव पादपम्
दुःखी नातेवाईकांनी, ज्यांच्या चेहऱ्यावर अश्रूंची ओल होती आणि जे करुणेने रडत होते, त्याने तो वेढलेला होता. जणू काही थकलेल्या कावळ्यांनी एखाद्या झाडाला वेढले आहे.
सेतुभङ्गगलद्वारिम्लायमानमुखाब्जया । नलिन्या समधर्मिण्या भार्यया पादयोश् श्रितम्
त्याच्या पायाशी त्याची पत्नी बसली होती, तिचा कमळासारखा चेहरा कोमेजून गेला होता, जणू पाण्याचा पूल तुटून गेलेल्या आणि पाणी आटलेल्या कमळाच्या तलावासारखी ती त्याच्या दुःखात सहभागी झाली होती.
ताराक्रन्दरणद्रूढप्रलापालापमुग्धया । मात्रा गृहीतं चिबुके नवव्यञ्जनलाञ्छिते
त्याची आई, मुलाच्या दुःखाने गोंधळलेली, त्याच्या ताजेपणाने उजळलेल्या हनुवटीला धरून, वेदनेने भरलेले शब्द बोलत होती.
अन्यैः पार्श्वगतैर् दीनैस् स्रवदस्रुमुखैर् जनैः । श्रितं गलदवश्यायैश् शुष्कपर्णैर् इव द्रुमम्
इतर दुःखी लोक, ज्यांच्या चेहऱ्यावरून अश्रू वाहत होते, त्याच्या बाजूला उभे होते आणि अगतिकपणे त्याच्याकडे चिकटले होते, जणू वाळलेली पानं झाडाला चिकटून राहतात.
वियोगभीत्या संयोगपरिहारपरैर् इव । दूरं प्रविसृतैर् अङ्गैर् अनात्मीयैर् इवावृतम्
जणू काही वियोगाची भीती असल्यासारखी, त्या देहाची हातपाय दूर दूर फेकले गेले होते, आणि जणू ते आता त्याचेच नाहीत, अशा प्रकारे तो देह झाकला गेला होता.
परस्परम् अलग्नाभ्याम् ओष्ठाभ्यां दशनैश् शनैः । सविरागम् इवाम्लानैर् हसन्तं स्वात्मजीवितम्
त्याचे ओठ एकमेकांना न लागता, दातांनी हलकेच स्पर्शलेले होते, जणू स्वतःच्या जीवावर म्लान, विरक्त हास्य उमटले आहे.
मौनं ध्यानम् इवापन्नं पङ्काद् इव विनिर्मितम् । अप्रबोधाय संसुप्तं विश्राम्यन्तम् इवोच्चकैः
तो देह जणू ध्यानाच्या शांततेत गेला आहे, चिखलातून घडविल्यासारखा वाटत होता, खोल झोपेत विसावलेला आणि अजून जागा न झालेला.
बान्धवाक्रन्दसंरम्भकोलाहलगता गिरः । स्नेहभावविचारार्थं शृण्वन्तम् इव यत्नतः
नातेवाईकांच्या आक्रोशाने भरलेल्या गोंधळात, आपुलकीच्या नात्याचा अर्थ शोधण्यासाठी तो देह जणू काळजीपूर्वक त्या आवाजांकडे ऐकत होता.
अथ तत्कालकल्लोलप्रलापाकुलचेष्टितैः । सोरस्ताडनम् उच्छूननेत्रवारिभिर् आप्लुतैः
त्या वेळच्या गोंधळलेल्या हालचालींमध्ये आणि वेडसर बोलण्यामध्ये, दुःखाच्या आघातांनी सुजलेल्या डोळ्यांतून ओघळणाऱ्या अश्रूंनी ते पूर्णपणे भिजले.
क्रमेण स्वजनैः क्षुब्धैस् ताराक्रन्दितघर्घरैः । निष्कालितम् अमङ्गल्यम् अपुनर्दर्शनाय तैः
हळूहळू, आप्तजनांनी व्याकुळ होऊन, तारसप्त स्वरात रडत आणि घरघरत्या आक्रोशात, ते अशुभ मानून, पुन्हा कधीच दिसणार नाही अशा रीतीने उचलून नेले.
नीतं श्मशानम् आश्यानवसापङ्ककलङ्कितम् । शुष्काशुष्कजरत्क्लिन्नकङ्कालशतसङ्कुलम्
ते स्मशानात नेण्यात आले, जिथे चरबी आणि चिखलाचे डाग होते, आणि शेकडो कोरडे, सडलेले, ओलसर हाडांचे ढीग विखुरलेले होते.
गृध्राभ्रच्छन्नसूर्यांशु चिताज्वलननिस्तमः । शिवाशतमुखज्वालाजालपल्लवितावनि
गिधाडांच्या ढगांनी सूर्यकिरण झाकले गेले होते; चितेच्या ज्वाळांनी अंधार भेदला गेला, आणि शेकडो कोल्ह्यांच्या तोंडातून निघणाऱ्या ज्वाळांनी पृथ्वी फुलून गेली होती.
वहद्रक्तसरित्स्नातमद्गुकङ्कोग्रवायसम् । रक्तार्द्रतन्त्रीप्रसरजालबद्धजरत्खगम्
त्या वृद्ध पक्ष्याला, जो रक्ताच्या मोठ्या प्रवाहात न्हालेला होता, रक्ताने ओथंबलेल्या ओलसर स्नायूंच्या जाळ्यात अडकवले होते, आणि त्याला कीड, घार, कावळा आणि कोल्हा यांनी वेढले होते.
तत्र ते ज्वलने दीप्ते चक्रुस् तं भस्मसाच् छवम् । बान्धवास् सलिलापूरं समुद्रा इव वाडवे
तेथे, त्या प्रज्वलित अग्नीत, नातेवाईकांनी त्या मृतदेहाला राखेत रूपांतरित केले, जसे समुद्र पावसाच्या पाण्याने भरून जातात.
चितिश् चटचटास्फोटैश् शवम् आशु ददाह तम् । शुष्केन्धनवद् उच्छूनज्वालाजालजटावती
चिता जोरात तडतड आवाज करत, त्या मृतदेहाला पटकन जाळून टाकते, तिच्या ज्वाळा गुंतलेल्या केसांसारख्या उंच उठतात, जसे कोरड्या लाकडाने पेट घेतल्यावर होतात.
अत्युल्लसच्चटचटारवमुक्तगन्धव्याप्ताम्बुवाहपटलो ऽस्थिचयं हुताशः । दन्ती विरन्ध्रम् इव वेणुवनं समन्ताद् उद्वान्तमेदुररसं दलयां चकार
ती प्रचंड जळणारी आग, तडतड आवाज करत, सुवास सोडत, धुराच्या गडद पडद्याने हाडांचा ढीग वेढते, आणि हत्ती जसा बांबूच्या जंगलाला फोडतो, तशी ती सर्वत्र मज्जा आणि रस पसरवते.
अथापश्यद् असौ गाधिस् स्वाधिपीवरया धिया । अन्तर्जलस्थ एवान्तर् आत्मनात्मन्य् अनिर्मले
मग गाधी आपल्या स्वच्छ बुद्धीने स्वतःलाच आपल्या अंतरात्म्यात, जणू पाण्यात बुडाल्यासारखा, अशुद्ध अवस्थेत पाहू लागला.
हूनमण्डलपर्यन्तग्रामोपान्तनिवासिनाम् । श्वपचानां स्त्रियो गर्भे स्थितम् आत्मानम् आकुलम्
त्याने स्वतःच्या आत्म्याला स्मशानाच्या कडेला, गावाच्या बाहेर राहणाऱ्या चांडाळांच्या स्त्रीच्या गर्भात, व्याकुळ अवस्थेत पाहिले.
गर्भवासभयाक्रान्तं पीडितं पेलवाङ्गकम् । श्वपचीहृदये सुप्तं श्वविष्ठायाम् इवाङ्कुरम्
त्याने स्वतःला गर्भवासाच्या भीतीने त्रस्त, अशक्त शरीराने पिडलेले, चांडाळ स्त्रीच्या हृदयात झोपलेले, जणू कुत्र्याच्या विष्ठेत अंकुर असावा तसे पाहिले.
शनैः पक्वतया काले प्रसूतं मेचकच्छविम् । श्वपच्या प्रावृषेवाब्दं श्यावम् आवलितं मलैः
हळूहळू काळ जसजसा पुढे गेला तसतसा तो चांडाळ स्त्रीच्या पोटी, पावसाळ्यातील ढगासारखा काळसर आणि मळाने माखलेला, फिकट रंगाचा जन्माला आला.
सम्पन्नं श्वपचागारे शिशुं श्वपचवल्लभम् । इतश् चेतश् च गच्छन्तम् उत्पीडम् इव यामुनम्
श्वपचाच्या झोपडीत, श्वपचाला प्रिय असलेलं एक लहान मूल, इकडे तिकडे धावणारं, जणू काही लाटांनी अस्वस्थ झालेली यमुना नदीच.
द्वादशाब्ददशां यातं संस्थितं षोडशाब्दिकम् । पीवरांसम् उदाराङ्गं पयोदम् इव मेदुरम्
बारा वर्षांची अवस्था गाठून, सोळाव्या वर्षी स्थिर झालेला, रुंद खांदे, देखणं शरीर, जणू दाट पावसाळी ढगासारखा मजबूत.
सारमेयपरीवारं विहरन्तं वनाद् वनम् । निघ्नन्तं मृगलक्षाणि पौलिन्दीं स्थितिम् आस्थितम्
कुत्र्यांच्या संगतीत, एक जंगल सोडून दुसऱ्या जंगलात भटकणारा, हरणांच्या कळपांचा शिकार करणारा, पॉलिंद लोकांच्या जीवनात रमलेला.
तमालं लतयेवाथ श्रितं श्वपचकान्तया । स्तनस्तबकशालिन्या नवपल्लवहस्तया
म्हणजेच, जशी तामाल वृक्षाला वेल दाटून धरते, तशीच श्वपचाच्या कन्येने, नव्या पालवीसारख्या हातांनी आणि उन्नत स्तनांनी त्याला आलिंगन दिलं.
श्यामया कलिकाजालदशनामलमालया । नववल्लभया भूरिविलासवलिताङ्गया
काळ्या वर्णाची एक तरुणी, फुलांच्या कळ्यांची माळ घातलेली, शुभ्र दातांची, नव्या प्रियकरासोबत, तिच्या अंगात खेळकर चालींनी शोभा आणणारी अशी दिसत होती.
विलसन्तं वनान्तेषु तया सह नवेष्टया । श्यामलं श्यामया भृङ्गं भृङ्ग्येव कुसुमर्द्धिषु
त्या काळ्या तरुणीसोबत, तिच्या नव्या सोबतीसारखा, तो काळा युवक वनाच्या काठावर आनंदाने खेळत होता, जणू फुलांच्या गंधात काळा भृंग आपल्या जोडीदारासोबत विहरत असावा.
नवपर्णलतापत्त्रवसनं व्यसनान्तरम् । विन्ध्यकान्तारम् आकारम् अभ्यागतम् इवोद्भटम्
ताज्या पानांच्या आणि वेल्यांच्या वस्त्रात, वेगळ्या प्रकारच्या कष्टांनी ग्रस्त, तो जणू विंध्याच्या जंगलात नुकताच आलेला एखादा रानटी माणूसच वाटत होता.