असङ्ख्येयजगद्भूतहृत्पद्मकुहरालिने । जगत्त्रयैकनलिनीसरसे विष्णवे नमः
असंख्य जगातील सर्व जीवांच्या हृदयातील कमळाच्या गुहेत राहणाऱ्या, आणि या तिन्ही जगांच्या एकमेव कमळाच्या सरोवरात वास करणाऱ्या विष्णूला माझा नमस्कार.
मायाम् इमां त्वदुदितां भगवन् पारमात्मिकीम् । द्रष्टुम् इच्छामि संसारनाम्नीम् आश्चर्यकारिणीम्
भगवंता, तुम्ही दाखवलेली ही परम माया, जी संसार म्हणून ओळखली जाते आणि जी फारच अद्भुत आहे, ती मला पाहायची आहे.
इमां द्रक्ष्यसि मायां त्वं ततस् त्यक्ष्यसि चेत्य् अजः । उक्त्वा ययाव् अदृश्यत्वं गान्धर्वम् इव पत्तनम्
तू ही माया पाहशील आणि मग तिला सोडून देशील, असे अजन्म्याने सांगितले आणि तो गंधर्वांच्या नगरीसारखा अदृश्य झाला.
गते विष्णौ समुत्तस्थौ जलात् स ब्राह्मणेश्वरः । शीतलामलमूर्तित्वाद् इन्दुः क्षीरोदकाद् इव
विष्णू निघून गेल्यावर तो ब्राह्मणश्रेष्ठ पाण्यातून वर आला, त्याचे रूप शीतल आणि निर्मळ होते, जणू काही चंद्र दूधाच्या समुद्रातून वर येतो.
बभूव परितुष्टात्मा दर्शनेन जगत्पतेः । दर्शनस्पर्शनैर् इन्दोर् उत्फुल्लम् इव कैरवम्
जगाचा स्वामी दिसल्यावर त्याचे मन पूर्णपणे तृप्त झाले, जसे चंद्राच्या दर्शनाने आणि स्पर्शाने कमळ फुलून येते.
अथास्य कतिचित् तस्मिन् दिवसानि ययुर् वने । हरिसन्दर्शनानन्दवतो ब्राह्मणकर्मणा
त्या वनात त्याने काही दिवस हरिच्या दर्शनाचा आनंद घेत, ब्राह्मणाचे कर्तव्य पार पाडत राहिला.
एकदारब्धवान् स्नानं सरस्य् उदितपङ्कजे । चिन्तयन् वैष्णवं वाक्यं महर्षिर् इव मानसे
एके दिवशी, कमळ फुलले असताना, तो सरोवरात स्नान करायला गेला आणि विष्णूच्या शब्दांचा विचार करत, एखाद्या महान ऋषीसारखा मनात ध्यान करू लागला.
अथ स्नानविधाव् अन्तर्जलम् एष चकार ह । सकलाघविघातार्थं परिवर्तनम् आत्मनः
स्नानाच्या विधीमध्ये, त्याने पाण्यात पूर्णपणे बुडून, सर्व पाप दूर व्हावीत आणि आपला बदल व्हावा म्हणून मन लावले.
अन्तर्जलविधौ तस्मिन् विस्मृतध्यानमन्त्रधीः । पर्यस्तसंवित्प्रसरस् सो ऽपश्यज् जलमध्यगः
पाण्यातील स्नान करताना, त्याचे ध्यान आणि मंत्र विसरले गेले; त्याची जाणीव विखुरली गेली आणि तो स्वतःला पाण्यातच पाहू लागला.
मृतम् आत्मानम् आत्मीये सदने ऽसोम्यतां गतम् । पतितं वातवेगेन कन्दरान्तर् इव द्रुमम्
त्याने आपल्या घरात, जणू प्राण हरपलेला, पडलेला स्वतःचा मृत देह पाहिला. जसा वाऱ्याच्या झटक्याने एखादे झाड डोंगराच्या दरीत कोसळते, तसा तो पडलेला होता.
प्राणापानप्रवाहेण मुक्तम् अन्तम् उपागतम् । संशान्तावयवस्पन्दं निर्वात इव षण्डकम्
प्राण आणि अपान यांच्या प्रवाहातून मुक्त होऊन, तो देह शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचला होता. त्याच्या सर्व अंगांमध्ये शांतता पसरली होती, जणू वारा नसलेल्या कणसाच्या गाठीसारखा.
पाण्डुराननम् आम्लानं वृक्षपर्णम् इवारसम् । शवीभूतम् अनाह्लादं छिन्ननालम् इवाम्बुजम्
त्याचा चेहरा फिकट आणि कोमेजलेला होता, जणू झाडाचे रस हरपलेले पान. तो देह प्राणहीन आणि आनंदरहित होता, जणू देठ तुटलेले कमळ.
विपर्यस्तेक्षणं प्रातर् मज्जत्तारम् इवाम्बरम् । सावग्रहम् इव ग्रामं सर्वतः पांसुधूसरम्
त्याच्या डोळ्यांची दिशा उलटी झाली होती, जणू सकाळच्या वेळी आकाश अंधारात बुडते. सर्व अंग धुळीने माखलेले होते, जणू संकटाने वेढलेले गाव.
बाष्पक्लिन्नमुखैर् दीनैः करुणाक्रन्दकारिभिः । आवृतं बन्धुभिः खिन्नैः कुररैर् इव पादपम्
दुःखी नातेवाईकांनी, ज्यांच्या चेहऱ्यावर अश्रूंची ओल होती आणि जे करुणेने रडत होते, त्याने तो वेढलेला होता. जणू काही थकलेल्या कावळ्यांनी एखाद्या झाडाला वेढले आहे.
सेतुभङ्गगलद्वारिम्लायमानमुखाब्जया । नलिन्या समधर्मिण्या भार्यया पादयोश् श्रितम्
त्याच्या पायाशी त्याची पत्नी बसली होती, तिचा कमळासारखा चेहरा कोमेजून गेला होता, जणू पाण्याचा पूल तुटून गेलेल्या आणि पाणी आटलेल्या कमळाच्या तलावासारखी ती त्याच्या दुःखात सहभागी झाली होती.
ताराक्रन्दरणद्रूढप्रलापालापमुग्धया । मात्रा गृहीतं चिबुके नवव्यञ्जनलाञ्छिते
त्याची आई, मुलाच्या दुःखाने गोंधळलेली, त्याच्या ताजेपणाने उजळलेल्या हनुवटीला धरून, वेदनेने भरलेले शब्द बोलत होती.
अन्यैः पार्श्वगतैर् दीनैस् स्रवदस्रुमुखैर् जनैः । श्रितं गलदवश्यायैश् शुष्कपर्णैर् इव द्रुमम्
इतर दुःखी लोक, ज्यांच्या चेहऱ्यावरून अश्रू वाहत होते, त्याच्या बाजूला उभे होते आणि अगतिकपणे त्याच्याकडे चिकटले होते, जणू वाळलेली पानं झाडाला चिकटून राहतात.
वियोगभीत्या संयोगपरिहारपरैर् इव । दूरं प्रविसृतैर् अङ्गैर् अनात्मीयैर् इवावृतम्
जणू काही वियोगाची भीती असल्यासारखी, त्या देहाची हातपाय दूर दूर फेकले गेले होते, आणि जणू ते आता त्याचेच नाहीत, अशा प्रकारे तो देह झाकला गेला होता.
परस्परम् अलग्नाभ्याम् ओष्ठाभ्यां दशनैश् शनैः । सविरागम् इवाम्लानैर् हसन्तं स्वात्मजीवितम्
त्याचे ओठ एकमेकांना न लागता, दातांनी हलकेच स्पर्शलेले होते, जणू स्वतःच्या जीवावर म्लान, विरक्त हास्य उमटले आहे.
मौनं ध्यानम् इवापन्नं पङ्काद् इव विनिर्मितम् । अप्रबोधाय संसुप्तं विश्राम्यन्तम् इवोच्चकैः
तो देह जणू ध्यानाच्या शांततेत गेला आहे, चिखलातून घडविल्यासारखा वाटत होता, खोल झोपेत विसावलेला आणि अजून जागा न झालेला.
बान्धवाक्रन्दसंरम्भकोलाहलगता गिरः । स्नेहभावविचारार्थं शृण्वन्तम् इव यत्नतः
नातेवाईकांच्या आक्रोशाने भरलेल्या गोंधळात, आपुलकीच्या नात्याचा अर्थ शोधण्यासाठी तो देह जणू काळजीपूर्वक त्या आवाजांकडे ऐकत होता.
अथ तत्कालकल्लोलप्रलापाकुलचेष्टितैः । सोरस्ताडनम् उच्छूननेत्रवारिभिर् आप्लुतैः
त्या वेळच्या गोंधळलेल्या हालचालींमध्ये आणि वेडसर बोलण्यामध्ये, दुःखाच्या आघातांनी सुजलेल्या डोळ्यांतून ओघळणाऱ्या अश्रूंनी ते पूर्णपणे भिजले.
क्रमेण स्वजनैः क्षुब्धैस् ताराक्रन्दितघर्घरैः । निष्कालितम् अमङ्गल्यम् अपुनर्दर्शनाय तैः
हळूहळू, आप्तजनांनी व्याकुळ होऊन, तारसप्त स्वरात रडत आणि घरघरत्या आक्रोशात, ते अशुभ मानून, पुन्हा कधीच दिसणार नाही अशा रीतीने उचलून नेले.
नीतं श्मशानम् आश्यानवसापङ्ककलङ्कितम् । शुष्काशुष्कजरत्क्लिन्नकङ्कालशतसङ्कुलम्
ते स्मशानात नेण्यात आले, जिथे चरबी आणि चिखलाचे डाग होते, आणि शेकडो कोरडे, सडलेले, ओलसर हाडांचे ढीग विखुरलेले होते.
गृध्राभ्रच्छन्नसूर्यांशु चिताज्वलननिस्तमः । शिवाशतमुखज्वालाजालपल्लवितावनि
गिधाडांच्या ढगांनी सूर्यकिरण झाकले गेले होते; चितेच्या ज्वाळांनी अंधार भेदला गेला, आणि शेकडो कोल्ह्यांच्या तोंडातून निघणाऱ्या ज्वाळांनी पृथ्वी फुलून गेली होती.
वहद्रक्तसरित्स्नातमद्गुकङ्कोग्रवायसम् । रक्तार्द्रतन्त्रीप्रसरजालबद्धजरत्खगम्
त्या वृद्ध पक्ष्याला, जो रक्ताच्या मोठ्या प्रवाहात न्हालेला होता, रक्ताने ओथंबलेल्या ओलसर स्नायूंच्या जाळ्यात अडकवले होते, आणि त्याला कीड, घार, कावळा आणि कोल्हा यांनी वेढले होते.
तत्र ते ज्वलने दीप्ते चक्रुस् तं भस्मसाच् छवम् । बान्धवास् सलिलापूरं समुद्रा इव वाडवे
तेथे, त्या प्रज्वलित अग्नीत, नातेवाईकांनी त्या मृतदेहाला राखेत रूपांतरित केले, जसे समुद्र पावसाच्या पाण्याने भरून जातात.
चितिश् चटचटास्फोटैश् शवम् आशु ददाह तम् । शुष्केन्धनवद् उच्छूनज्वालाजालजटावती
चिता जोरात तडतड आवाज करत, त्या मृतदेहाला पटकन जाळून टाकते, तिच्या ज्वाळा गुंतलेल्या केसांसारख्या उंच उठतात, जसे कोरड्या लाकडाने पेट घेतल्यावर होतात.
अत्युल्लसच्चटचटारवमुक्तगन्धव्याप्ताम्बुवाहपटलो ऽस्थिचयं हुताशः । दन्ती विरन्ध्रम् इव वेणुवनं समन्ताद् उद्वान्तमेदुररसं दलयां चकार
ती प्रचंड जळणारी आग, तडतड आवाज करत, सुवास सोडत, धुराच्या गडद पडद्याने हाडांचा ढीग वेढते, आणि हत्ती जसा बांबूच्या जंगलाला फोडतो, तशी ती सर्वत्र मज्जा आणि रस पसरवते.
अथापश्यद् असौ गाधिस् स्वाधिपीवरया धिया । अन्तर्जलस्थ एवान्तर् आत्मनात्मन्य् अनिर्मले
मग गाधी आपल्या स्वच्छ बुद्धीने स्वतःलाच आपल्या अंतरात्म्यात, जणू पाण्यात बुडाल्यासारखा, अशुद्ध अवस्थेत पाहू लागला.