जगन्मायाप्रपञ्चस्य वैचित्र्यप्रतिपत्तये । इतिहासम् इमं वक्ष्ये शृणुष्वावहितो ऽनघ
या जगाच्या मायेमुळे निर्माण होणाऱ्या विविधतेचं दर्शन घडवण्यासाठी मी तुला एक कथा सांगतो, तू लक्षपूर्वक ऐक, पापरहित.
अस्त्य् अस्मिन् वसुधापीठे कोसला नाम मण्डलम् । कल्पवृक्षवनं मेरोर् इव रत्नगणाकरम्
या पृथ्वीवर कोसल नावाचं एक प्रदेश आहे, जणू काही कल्पवृक्षाचं वनच, आणि मेरू पर्वतासारखं रत्नांनी भरलेलं.
तत्रासीद् ब्राह्मणः कश्चिद् गुणी गाधिर् इति श्रुतः । परमश्रोत्रियो धीमान् वेदो मूर्तिम् इवाश्रितः
त्या ठिकाणी गाधी नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता, गुणी, अत्यंत विद्वान आणि बुद्धिमान, जणू वेद स्वतःच मानवी रूपात अवतरला आहे.
आ बाल्यात् प्रविरक्तेन चेतसा स व्यराजत । निष्कलङ्कावदातेन भुवनं नभसा यथा
लहानपणापासूनच त्याचे मन सर्व गोष्टींपासून निवृत्त होते, त्यामुळे तो अगदी निर्मळ आणि कलंकरहित असा जगात उजळून निघाला, जसा आकाश पृथ्वीवर प्रकाश टाकते.
किम् अप्य् अभिमतं कार्यं विनिधाय स चेतसि । बन्धुवर्गाद् विनिष्क्रम्य तपस् तप्तुं वनं ययौ
त्याने मनात एक प्रिय संकल्प ठरवून, आप्त-स्वकीयांना सोडून, तप करण्यासाठी तो वनात गेला.
उत्फुल्लकमलं तत्र सरः प्राप स विप्रराट् । चन्द्रः प्रसन्नविमलं ताराशारम् इवाम्बरम्
तेथे त्या राजर्षीला कमळांनी फुललेले, चंद्रासारखे प्रसन्न आणि स्वच्छ असे, तारांनी शोभलेले आकाश जसे असते तसे एक सरोवर मिळाले.
आशौरिदर्शनं तस्मिंस् तपोऽर्थं सरसि द्विजः । आकण्ठम् अम्बुनिर्मग्नः प्रावृट्पद्म इवावसत्
त्या सरोवरात, तपासाठी त्या द्विजाने गळ्यापर्यंत पाण्यात बुडून, जसा पावसाळ्यातील कमळ राहते तसे तेथे निवास केला.
ययौ मासाष्टकं तस्य मग्नस्य सरसो ऽम्भसि । मांसपङ्कजशङ्कोत्कभृङ्गभग्नमुखच्छवेः
त्या माणसाने त्या सरोवराच्या पाण्यात आठ महिने घालवले. त्याचा चेहरा चिखलाने आणि मांसाच्या रंगाने माखलेला, जणू काही मधमाशांनी फुल फोडून टाकल्यासारखा तुटलेला आणि मलूल दिसत होता.
अथैनं तपसा तप्तम् अजगमैकदा हरिः । निदाघार्तं घनश् श्यामः प्रावृषीव धरातलम्
तेव्हा एकदा, त्याच्या कठोर तपामुळे तापलेल्या त्या माणसाजवळ हरि आले, जणू उन्हाने भाजलेल्या पृथ्वीवर पावसाळ्यात काळा ढग येतो तसं.
विप्रोत्तिष्ठ पयोमध्याद् गृहाणाभिमतम् वरम् । अभीप्सितफलोपेतो जातस् ते नियमद्रुमः
ब्राह्मणा, आता त्या पाण्यातून बाहेर ये आणि तुला हवी असलेली वर माग. तुझ्या नियमरूपी झाडाला आता हवी ती फळं लागली आहेत.
असङ्ख्येयजगद्भूतहृत्पद्मकुहरालिने । जगत्त्रयैकनलिनीसरसे विष्णवे नमः
असंख्य जगातील सर्व जीवांच्या हृदयातील कमळाच्या गुहेत राहणाऱ्या, आणि या तिन्ही जगांच्या एकमेव कमळाच्या सरोवरात वास करणाऱ्या विष्णूला माझा नमस्कार.
मायाम् इमां त्वदुदितां भगवन् पारमात्मिकीम् । द्रष्टुम् इच्छामि संसारनाम्नीम् आश्चर्यकारिणीम्
भगवंता, तुम्ही दाखवलेली ही परम माया, जी संसार म्हणून ओळखली जाते आणि जी फारच अद्भुत आहे, ती मला पाहायची आहे.
इमां द्रक्ष्यसि मायां त्वं ततस् त्यक्ष्यसि चेत्य् अजः । उक्त्वा ययाव् अदृश्यत्वं गान्धर्वम् इव पत्तनम्
तू ही माया पाहशील आणि मग तिला सोडून देशील, असे अजन्म्याने सांगितले आणि तो गंधर्वांच्या नगरीसारखा अदृश्य झाला.
गते विष्णौ समुत्तस्थौ जलात् स ब्राह्मणेश्वरः । शीतलामलमूर्तित्वाद् इन्दुः क्षीरोदकाद् इव
विष्णू निघून गेल्यावर तो ब्राह्मणश्रेष्ठ पाण्यातून वर आला, त्याचे रूप शीतल आणि निर्मळ होते, जणू काही चंद्र दूधाच्या समुद्रातून वर येतो.
बभूव परितुष्टात्मा दर्शनेन जगत्पतेः । दर्शनस्पर्शनैर् इन्दोर् उत्फुल्लम् इव कैरवम्
जगाचा स्वामी दिसल्यावर त्याचे मन पूर्णपणे तृप्त झाले, जसे चंद्राच्या दर्शनाने आणि स्पर्शाने कमळ फुलून येते.
अथास्य कतिचित् तस्मिन् दिवसानि ययुर् वने । हरिसन्दर्शनानन्दवतो ब्राह्मणकर्मणा
त्या वनात त्याने काही दिवस हरिच्या दर्शनाचा आनंद घेत, ब्राह्मणाचे कर्तव्य पार पाडत राहिला.
एकदारब्धवान् स्नानं सरस्य् उदितपङ्कजे । चिन्तयन् वैष्णवं वाक्यं महर्षिर् इव मानसे
एके दिवशी, कमळ फुलले असताना, तो सरोवरात स्नान करायला गेला आणि विष्णूच्या शब्दांचा विचार करत, एखाद्या महान ऋषीसारखा मनात ध्यान करू लागला.
अथ स्नानविधाव् अन्तर्जलम् एष चकार ह । सकलाघविघातार्थं परिवर्तनम् आत्मनः
स्नानाच्या विधीमध्ये, त्याने पाण्यात पूर्णपणे बुडून, सर्व पाप दूर व्हावीत आणि आपला बदल व्हावा म्हणून मन लावले.
अन्तर्जलविधौ तस्मिन् विस्मृतध्यानमन्त्रधीः । पर्यस्तसंवित्प्रसरस् सो ऽपश्यज् जलमध्यगः
पाण्यातील स्नान करताना, त्याचे ध्यान आणि मंत्र विसरले गेले; त्याची जाणीव विखुरली गेली आणि तो स्वतःला पाण्यातच पाहू लागला.
मृतम् आत्मानम् आत्मीये सदने ऽसोम्यतां गतम् । पतितं वातवेगेन कन्दरान्तर् इव द्रुमम्
त्याने आपल्या घरात, जणू प्राण हरपलेला, पडलेला स्वतःचा मृत देह पाहिला. जसा वाऱ्याच्या झटक्याने एखादे झाड डोंगराच्या दरीत कोसळते, तसा तो पडलेला होता.
प्राणापानप्रवाहेण मुक्तम् अन्तम् उपागतम् । संशान्तावयवस्पन्दं निर्वात इव षण्डकम्
प्राण आणि अपान यांच्या प्रवाहातून मुक्त होऊन, तो देह शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचला होता. त्याच्या सर्व अंगांमध्ये शांतता पसरली होती, जणू वारा नसलेल्या कणसाच्या गाठीसारखा.
पाण्डुराननम् आम्लानं वृक्षपर्णम् इवारसम् । शवीभूतम् अनाह्लादं छिन्ननालम् इवाम्बुजम्
त्याचा चेहरा फिकट आणि कोमेजलेला होता, जणू झाडाचे रस हरपलेले पान. तो देह प्राणहीन आणि आनंदरहित होता, जणू देठ तुटलेले कमळ.
विपर्यस्तेक्षणं प्रातर् मज्जत्तारम् इवाम्बरम् । सावग्रहम् इव ग्रामं सर्वतः पांसुधूसरम्
त्याच्या डोळ्यांची दिशा उलटी झाली होती, जणू सकाळच्या वेळी आकाश अंधारात बुडते. सर्व अंग धुळीने माखलेले होते, जणू संकटाने वेढलेले गाव.
बाष्पक्लिन्नमुखैर् दीनैः करुणाक्रन्दकारिभिः । आवृतं बन्धुभिः खिन्नैः कुररैर् इव पादपम्
दुःखी नातेवाईकांनी, ज्यांच्या चेहऱ्यावर अश्रूंची ओल होती आणि जे करुणेने रडत होते, त्याने तो वेढलेला होता. जणू काही थकलेल्या कावळ्यांनी एखाद्या झाडाला वेढले आहे.
सेतुभङ्गगलद्वारिम्लायमानमुखाब्जया । नलिन्या समधर्मिण्या भार्यया पादयोश् श्रितम्
त्याच्या पायाशी त्याची पत्नी बसली होती, तिचा कमळासारखा चेहरा कोमेजून गेला होता, जणू पाण्याचा पूल तुटून गेलेल्या आणि पाणी आटलेल्या कमळाच्या तलावासारखी ती त्याच्या दुःखात सहभागी झाली होती.
ताराक्रन्दरणद्रूढप्रलापालापमुग्धया । मात्रा गृहीतं चिबुके नवव्यञ्जनलाञ्छिते
त्याची आई, मुलाच्या दुःखाने गोंधळलेली, त्याच्या ताजेपणाने उजळलेल्या हनुवटीला धरून, वेदनेने भरलेले शब्द बोलत होती.
अन्यैः पार्श्वगतैर् दीनैस् स्रवदस्रुमुखैर् जनैः । श्रितं गलदवश्यायैश् शुष्कपर्णैर् इव द्रुमम्
इतर दुःखी लोक, ज्यांच्या चेहऱ्यावरून अश्रू वाहत होते, त्याच्या बाजूला उभे होते आणि अगतिकपणे त्याच्याकडे चिकटले होते, जणू वाळलेली पानं झाडाला चिकटून राहतात.
वियोगभीत्या संयोगपरिहारपरैर् इव । दूरं प्रविसृतैर् अङ्गैर् अनात्मीयैर् इवावृतम्
जणू काही वियोगाची भीती असल्यासारखी, त्या देहाची हातपाय दूर दूर फेकले गेले होते, आणि जणू ते आता त्याचेच नाहीत, अशा प्रकारे तो देह झाकला गेला होता.
परस्परम् अलग्नाभ्याम् ओष्ठाभ्यां दशनैश् शनैः । सविरागम् इवाम्लानैर् हसन्तं स्वात्मजीवितम्
त्याचे ओठ एकमेकांना न लागता, दातांनी हलकेच स्पर्शलेले होते, जणू स्वतःच्या जीवावर म्लान, विरक्त हास्य उमटले आहे.
मौनं ध्यानम् इवापन्नं पङ्काद् इव विनिर्मितम् । अप्रबोधाय संसुप्तं विश्राम्यन्तम् इवोच्चकैः
तो देह जणू ध्यानाच्या शांततेत गेला आहे, चिखलातून घडविल्यासारखा वाटत होता, खोल झोपेत विसावलेला आणि अजून जागा न झालेला.