नित्याभ्यासविवेकाभ्यां चित्तम् आशु प्रसीदति । आम्रम् एव दशाम् एति साहकारीं शनैश् शनैः
नित्य अभ्यास आणि विवेक यांच्या जोरावर मन लवकर शांत होतं, जसं हळूहळू कैरीला आंब्याची गोडी येते तसं.
एतद् अप्य् आत्मनैवात्मा फलम् आप्नोति भावितम् । हरिपूजाक्रमाख्येन निमित्तेनारिसूदन
हे अरिसूदन, 'हरिपूजा' या प्रक्रियेमुळे, आत्म्यानेच स्वतःसाठी हे फल मिळवले जाते.
वरम् आप्नोति यो वापि विष्णोर् अमिततेजसः । तेन स्वस्यैव तत् प्राप्तं फलम् अभ्यासशाखिनः
जो कोणी अमर्याद तेजाचा विष्णू याच्याकडून वर मिळवतो, त्याला त्याच्या स्वतःच्या साधनेचेच फळ मिळते, जसे फांदीला तिच्या मेहनतीचे फळ मिळते.
सर्वेषाम् उत्तमार्थानां सर्वासां चिरसम्पदाम् । स्वमनोनिग्रहो भूमिर् भूमिस् सस्यश्रियाम् इव
सर्वश्रेष्ठ उद्दिष्टे आणि दीर्घकाळ टिकणाऱ्या संपत्तींसाठी, स्वतःच्या मनावर ताबा ठेवणे हेच पाया आहे, जसे शेतीच्या संपत्तीला जमीन आधार असते.
अप्य् उर्वीखननोत्कस्य कषतो ऽपि शिलोच्चयम् । स्वमनोनिग्रहाद् अन्यो नोपायो ऽस्तीह दुःखहा
जरी एखादा माणूस मोठ्या उत्साहाने जमीन खणत असला आणि दगडांच्या कडांमुळे त्रास सहन करत असला, तरीही दुःख दूर करण्यासाठी मनावर ताबा ठेवण्याखेरीज दुसरा कोणताही उपाय नाही.
तावज् जन्मसहस्राणि भ्रमन्ति भुवि मानवाः । यावन् नोपशमं याति मनोमत्तमहार्णवः
माणसं हजारो जन्मं या पृथ्वीवर भटकत राहतात, जोपर्यंत मनाचा वेडसर मोठा समुद्र शांत होत नाही.
ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राद्याश् चिरं सम्पूजिता अपि । उपप्लुतमनोव्याधिं न त्रायन्ते ऽपि वत्सलाः
ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र, रुद्र आणि इतर देवता, कितीही काळ भक्तीने पूजले गेले तरी, ज्याचं मन रोगाने ग्रासलेलं आहे त्याला ते दयाळू असूनही वाचवू शकत नाहीत.
आकारभासुरं त्यक्त्वा बाह्यम् आन्तरम् अप्य् अजम् । कुरु जन्मक्षयायाशु संविन्मात्रैकचिन्तनम्
बाह्य आणि अंतरंग, हे दोन्ही केवळ भास आहेत असं समजून त्यांना सोडून दे. जन्माचा शेवट व्हावा म्हणून, अजन्मा शुद्ध चैतन्यावरच तुझं मन लवकर एकाग्र कर.
संवेद्यनिर्मुक्तनिरामयैकसंविन्मयास्वादम् अनन्तरूपम् । सन्मात्रम् आस्वादय सर्वसारं पारं परं प्राप्स्यसि जन्मनद्याः
ज्याला काहीही अनुभवता येत नाही, जो सर्व रोगांपासून मुक्त आहे, एकरस चैतन्याचा, निराकार आणि अनंत असा जो अस्सल स्वाद आहे, तो अनुभव. असं केल्यावर तू जन्माच्या प्रवाहाचा अंतिम, सर्वोच्च किनारा गाठशील.
रामापर्यवसानेयं माया संसृतिनामिका । आत्मचित्तजयेनैव क्षयम् आयाति नान्यथा
हे राम, ही जी माया आहे, जिला संसार म्हणतात, ती फक्त आपल्या मनावर आणि चित्तावर विजय मिळवल्यावरच संपते; दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही.
जगन्मायाप्रपञ्चस्य वैचित्र्यप्रतिपत्तये । इतिहासम् इमं वक्ष्ये शृणुष्वावहितो ऽनघ
या जगाच्या मायेमुळे निर्माण होणाऱ्या विविधतेचं दर्शन घडवण्यासाठी मी तुला एक कथा सांगतो, तू लक्षपूर्वक ऐक, पापरहित.
अस्त्य् अस्मिन् वसुधापीठे कोसला नाम मण्डलम् । कल्पवृक्षवनं मेरोर् इव रत्नगणाकरम्
या पृथ्वीवर कोसल नावाचं एक प्रदेश आहे, जणू काही कल्पवृक्षाचं वनच, आणि मेरू पर्वतासारखं रत्नांनी भरलेलं.
तत्रासीद् ब्राह्मणः कश्चिद् गुणी गाधिर् इति श्रुतः । परमश्रोत्रियो धीमान् वेदो मूर्तिम् इवाश्रितः
त्या ठिकाणी गाधी नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता, गुणी, अत्यंत विद्वान आणि बुद्धिमान, जणू वेद स्वतःच मानवी रूपात अवतरला आहे.
आ बाल्यात् प्रविरक्तेन चेतसा स व्यराजत । निष्कलङ्कावदातेन भुवनं नभसा यथा
लहानपणापासूनच त्याचे मन सर्व गोष्टींपासून निवृत्त होते, त्यामुळे तो अगदी निर्मळ आणि कलंकरहित असा जगात उजळून निघाला, जसा आकाश पृथ्वीवर प्रकाश टाकते.
किम् अप्य् अभिमतं कार्यं विनिधाय स चेतसि । बन्धुवर्गाद् विनिष्क्रम्य तपस् तप्तुं वनं ययौ
त्याने मनात एक प्रिय संकल्प ठरवून, आप्त-स्वकीयांना सोडून, तप करण्यासाठी तो वनात गेला.
उत्फुल्लकमलं तत्र सरः प्राप स विप्रराट् । चन्द्रः प्रसन्नविमलं ताराशारम् इवाम्बरम्
तेथे त्या राजर्षीला कमळांनी फुललेले, चंद्रासारखे प्रसन्न आणि स्वच्छ असे, तारांनी शोभलेले आकाश जसे असते तसे एक सरोवर मिळाले.
आशौरिदर्शनं तस्मिंस् तपोऽर्थं सरसि द्विजः । आकण्ठम् अम्बुनिर्मग्नः प्रावृट्पद्म इवावसत्
त्या सरोवरात, तपासाठी त्या द्विजाने गळ्यापर्यंत पाण्यात बुडून, जसा पावसाळ्यातील कमळ राहते तसे तेथे निवास केला.
ययौ मासाष्टकं तस्य मग्नस्य सरसो ऽम्भसि । मांसपङ्कजशङ्कोत्कभृङ्गभग्नमुखच्छवेः
त्या माणसाने त्या सरोवराच्या पाण्यात आठ महिने घालवले. त्याचा चेहरा चिखलाने आणि मांसाच्या रंगाने माखलेला, जणू काही मधमाशांनी फुल फोडून टाकल्यासारखा तुटलेला आणि मलूल दिसत होता.
अथैनं तपसा तप्तम् अजगमैकदा हरिः । निदाघार्तं घनश् श्यामः प्रावृषीव धरातलम्
तेव्हा एकदा, त्याच्या कठोर तपामुळे तापलेल्या त्या माणसाजवळ हरि आले, जणू उन्हाने भाजलेल्या पृथ्वीवर पावसाळ्यात काळा ढग येतो तसं.
विप्रोत्तिष्ठ पयोमध्याद् गृहाणाभिमतम् वरम् । अभीप्सितफलोपेतो जातस् ते नियमद्रुमः
ब्राह्मणा, आता त्या पाण्यातून बाहेर ये आणि तुला हवी असलेली वर माग. तुझ्या नियमरूपी झाडाला आता हवी ती फळं लागली आहेत.
असङ्ख्येयजगद्भूतहृत्पद्मकुहरालिने । जगत्त्रयैकनलिनीसरसे विष्णवे नमः
असंख्य जगातील सर्व जीवांच्या हृदयातील कमळाच्या गुहेत राहणाऱ्या, आणि या तिन्ही जगांच्या एकमेव कमळाच्या सरोवरात वास करणाऱ्या विष्णूला माझा नमस्कार.
मायाम् इमां त्वदुदितां भगवन् पारमात्मिकीम् । द्रष्टुम् इच्छामि संसारनाम्नीम् आश्चर्यकारिणीम्
भगवंता, तुम्ही दाखवलेली ही परम माया, जी संसार म्हणून ओळखली जाते आणि जी फारच अद्भुत आहे, ती मला पाहायची आहे.
इमां द्रक्ष्यसि मायां त्वं ततस् त्यक्ष्यसि चेत्य् अजः । उक्त्वा ययाव् अदृश्यत्वं गान्धर्वम् इव पत्तनम्
तू ही माया पाहशील आणि मग तिला सोडून देशील, असे अजन्म्याने सांगितले आणि तो गंधर्वांच्या नगरीसारखा अदृश्य झाला.
गते विष्णौ समुत्तस्थौ जलात् स ब्राह्मणेश्वरः । शीतलामलमूर्तित्वाद् इन्दुः क्षीरोदकाद् इव
विष्णू निघून गेल्यावर तो ब्राह्मणश्रेष्ठ पाण्यातून वर आला, त्याचे रूप शीतल आणि निर्मळ होते, जणू काही चंद्र दूधाच्या समुद्रातून वर येतो.
बभूव परितुष्टात्मा दर्शनेन जगत्पतेः । दर्शनस्पर्शनैर् इन्दोर् उत्फुल्लम् इव कैरवम्
जगाचा स्वामी दिसल्यावर त्याचे मन पूर्णपणे तृप्त झाले, जसे चंद्राच्या दर्शनाने आणि स्पर्शाने कमळ फुलून येते.
अथास्य कतिचित् तस्मिन् दिवसानि ययुर् वने । हरिसन्दर्शनानन्दवतो ब्राह्मणकर्मणा
त्या वनात त्याने काही दिवस हरिच्या दर्शनाचा आनंद घेत, ब्राह्मणाचे कर्तव्य पार पाडत राहिला.
एकदारब्धवान् स्नानं सरस्य् उदितपङ्कजे । चिन्तयन् वैष्णवं वाक्यं महर्षिर् इव मानसे
एके दिवशी, कमळ फुलले असताना, तो सरोवरात स्नान करायला गेला आणि विष्णूच्या शब्दांचा विचार करत, एखाद्या महान ऋषीसारखा मनात ध्यान करू लागला.
अथ स्नानविधाव् अन्तर्जलम् एष चकार ह । सकलाघविघातार्थं परिवर्तनम् आत्मनः
स्नानाच्या विधीमध्ये, त्याने पाण्यात पूर्णपणे बुडून, सर्व पाप दूर व्हावीत आणि आपला बदल व्हावा म्हणून मन लावले.
अन्तर्जलविधौ तस्मिन् विस्मृतध्यानमन्त्रधीः । पर्यस्तसंवित्प्रसरस् सो ऽपश्यज् जलमध्यगः
पाण्यातील स्नान करताना, त्याचे ध्यान आणि मंत्र विसरले गेले; त्याची जाणीव विखुरली गेली आणि तो स्वतःला पाण्यातच पाहू लागला.
मृतम् आत्मानम् आत्मीये सदने ऽसोम्यतां गतम् । पतितं वातवेगेन कन्दरान्तर् इव द्रुमम्
त्याने आपल्या घरात, जणू प्राण हरपलेला, पडलेला स्वतःचा मृत देह पाहिला. जसा वाऱ्याच्या झटक्याने एखादे झाड डोंगराच्या दरीत कोसळते, तसा तो पडलेला होता.