इमे वयम् इमे शैला भूतानीमान्य् अयं भवान् । इदं जगद् इदं व्योम मा देहम् अवधीरय
हे आम्ही, हे डोंगर, हे सर्व जीव, हा तू, हे जग, हे आकाश—शरीराची तुच्छता करू नकोस.
पीवराज्ञानयोगेन यस्य पर्याकुलं मनः । दुःखानि विनिकृन्तन्ति मरणं तस्य राजते
ज्याचं मन अज्ञानाच्या ओझ्याखाली गोंधळून गेलं आहे, त्याच्यावर दुःखं तुटून पडतात आणि मृत्यू त्याच्यावर राज्य करतो.
कृशो ऽतिदुःखी मूढो ऽहम् एताश् चान्याश् च भावनाः । मतिं यस्यावलुम्पन्ति मरणं तस्य राजते
'मी दुर्बळ आहे, फारच दुःखी आहे, मी मूर्ख आहे' अशा आणि इतर अशा विचारांनी ज्याचं मन व्यापून गेलं आहे, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
आशापाशनिबद्धो ऽन्तर् इतश् चेतश् च नीयते । यो विलोलमनोवृत्त्या मरणं तस्य राजते
ज्याचं अंतरंग इच्छांच्या दोऱ्यांनी बांधलं गेलं आहे आणि ज्याचं मन सारखं अस्थिरपणे इकडून तिकडे धावतं, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
यस्य तृष्णाः प्रभञ्जन्ति हृदयं हृतभावनाः । कुगेहम् इव गर्गट्यो मरणं तस्य राजते
ज्याचं हृदय तृष्णांनी तुटून गेलं आहे, ज्याचे विचार हरवले आहेत, जसं उंदीर वाईट घर फोडतात तसं, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
चित्तवृत्तिलता यस्य तालोत्तालमनोवने । फलिता सुखदुःखाभ्यां मरणं तस्य राजते
ज्याच्या मनाच्या जंगलात सुखदुःखांची फळे देणारी चित्तवृत्तीची वेल ताडाच्या झाडासारखी डोलते, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
रोमराजिलताजालं यस्येमं देहदुर्द्रुमम् । अनर्थौघो हरत्य् उच्चैर् मरणं तस्य राजते
ज्याचं हे शरीर म्हणजे वाईट झाड, जिथे केसांची जाळी पसरलेली आहे आणि अनर्थाचा पूर मोठ्याने वाहून नेतो, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
यस्य स्वदेहविपिनम् आधिव्याधिदवाग्नयः । दहन्ति लोलाङ्गलतं मरणं तस्य राजते
ज्याच्या स्वतःच्या शरीररूपी जंगलात दुःख आणि आजार यांच्या दावानळीने हातपाय जळत आहेत, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
कामकोपात्मको यस्य स्फुरत्य् अजगरस् तनौ । अन्तश् शुष्कद्रुमस्येव मरणं तस्य राजते
ज्याच्या शरीरात इच्छा आणि रागाचं सर्प सुकलेल्या झाडात वळवळतं, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
यो ऽयं देहपरित्यागस् तल् लोके मरणं स्मृतम् । न सता नासता तेन कारणं वेद्यवेदिनाम्
या जगात ज्याला मृत्यू म्हणतात, ते फक्त देह सोडणे असते; जाणणाऱ्यांसाठी आणि न जाणणाऱ्यांसाठीही, ते ना खरे असते ना खोटे.
यस्य नोत्क्रामति मतिस् स्वात्मतत्त्वावलोकनात् । यथार्थदर्शिनो ज्ञस्य जीवितं तस्य शोभते
ज्याची बुद्धी नेहमी स्वतःच्या स्वरूपाच्या सत्यात एकवटलेली असते, आणि जो वस्तुस्थिती तशीच पाहतो, त्याचे जीवन खरोखर तेजस्वी होते.
यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर् यस्य न लिप्यते । यस् समस् सर्वभावेषु जीवितं तस्य शोभते
ज्याच्यात 'मी'पणाचा भाव नाही, ज्याची बुद्धी कुठल्याही गोष्टीने मळलेली नाही, आणि जो सर्व परिस्थितींमध्ये सम आहे, त्याचे जीवन खरोखर उजळते.
यो ऽन्तश्शीतलया बुद्ध्या रागद्वेषविमुक्तया । साक्षिवत् पश्यतीदं हि जीवितं तस्य शोभते
ज्याची अंतःकरण शांत आहे, ज्याला आसक्ती आणि द्वेष यांपासून मुक्ती मिळाली आहे, आणि जो साक्षीभावाने सर्वकाही पाहतो, त्याचे जीवन खरोखर तेजाने भरलेले असते.
येन सम्यक् परिज्ञाय हेयोपादेयम् उज्झता । चित्तस्यान्ते ऽर्पितं चित्तं जीवितं तस्य शोभते
जो जाणीवपूर्वक काय स्वीकारायचं आणि काय टाळायचं हे ओळखून, त्यांचा त्याग करतो आणि मनाच्या शेवटी मन ठेवतो, त्याचं आयुष्य खरोखरच तेजस्वी होतं.
अवस्तुसदृशे वस्तुन्य् अस्तसङ्कल्पनामले । येनालीनं कृतं चेतो जीवितं तस्य शोभते
ज्याचं मन सर्व संकल्पांपासून मोकळं होऊन, वस्तूंच्या अभावासारख्या शुद्ध सत्यात विलीन झालं आहे, त्याचं आयुष्य खरोखरच तेजस्वी होतं.
सत्यां दृष्टिम् अवष्टभ्य लीलयेयं जगत्क्रिया । क्रियते ऽवासनं येन जीवितं तस्य शोभते
जो सत्यदृष्टीला धरून, सहजपणे या जगातील सर्व कृती निष्कामपणे करतो, त्याच्या मनात कुठलेही संस्कार राहत नाहीत, त्याचं आयुष्य खरोखरच तेजस्वी होतं.
नान्तस् तुष्यति नोद्वेगम् एति यो विहरन्न् अपि । हेयोपादेयसम्प्राप्तौ जीवितं तस्य शोभते
जो वागत असतानाही अंतःकरणात न आनंदी होतो, न खिन्न होतो, आणि स्वीकारायचं किंवा टाळायचं याने ज्याचं मन हलत नाही, त्याचं आयुष्य खरोखरच तेजस्वी होतं.
शुद्धपक्षश् च शुद्धश् च हंसौघस् सरसो यथा । यस्माद् गुणौघो निर्याति जीवितं तस्य शोभते
जसं एखाद्या सरोवरात शुद्ध हंसांचा थवा असतो, तसंच ज्या माणसामधून गुणांची लाट बाहेर येते, त्याचं आयुष्य खरंच उजळून निघतं.
यस्मिञ् श्रुतिपथं याते दृष्टे स्मृतिम् उपागते । आनन्दं यान्ति भूतानि जीवितं तस्य शोभते
ज्याच्यात ऐकण्याचा मार्ग गाठला जातो, प्रत्यक्ष अनुभव आणि आठवण जागी होते, त्याच्यामुळे सर्व जीवांना आनंद मिळतो — त्याचं आयुष्य खरोखरच तेजस्वी दिसतं.
यस्योदयेन हृदयेषु जनाम्बुजानि जीवालिमन्ति सकलानि विकासवन्ति । तस्यावभाति चिरजीवितम् अक्षयेन्दोर् आपूर्णतेव दनुजेश्वर नेतरस्य
ज्याच्या उदयामुळे लोकांच्या हृदयातील कमळं, जीवनरसानं भरलेली, पूर्णपणे फुलतात, त्याचं दीर्घायुष्य चंद्रासारखं अखंड तेजस्वी दिसतं, राक्षसांच्या राजासारखं नाही.
स्थैर्यं देहस्य दृष्टस्य जीवितं प्रोच्यते बुधैः । देहान्तरार्थं देहस्य सन्त्यागो मरणं स्मृतम्
ज्ञानी लोक म्हणतात, दिसणाऱ्या देहाची स्थिरता म्हणजेच आयुष्य; आणि दुसऱ्या हेतूसाठी देहाचा त्याग करणं म्हणजे मृत्यू.
द्वाभ्याम् एवासि पक्षाभ्याम् आभ्यां मुक्तो महामते । किं ते मरणम् अस्तीह किं वा जीवितम् अस्ति ते
हे महापंडित, या दोन पंखांनीच तू मुक्त झालास; मग तुला येथे मृत्यू म्हणजे काय, किंवा जीवन म्हणजे काय?
निदर्शनार्थम् एतत् तु मयोक्तम् अरिमर्दन । न त्वं जीवसि सर्वज्ञ म्रियसे न कदाचन
हे शत्रूंचा नाश करणारा, हे सर्वज्ञ, हे उदाहरण म्हणून मी हे सांगितले; प्रत्यक्षात तू ना जगतोस, ना कधी मरतोस.
देहसंस्थो ऽप्य् अदेहत्वाद् अदेहो ऽसि विदेहदृक् । व्योमसंस्थो ऽप्य् असक्तत्वाद् अव्योमैव हि मारुतः
तू शरीरात असूनही, शरीररहित दृष्टीमुळे शरीररहित आहेस; आकाशात असूनही, आसक्ती नसल्यामुळे वारा जसा आकाशरहित असतो, तसाच तूही आकाशरहित आहेस.
स्पर्शसम्बोधकारित्वाद् देह एवासि सुव्रत । उत्सेधारोधकत्वेन खम् उत्सेधस्य कारणम्
स्पर्शाची जाणीव घडवतोस म्हणून, हे सुशील, तूच शरीर आहेस; जसा आकाश उंचीला आधार देतो, तसा तूही कारण आहेस.
प्रबुद्धो ज्ञातवस्तुत्वाद् एव त्वम् असि नासि च । इयत्तैकपरिच्छिन्नं रूपम् अज्ञेषु दुःखितम्
ज्यावेळी तू जागृत होतोस आणि वस्तूंचं खरं स्वरूप ओळखतोस, त्यावेळी तू आहेस आणि नाहीसही. मर्यादित, ठराविक रूप फक्त अज्ञ लोकांमध्ये असतं आणि ते दुःखाने भरलेलं असतं.
सर्वदा सर्वम् एवासि चित्प्रकाशपरैकधीः । को देहः को ऽप्य् अदेहस् ते यं गृह्णासि जहासि वा
सर्वकाळ तू सर्वकाही आहेस, तुझं मन नेहमीच चैतन्याच्या प्रकाशात स्थिर असतं. शरीर म्हणजे काय, किंवा शरीर नसणं म्हणजे काय, जे तू स्वीकारावं किंवा सोडावं?
समुदेतु वसन्तो वा वातु वा प्रलयानिलः । भावाभावविहीनस्य किम् अभ्यागतम् आत्मनः
वसंत ऋतू येऊ दे, किंवा संहाराचा वारा वाहू दे—ज्याच्या आत्म्याला येणं-जाणं नाही, त्याच्याजवळ खरं तर काहीच येत नाही.
प्रलुठत्स्व् अपि शैलेषु कल्पाग्निषु दहत्स्व् अपि । वहत्सूत्पातवातेष्व् अप्य् आत्मात्मन्य् एव तिष्ठति
डोंगर तुकडे झाले तरी, कल्पांताच्या ज्वाळांनी जळले तरी, किंवा संहाराचा वारा सर्व काही उडवून नेला तरी, आत्मा स्वतःमध्येच स्थिर राहतो.
सर्वभूतानि तिष्ठन्तु समम् एव प्रयान्तु वा । नश्यन्तु वाथ वर्धन्ताम् आत्मात्मन्य् एव तिष्ठति
सर्व प्राणी तसंच राहो देत, किंवा सगळे एकाच वेळी निघून जावोत; ते नष्ट व्हावेत किंवा वाढावेत, तरी आत्मा स्वतःमध्येच स्थिर असतो.