चेतनीयोन्मुखे चित्त्वे चिन् मनस्ताम् उपाययौ । द्वित्वं मकुरसङ्क्रान्ता मुखश्रीर् इव राघव
मन जेव्हा चैतन्याकडे वळलं, तेव्हा त्याला शुद्ध जागरूकतेची अवस्था मिळाली, जशी आरशात उमटलेल्या चेहऱ्याच्या सौंदर्यात दुहेरी छटा दिसते, तसे हे झाले, हे राघव.
किञ्चिद् अङ्कुरिते चित्ते नेत्रे विकसनोन्मुखे । शनैर् बभूवतुस् तस्य प्रातर् नीले यथोत्पले
त्याचं मन थोडं उगवत होतं आणि डोळे उघडायला लागले होते; ते दोन्ही हळूहळू उमलू लागले, जसं सकाळच्या वेळी निळं कमळ उमलतं.
प्राणापानपरामृष्टनाडीविवरसंविदः । वातार्तस्येव पद्मस्य स्पन्दो ऽस्य समजायत
श्वास आणि प्रश्वास यांच्या स्पर्शानं शरीरातल्या नाड्यांची जाणीव झाली, आणि त्याच्यात एक हलकासा कंप निर्माण झाला, जसा वाऱ्याने कमळ हलतं.
निमेषान्तरमात्रेण मनः पीवरतां ययौ । तस्मिन् प्राणवशात् पूर्णे तरङ्ग इव वारिणि
फक्त एका क्षणात त्याचं मन पूर्णपणे भरून आलं आणि बळकट झालं, जसं प्राणशक्तीच्या जोरावर पाण्यातली लाट फुगते.
अथासौ विकसन्नेत्रमनःप्राणवपुर् बभौ । अर्धोदित इवादित्ये सरस् स्फुरितपङ्कजम्
मग त्याचे डोळे, मन आणि प्राण उमलले, आणि त्याचं शरीर चमकू लागलं, जसं अर्धवट उगवलेल्या सूर्यप्रकाशात सरोवरातली उमलणारी कमळं चमकतात.
तस्मिन्न् अवसरे यावद् बुध्यस्वेत्य् अवदत् प्रभुः । प्रबुद्धस् तावद् एषो ऽभूद् बर्ही घनरवाद् इव
त्या वेळी प्रभूंनी म्हणाले, "जागा हो!" आणि तो पुरोहित जागा होताच, आकाशात वाजणाऱ्या गडगडाटासारखा उठून बसला.
प्रफुल्तनयनं जातमननं पीवरस्मृतिम् । उवाचैनं त्रिलोकेशः पुरा नाभ्यब्जजं यथा
त्याच्या डोळ्यांत पुन्हा तेज आले, मन जागे झाले, आणि आठवणीही परत आल्या. मग त्रिलोकांचा स्वामी त्याच्याशी बोलला, जसा पूर्वी कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्माला सांगितले होते.
साधो स्मर महालक्ष्मीम् आत्मीयां स्मर चाकृतिम् । अकाण्ड एव किं देहविरामः क्रियते त्वया
हे सज्जना, आपल्या स्वतःच्या महालक्ष्मीला आठव, आपली खरी रूप आठव. कारण नसताना, शरीराला विश्रांती का देतोस?
हेयोपादेयसङ्कल्पविहीनस्य शरीरगैः । भावाभावैस् तवार्थः कस् तिष्ठोत्तिष्ठस्व सम्प्रति
तुला स्वीकार किंवा नकार यांचे विचारच नाहीत, मग शरीराच्या स्थितीला किंवा त्याच्या अभावाला काय अर्थ आहे? आता उठ.
स्थातव्यम् इह देहेन कल्पं यावद् अनेन ते । वयं हि नियतिं विद्मो यथाभूताम् अनिन्दित
हे देह या जगात ज्या काळापर्यंत टिकतो, तितका काळ तुला या देहात राहावे लागेल; कारण आम्ही, हे निष्पापा, खरी नियती कशी आहे हे जाणतो.
जीवन्मुक्तेन भवता राज्य एवेह तिष्ठता । क्षपणीया गतोद्वेगम् आकल्पान्तम् इयं तनुः
तू जिवंतपणे मुक्त झालेला म्हणून या राज्यातच राहा; आता या देहाला कुठलाही अस्वस्थपणा उरलेला नाही, तो या युगाच्या शेवटपर्यंत सांभाळावा लागेल.
तनौ कल्पान्तशीर्णायां स्वे महिम्नि त्वयानघ । वस्तव्यं स्फुटिते कुम्भे कुम्भाकाशेन खे यथा
या देहाचा काळ संपून तो झिजून गेला की, हे पापरहित, तू स्वतःच्या तेजातच राहशील, जशी फुटलेल्या मडक्यातील जागा आकाशात विलीन होते.
कल्पान्तस्थायिनी शुद्धा दृष्टलोकपरावरा । इयं तव तनुर् जाता जीवन्मुक्तिविलासिनी
ही तुझी देहयात्रा, शुद्ध आणि युगाच्या शेवटपर्यंत टिकणारी, सर्व लोकांचा अनुभव घेणारी, आता मुक्त जीवनाची लीलाच झाली आहे.
नोदिता द्वादशादित्या न विलीनास् शिलोच्चयाः । न जगज् ज्वलितं साधो तनुं त्यजसि किं मुधा
बारा सूर्य उगवलेले नाहीत, डोंगर वितळलेले नाहीत, आणि सारा जग जळत नाही—म्हणून, हे सज्जन, तू शरीर व्यर्थ का सोडतोस?
वायुर् वहति नोन्मत्तस् त्रिलोकीभस्मधूसरः । लोलामरकपालाङ्कस् तनुं त्यजसि किं मुधा
वारा वेड्यासारखा वाहत नाही, तीनही लोक राख व धूळ होत नाहीत, आणि दिशा डोलत नाहीत—मग शरीर व्यर्थ का सोडतोस?
अशोक इव मञ्जर्यः पुष्करावर्तविद्युतः । न स्फुरन्ति जगत्कोशे तनुं त्यजसि किं मुधा
अशोकाच्या कोवळ्या कळ्यांसारख्या किंवा कमळाच्या वेटोळ्यातील विजेसारख्या, जगाच्या या पसाऱ्यात काहीही हालचाल होत नाही—मग शरीर व्यर्थ का सोडतोस?
धारासाररणच्छैलाः प्रज्वलज्ज्वलनोज्ज्वलाः । ककुभो न विशीर्यन्ते तनुं त्यजसि किं मुधा
आगाच्या धारेने भाजलेले डोंगरांचे कडे दिशा फोडत नाहीत—मग शरीर व्यर्थ का सोडतोस?
न ब्रह्मविष्णुरुद्राख्यत्रयशेषम् इदं जगत् । स्थितं जरढजीमूतं तनुं त्यजसि किं मुधा
हे जग, ज्यात ब्रह्मा, विष्णु आणि रुद्र असे सगळे आहेत, ते वयस्क आणि धूसरच राहते—मग तू आपले शरीर व्यर्थ का टाकतोस?
स्फुटदद्रीन्द्रटाङ्कारकरालाराववन्ति खे । कल्पाभ्राणि न गर्जन्ति तनुं त्यजसि किं मुधा
कल्पाच्या ढगांनी आकाशात मोठ्या पर्वत फुटल्यासारखा भयंकर गडगडाट करत नाही—मग तू आपले शरीर व्यर्थ का टाकतोस?
अहं भूतावकीर्णासु सालोकासु खगध्वजः । विहरामि दशाशासु मा देहम् अवधीरय
मी, पक्ष्यांचा ध्वज, सर्व दिशांना, सर्व जगांत, सर्व जीवांमध्ये विहार करतो—म्हणून शरीराची तुच्छता करू नकोस.
इमे वयम् इमे शैला भूतानीमान्य् अयं भवान् । इदं जगद् इदं व्योम मा देहम् अवधीरय
हे आम्ही, हे डोंगर, हे सर्व जीव, हा तू, हे जग, हे आकाश—शरीराची तुच्छता करू नकोस.
पीवराज्ञानयोगेन यस्य पर्याकुलं मनः । दुःखानि विनिकृन्तन्ति मरणं तस्य राजते
ज्याचं मन अज्ञानाच्या ओझ्याखाली गोंधळून गेलं आहे, त्याच्यावर दुःखं तुटून पडतात आणि मृत्यू त्याच्यावर राज्य करतो.
कृशो ऽतिदुःखी मूढो ऽहम् एताश् चान्याश् च भावनाः । मतिं यस्यावलुम्पन्ति मरणं तस्य राजते
'मी दुर्बळ आहे, फारच दुःखी आहे, मी मूर्ख आहे' अशा आणि इतर अशा विचारांनी ज्याचं मन व्यापून गेलं आहे, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
आशापाशनिबद्धो ऽन्तर् इतश् चेतश् च नीयते । यो विलोलमनोवृत्त्या मरणं तस्य राजते
ज्याचं अंतरंग इच्छांच्या दोऱ्यांनी बांधलं गेलं आहे आणि ज्याचं मन सारखं अस्थिरपणे इकडून तिकडे धावतं, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
यस्य तृष्णाः प्रभञ्जन्ति हृदयं हृतभावनाः । कुगेहम् इव गर्गट्यो मरणं तस्य राजते
ज्याचं हृदय तृष्णांनी तुटून गेलं आहे, ज्याचे विचार हरवले आहेत, जसं उंदीर वाईट घर फोडतात तसं, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
चित्तवृत्तिलता यस्य तालोत्तालमनोवने । फलिता सुखदुःखाभ्यां मरणं तस्य राजते
ज्याच्या मनाच्या जंगलात सुखदुःखांची फळे देणारी चित्तवृत्तीची वेल ताडाच्या झाडासारखी डोलते, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
रोमराजिलताजालं यस्येमं देहदुर्द्रुमम् । अनर्थौघो हरत्य् उच्चैर् मरणं तस्य राजते
ज्याचं हे शरीर म्हणजे वाईट झाड, जिथे केसांची जाळी पसरलेली आहे आणि अनर्थाचा पूर मोठ्याने वाहून नेतो, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
यस्य स्वदेहविपिनम् आधिव्याधिदवाग्नयः । दहन्ति लोलाङ्गलतं मरणं तस्य राजते
ज्याच्या स्वतःच्या शरीररूपी जंगलात दुःख आणि आजार यांच्या दावानळीने हातपाय जळत आहेत, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
कामकोपात्मको यस्य स्फुरत्य् अजगरस् तनौ । अन्तश् शुष्कद्रुमस्येव मरणं तस्य राजते
ज्याच्या शरीरात इच्छा आणि रागाचं सर्प सुकलेल्या झाडात वळवळतं, त्याच्यावर मृत्यूचं राज्य असतं.
यो ऽयं देहपरित्यागस् तल् लोके मरणं स्मृतम् । न सता नासता तेन कारणं वेद्यवेदिनाम्
या जगात ज्याला मृत्यू म्हणतात, ते फक्त देह सोडणे असते; जाणणाऱ्यांसाठी आणि न जाणणाऱ्यांसाठीही, ते ना खरे असते ना खोटे.