त्वयि स्थिते मयि विगतामयात्मनि स्वसंस्थितौ व्यपगतरागरञ्जने । क्व बन्धवः क्व च विपदः क्व सम्पदो भवाभवौ क्व शमम् उपैमि शाश्वतम्
तू स्थिर असताना, मी इच्छारहित स्वतःमध्ये स्थिर असताना, सर्व वासना नाहीशा झाल्यावर—मग नातेवाईक कुठे, संकटे कुठे, संपत्ती कुठे, जन्म-मृत्यू कुठे? आणि मग मला शाश्वत शांतता कुठे मिळते?
इति सञ्चिन्तयन्न् एव प्रह्लादः परवीरहा । निर्विकल्पं परानन्दसमाधिं समुपाययौ
अशा प्रकारे विचार करत असतानाच, प्रह्लाद — जो शत्रूंवर विजय मिळवणारा होता — त्याने सर्व भेदभावांपासून मुक्त असा, परम आनंदाचा समाधी अनुभवला.
निर्विकल्पसमाधिस्थश् चित्रार्पित इवाचलः । शैलाद् इव समुत्कीर्णो बभौ स्वपदम् आस्थितः
तो निर्भेद समाधीत स्थिर राहिला, जणू काही रंगवलेल्या चित्रासारखा हलत नव्हता; जसा एखादा डोंगरातून बाहेर पडलेला, तसा तो स्वतःच्या अवस्थेत तेजस्वी दिसत होता.
तथाथ तिष्ठतस् तस्य कालो बहुतरो ययौ । स्वे गृहे भुवनस्थस्य मेरोर् इव सुरद्विषः
तो अशा स्थितीत राहिला आणि बराच काळ त्याच्यावर गेला; जणू काही मेरू पर्वतावर असलेल्या देवांच्या शत्रूप्रमाणे, तो आपल्या घरात या जगात निवांत होता.
बोधितो ऽप्य् असुराधीशैर् नाबुध्यत महामतिः । अकाले बहुसेको ऽपि बीजकोशाद् इवाङ्कुरः
असुरांचे राजे त्याला जागे करण्याचा प्रयत्न करत होते, तरीही तो महाबुद्धीमान जागा झाला नाही; जसा बीजातून अंकुर योग्य वेळ येण्याआधी बाहेर पडत नाही, तसा तो अनेक ऋतू गेले तरी जागा झाला नाही.
पञ्चवर्षसहस्राणि पीनांसो ऽतिष्ठद् एकदृक् । शान्त एवासुरपुरे मत्तार्णव इवोपलः
पाच हजार वर्षे, मजबूत शरीराचा आणि एकाग्र मनाचा तो, असुरांच्या नगरीत शांतपणे राहिला, जणू काही उग्र समुद्रातला एक दगडच.
परानन्ददशैकान्तपरिणामितया तया । निरानन्दम् अनाभासम् इवाभासपदं गतः
परम आनंदाच्या एकमेव अवस्थेमुळे तो असा बदलला की, जणू काही तो आनंदहीन आणि दिसायला रिकामा अशा अवस्थेत पोहोचला.
एतावताथ कालेन तद्रसातलमण्डलम् । बभूवाराजकं तीक्ष्णमात्स्यन्यायकदर्थितम्
या काळात, रसातळाचे राज्य राजा नसल्यामुळे, तिथे फक्त बलवानच जिंकतो आणि दुर्बळांना त्रास सहन करावा लागतो, अशी स्थिती झाली.
हिरण्यकशिपौ क्षीणे समाधौ तत्सुते स्थिते । न बभूवापरः कश्चिद् राजा दनुसुतालये
हिरण्यकशिपू नष्ट झाल्यावर आणि त्याचा मुलगा समाधीत असताना, दानुच्या वंशातील लोकांच्या ठिकाणी दुसरा कुठलाही राजा उभा राहिला नाही.
असुरेशार्थिनां तेषां दानवानां समाधितः । परेणापि प्रयत्नेन प्रह्लादो न व्यबुध्यत
त्या दानवांच्या प्रमुखांनी कितीही प्रयत्न केले, तरी प्रह्लाद ध्यानात मग्न असल्यामुळे जागा झाला नाही.
न प्रापुर् विकसद्रूपं पतिं तत्रामरारयः । लसत्पत्त्रप्रभाजालं निशि पद्मम् इवालयः
देवतांच्या शत्रूंना तिथे आपला तेजस्वी स्वामी मिळाला नाही, जसा रात्री घराला तेजस्वी पाकळ्यांनी फुललेलं कमळ मिळत नाही.
संविद्वातो न तस्यान्तर् अबुध्यत विचेतसः । भुवश् चेष्टाक्रम इव पौरुषो गतभास्वतः
त्याच्या मनात जाणीवांचा वारा सुद्धा हलला नाही, जसा सूर्य मावळल्यावर पृथ्वीवर माणसांची हालचाल थांबते.
अथोद्विग्नेषु दैत्येषु गतेष्व् अभिमता दिशः । विचरत्सु यथाकामम् अराजनि पुरे पुरे
मग दैत्य घाबरून गेले आणि हवे तिथे, राजाशिवाय, एकेक शहरात फिरू लागले.
पातालमण्डलम् अभूद् अभूपालतया तया । मात्स्यन्यायविपर्यस्तम् अस्तङ्गतगुणक्रमम्
पाताळातील राज्य अगदी निरंकुश झाले होते. तिथे बलवान कमजोरांना गिळत होता, सगळा नीतीनियम संपला होता आणि गुणांचा क्रमही लोपला होता.
बलिभुक्ताबलपुरं मर्यादाक्रमवर्जितम् । सर्वगाशेषवनितं परस्परहतासुरम्
शक्तिशाली राक्षसांनी दुर्बल राक्षसांचे नगर गिळून टाकले होते. तिथे कोणतीही मर्यादा किंवा नियम उरले नव्हते, सर्वत्र स्त्रिया भरून गेल्या होत्या आणि राक्षस परस्परांमध्येच एकमेकांचा नाश करत होते.
प्रलापाक्रन्दपरुषं विसंस्थानपुरान्तरम् । लुठदुद्याननगरं व्यर्थानर्थकदर्थितम्
त्या नगरीत सर्वत्र आरडाओरड आणि करुण रडणे ऐकू येत होते. वसाहती उद्ध्वस्त झाल्या होत्या, बागा आणि शहरं लुटली गेली होती आणि सततच्या संकटांनी सगळे त्रस्त झाले होते.
चिन्तापरासुरगणं निरन्नफलबान्धवम् । अकाण्डोत्पातविवशं ध्वस्ताशामुखमण्डलम्
राक्षसांचे संपूर्ण समूह चिंता आणि काळजीने ग्रासले गेले होते. त्यांच्याकडे अन्न, फळ किंवा आप्तजन काहीच उरले नव्हते. अचानक आलेल्या आपत्तींमुळे ते असहाय्य झाले होते आणि त्यांच्या प्रमुखांच्या चेहऱ्यावर पूर्ण निराशा पसरली होती.
सुरार्भकपराभूतं भूतैर् आक्रान्तम् अन्यजैः । भूतरिक्तम् अलक्ष्मीकम् उत्सन्नप्रायकोटरम्
देवतांच्या संततीकडून पराभूत झालेले, इतर जीवांनी व्यापलेले, स्वतःच्या लोकांनी ओकळलेले, लक्ष्मीपासून वंचित, आणि जवळजवळ ओस पडलेली त्याची दालने — असे ते असुरांचे राज्य झाले होते.
अनियतवनितार्थमत्तयुद्धं हृतधनदारविरावितं समन्तात् । कलियुगसमयोद्भटोदराभं तद् असुरमण्डलम् आकुलं बभूव
स्त्रियांच्या अनियंत्रित मोहात बुडालेले, गोंधळलेल्या लढायांत गुंतलेले, सर्व बाजूंनी धन आणि पत्नी गमावलेले, कलियुगाच्या भयंकर पोटासारखे दिसणारे, ते असुरांचे राज्य पूर्णपणे गोंधळले होते.
अथाखिलजगज्जालक्रमपालनदेवनः । क्षीरोदनगरे शेषशय्यासनगतो हरिः
मग सर्व जगाच्या नियमांचे पालन करणारा देव, क्षीरसागरातील नगरीत शेषनागाच्या शय्येवर बसलेला हरि,
प्रावृण्निद्राव्युपरमे देवार्थम् अरिसूदनः । धिया विलोकयाम् आस कदाचिज् जागतीं स्थितिम्
शत्रूंचा संहार करणारा तो, देवांच्या कार्यासाठी आपल्या शरद ऋतूतील झोपेतून उठून, कधी तरी आपल्या मनाने जगाची स्थिती पाहू लागला.
त्रैविष्टपं स्वमनसा पार्थिवं चावलोक्य सः । आचारम् आजगामाशु पातालम् अरिपालितम्
त्याने आपल्या मनाने स्वर्ग आणि पृथ्वी यांचा विचार केला आणि शत्रूंच्या अधिपत्याखाली असलेल्या पाताळात तो लगेच पोहोचला.
तत्र स्थिरसमाधानस्थिते प्रह्लाददानवे । दृष्ट्वापदम् अरीन्द्रस्य पुरे प्रौढिम् उपागताम्
तेथे स्थिर ध्यानात असलेला प्रह्लाद दैत्य आणि देवांचा शत्रू असलेल्या नगराची वाढती शक्ती त्याने पाहिली.
व्यालतल्पतलस्थस्य क्षीरोदार्णवशायिनः । शङ्खचक्रगदापाणेर् देहस्यान्तरचारिणा
दूधाच्या समुद्रावर नागाच्या शय्येवर झोपलेल्या, शंख, चक्र आणि गदा हातात असलेल्या परमेश्वराच्या देहात तो प्रवेशला.
पद्मासनस्थस्य मनश्शरीरेणातिभास्वता । इदं सञ्चिन्तयाम् आस त्रैलोक्याब्जमहालिना
कमळासनावर बसलेल्या, तेजस्वी मन आणि शरीर असलेल्या त्या परमेश्वराने त्रैलोक्यरूपी महान कमळाचे चिंतन केले.
प्रह्लादे पदविश्रान्ते पाताले गतनायके । कष्टं सृष्टिर् इयं प्रायो निर्दैत्यत्वम् उपागता
प्रह्लाद त्यांच्या प्रवासाने थकून पाताळात गेले, तेव्हा ही सृष्टी अस्वस्थ झाली आणि तिच्या दैत्यस्वभावाचा जवळजवळ अंत झाला.
दैत्याभावे सुरश्रेणी निर्जिगीषुपदं गता । शमम् एष्यत्य् अदृष्टाब्दपटलेव सरिद् वरा
दैत्य नसल्यामुळे देवांची फळी जिंकण्याच्या भूमिकेत आली; लवकरच, जशी एखादी नदी अदृश्य लाटांखाली लुप्त होते, तशी शांती येईल.
मोक्षाख्यं विगतद्वन्द्वं ततो यास्यति तत् पदम् । क्षीणाभिमाना विरसा लतेव परिशुष्कताम्
मग द्वंद्व संपलेली, मुक्ती नावाची अवस्था गाठून, ती अंतिम स्थिती मिळेल; अभिमान ओसरल्यावर आणि जिवंतपणा कमी झाल्यावर, जशी वेल कोरडी पडते तशी.
देवौघे शान्तिम् आयाते भुवि यज्ञतपःक्रियाः । अदेवत्वफलास् सर्वाश् शमम् एष्यन्त्य् असंशयम्
देवतांचा समूह शांत झाला की, पृथ्वीवरील सर्व यज्ञ आणि तपश्चर्या, ज्यांचे फळ देवतेतर आहे, त्या नक्कीच थांबतील.
क्रियास्व् अथोपशान्तासु भूलोको ऽस्तम् उपैष्यति । असंसारप्रसङ्गो ऽथ शेषो ऽप्य् अर्थो भविष्यति
कर्मे थांबल्यावर हा पृथ्वीवरचा संसारही संपून जाईल; मग केवळ जगाच्या व्यापापासून दूर असलेला अर्थाचा उरलेला भागच राहील.