अतिदुःखितवद् देहगेहे कर्मकरस् सदा । सम्राड् इवात्मनि स्वास्थ्यसंस्थितो भोगभुग् विभुः
हे नेहमी शरीररूपी घरात कष्ट करणाऱ्या दुःखी माणसासारखं वागतं, पण स्वतःमध्ये सम्राटासारखं सुखात आणि सामर्थ्याने रममाण राहतं.
एष एव सदान्वेष्यस् स्तुत्यो ध्यातव्य एव च । जरामरणसम्मोहाद् अनेनोत्तीर्य गम्यते
हेच नेहमी शोधावं, गौरवावं आणि ध्यानात घ्यावं लागतं; याच्यामुळे वार्धक्य आणि मृत्यूच्या मोहातून आपण पार जाऊ शकतो.
सुलभश् चायम् अत्यन्तं सुज्ञेयश् चाप्तबन्धुवत् । शरीरपद्मकुहरे सर्वेषाम् एव षट्पदः
हे मिळवायला अगदी सोपं आहे आणि जवळच्या मित्रासारखं सहज समजतं येतं; सर्वांच्या शरीररूपी कमळाच्या गुहेत हा मधमाशीप्रमाणे वास करतो.
अनाकृष्टो ऽप्य् अनाहूतस् स्वदेहाद् एव लभ्यते । मनाग् एवोपहूतो ऽपि क्षणाद् भवति सम्मुखः
हे न बोलावता किंवा ओढून न घेताही स्वतःच्या शरीरात सहज सापडतं; जर थोडंसंही आवाहन केलं, तर क्षणात समोर प्रकट होतं.
नास्य संसेव्यमानस्य सर्वसम्पत्तिशालिनः । धनानाम् ईश्वरस्येव स्मयो गर्वो ऽथ वा भवेत्
या सर्व संपत्तीने परिपूर्ण असलेल्या गोष्टीची सेवा करणाऱ्याला, धनाच्या मालकासारखी गर्व किंवा अहंकार कधीच येत नाही.
आमोद इव पुष्पेषु तैलं तिलकणेष्व् इव । रसजातिष्व् इवास्वादो देवो देहेषु संस्थितः
जसा फुलांमध्ये सुगंध असतो, तसाच तीळामध्ये तेल असतं आणि वेगवेगळ्या रसांमध्ये चव असते, तसंच सर्व देहांमध्ये दैवी तत्त्व वास करते.
अविचारवशाद् एष हृदयस्थो ऽपि चेतनः । न ज्ञायते चिराद् दृष्ट इष्टबन्धुर् इवाग्रगः
विचार न केल्यामुळे, जरी हे चैतन्य हृदयातच असतं, तरी ते खूप काळ ओळखलं जात नाही, जणू काही आवडता मित्र समोर उभा असला तरी दिसत नाही.
विचारणात् परिज्ञाते एतस्मिन् परमेश्वरे । अभ्युदेति परानन्दो लब्धे प्रियजने यथा
जेव्हा विचार करून या परमेश्वराचं खरं स्वरूप ओळखलं जातं, तेव्हा जसं प्रिय व्यक्ती भेटल्यावर आनंद मिळतो, तसा सर्वोच्च आनंद उत्पन्न होतो.
अस्मिन् दृष्टे परे बन्धाव् उद्दामानन्ददायिनि । आयान्ति दृष्टयस् तास् ता याभिर् बन्धो विलीयते
या परम आनंद देणाऱ्या खऱ्या मित्राचं दर्शन झाल्यावर, ज्या अनुभूतींमुळे बंधन नाहीसं होतं, त्या अनुभूती येतात.
त्रुट्यन्ति सर्वतः पाशाः क्षीयन्ते सर्वशत्रवः । न कृन्तन्ति मनांस्य् आशा गृहाणीव दुराखवः
सर्व बंधने तुटतात, सर्व शत्रू संपतात; इच्छा मनाला छेदू शकत नाहीत, जशी वाईट बांधलेल्या घराने काही धरून ठेवता येत नाही.
अस्मिन् दृष्टे जगद् दृष्टं श्रुते ऽस्मिन् सकलं श्रुतम् । स्पृष्टे चास्मिञ् जगत् स्पृष्टं स्थिते ऽस्मिन् संस्थितं जगत्
हे पाहिल्यावर जग दिसते; हे ऐकल्यावर सर्व काही ऐकले जाते; हे स्पर्शल्यावर जग स्पर्शले जाते; हे उभे राहिल्यावर जग उभे राहते.
एष जागर्ति सुप्तानां प्रहरत्य् अविवेकिनाम् । हरत्य् आपदम् आर्तानां वितरत्य् अमहात्मनाम्
तो झोपलेल्यांमध्ये जागा असतो, विवेक नसलेल्यांना पराभूत करतो, दुःखी लोकांचे दुःख दूर करतो आणि ज्यांच्यात मोठेपण नाही त्यांना मोठेपण देतो.
विचरत्य् एष लोकेषु दीप एव जगत्स्थितौ । विलसत्य् एष भोगेषु प्रस्फुरत्य् एष वस्तुषु
तो या जगात दिव्यासारखा संचार करतो; भोगांमध्ये आनंद घेतो आणि वस्तूंमध्ये तेजाने प्रकटतो.
आत्मनात्मानम् एवान्तश् शान्तेनानुभवन् भवी । स्थितस् सर्वेषु देहेषु तिक्तत्वं मरिचेष्व् इव
स्वतः शांत मनाने, तो आपल्या अंतरात्म्यात स्वतःचाच अनुभव घेतो आणि सर्व शरीरांमध्ये जसा कडवटपणा कडू पदार्थांत असतो तसा तो सर्वत्र असतो.
चेतनाकलनारूपी सबाह्याभ्यन्तराश्रितः । जगत्पदार्थसम्भारसत्तासामान्यम् आस्थितः
तो चेतना आणि विचारांचा स्वरूप असलेला, बाहेर आणि आत दोन्हीकडे वास करणारा, जगातील सर्व वस्तूंच्या अस्तित्वाचा सामान्य आधार आहे.
एष शून्यत्वम् आकाशे स्पन्द एष सदागतौ । प्रकाशश् चैष तेजस्सु पयस्य् एष रसः परः
आकाशात तो शून्यता आहे, गतीमध्ये तो स्पंदन आहे, तेजात तो प्रकाश आहे आणि पाण्यात तो श्रेष्ठ रस आहे.
काठिन्यम् अवनाव् एष औष्ण्यम् एष हुताशने । शैत्यम् एष निशानाथे सत्ता चैष जगद्गणे
पृथ्वीमध्ये तो कठीणपणा आहे, अग्नीत तो उष्णता आहे, चंद्रात तो शीतलता आहे आणि सर्व जगात तो अस्तित्व आहे.
मषीपिण्डे यथा कार्ष्ण्यं शौक्ल्यं हिमकणे यथा । यथा पुष्पेषु सौगन्ध्यं देहे देहपतिस् तथा
जसा शाईच्या गाठीमध्ये काळेपणा असतो, हिमाच्या कणात पांढरटपणा असतो, आणि फुलांमध्ये सुगंध असतो, तसाच देहात देहाचा स्वामी आहे.
यथा सर्वगता सत्ता कालस् सर्वगतो यथा । यथा सर्वगतं व्योम विभुस् सर्वगतस् तथा
जशी सर्वत्र अस्तित्वाची छाया असते, काळ सर्वत्र असतो, आणि आकाश सर्वत्र पसरलेलं असतं, तसाच आत्मा देखील सर्वत्र आहे.
प्रभुशक्तिर् महीपस्य सर्वदेशगता यथा । रूपालोकमनस्कारमुक्तं सत्त्वं तथात्मनः
जशी राजाची सत्ता त्याच्या सगळ्या राज्यात पसरलेली असते, तशीच आत्म्याची खरी ओळख रूप, प्रकाश किंवा मनाच्या कल्पनांपासून मुक्त असते आणि ती सर्वत्र आहे.
नित्यस् सो ऽयम् अहं देवो देवानाम् अवबोधकः । स्वयम् आत्मास्मि मे नास्ति कलनावित् किलेतरा
मी हा शाश्वत आत्मा आहे, देवांना जागृत करणारा दिव्य स्वरूप आहे; मी स्वतःच माझा आत्मा आहे, माझ्यासाठी दुसरी कोणतीही कल्पना किंवा मर्यादा नाही.
रेणुनेवाणुना व्योम्नि पद्मपत्त्र इवाम्भसा । सम्भ्रमेणेव पाषाणे सम्बन्धो मयि नैनसा
जसं धूळ आकाशाला चिकटत नाही, किंवा पाण्याचे थेंब कमळाच्या पानावर टिकत नाहीत, किंवा गोंधळ दगडावर परिणाम करत नाही, तसंच पापाचं माझ्याशी काहीही नातं नाही.
सुखदुःखश्रियो देहे मा पतन्तु पतन्तु वा । तुम्बकोपरि धाराश् च का नः क्षतिर् उपस्थिता
आनंद, दुःख किंवा समृद्धी शरीरावर येऊ देत किंवा येऊ नयेत—काय फरक पडतो? जसं पाण्याच्या धारा दुधीवर पडल्या तरी त्याला काही हानी होत नाही.
दीपाङ्गाभिगतो रज्ज्वा नालोको बध्यते यथा । तथैवायम् अबद्धो ऽहं सर्वभावगणातिगः
जसं दिव्याच्या प्रकाशाची रेघ दोरीवर पडली तरी ती दोरी बांधली जात नाही, तसंच मी सगळ्या अवस्थांपलीकडे असून कोणत्याच गोष्टींनी बांधला जात नाही.
सम्बन्धः को नु नः कामैर् भावाभावैर् अथेन्द्रियैः । केन सम्बध्यते व्योम केन वा गृह्यते मनः
इच्छा, अस्तित्व-नास्तित्व किंवा इंद्रिय यांच्याशी आपला काय संबंध? आकाशाला कोण बांधू शकतं? मनाला कोण पकडू शकतं?
शरीरे शतधा याते खण्डना का शरीरिणः । कुम्भे रुग्णे क्षते क्षीणे कुम्भाकाशस्य का क्षतिः
शरीर शंभर तुकड्यांत फुटलं तरी, त्यात राहणाऱ्याला काय इजा होते? मडकं फुटलं, तडकलं किंवा नष्ट झालं, तरी मडक्यातलं आकाशाला काहीच होत नाही.
पिशाचक इवादृश्यो मनो नामोदितं मुधा । जडे तस्मिन् क्षते बोधात् का नः क्षतिर् उपस्थिता
जसं एखादा भुतासारखं मन दिसत नाही, तसंच ते खरं अर्थानं कधी उगवतही नाही; त्या जड मनाला जर ज्ञानानं इजा झाली, तर आपल्याला काय त्रास होणार?
सुखदुःखमयी यस्य वासना तन् मनो मम । अभवत् पूर्वम् अद्यैका सम्पन्ना ननु निर्वृतिः
आनंद-दुःख यांच्या आठवणींनी माझं मन पूर्वी बनलं होतं; आता त्या सगळ्या एकरूप होऊन संपल्या आहेत, हेच तर खरं मुक्तीचं लक्षण आहे.
अन्यो भुङ्क्ते ऽन्य आदत्ते ऽप्य् अन्यस्यानर्थसङ्कटः । अन्यः पश्यत्य् अहो मौर्ख्यं कस्येयं खलु चक्रिका
कोणी उपभोग घेतो, कोणी दुसऱ्याचं घेतो, तिसऱ्याला संकटं येतात, आणखी कोणी हे सगळं पाहतो—अरे, किती मूर्खपणाचं आहे हे! अखेर ही फिरणारी चाक कोणाची आहे?
भुङ्क्ते प्रकृतिर् आदत्ते मनो देहस्य सङ्कटः । द्रष्टात्मा मौर्ख्यम् अस्तीह न किञ्चित् केव मे क्षतिः
निसर्ग उपभोग करतो, मन घेतं राहतं, आणि शरीराला यातना सहन कराव्या लागतात; पण जो साक्षी आत्मा आहे, तो फक्त हे मूर्खपण पाहतो—खरं तर, यात काहीच माझं नुकसान होत नाही.