अथ प्रवेशयाम् आस जनको ऽन्तःपुरं शुकम् । राजा न दृश्यते तावद् इति सप्तदिनानि तम्
यानंतर जनकाने शुकाला अंतःपुरात नेले, पण सात दिवस तो त्याच्यासमोर आला नाही.
तत्रोन्मदाभिः कान्ताभिर् भोजनैर् भोगसञ्चयैः । जनको लालयाम् आस शुकं शशिसमाननम्
तेथे जनकाने चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या शुकाचे सुंदर स्त्रिया, स्वादिष्ट जेवण आणि विविध सुखांनी स्वागत केले.
ते भोगास् तानि दुःखानि व्यासपुत्रस्य तन् मनः । न जह्रुर् मन्दपवनो बद्धपीठम् यथाचलम्
पण त्या सर्व सुखांचा व्यासपुत्र शुकाच्या मनावर काहीही परिणाम झाला नाही; जशी हलकी वाऱ्याची झुळूक घट्ट बसलेल्या पर्वताला हलवू शकत नाही, तशीच त्याची स्थिती होती.
केवलं सशमस् स्वच्छो मौनी मुदितमानसः । अतिष्ठद् अत्र स शुकस् सम्पूर्ण इव चन्द्रमाः
तो शुक तिथे शांत, निर्मळ, मौन आणि आनंदी मनाने राहिला—जणू काही पूर्ण चंद्रच स्वतःतच समाधानी आहे.
परिज्ञातस्वभावं तं शुकं स जनको नृपः । आनीय मुदितात्मानम् अवलोक्य ननाम ह
जनक राजाने शुकाचा खरा स्वभाव ओळखून त्याला बोलावलं आणि त्याला पाहून हर्षाने वाकून नमस्कार केला.
निश्शेषितजगत्कार्य प्राप्ताखिलमनोरथ । किम् ईप्सितं तवेत्य् आशु कृतस्वागतम् आह तम्
सर्व जगातील कामं पूर्ण करून, सर्व इच्छा मिळवल्यावर त्याने पटकन त्याचं स्वागत केलं आणि विचारलं, 'तुला काय हवं आहे?''
संसाराडम्बरम् इदं कथम् अभ्युत्थितं गुरो । कथं प्रशमम् आयाति यथावत् कथयाशु मे
गुरुजी, हा संसाराचा देखावा कसा निर्माण झाला आणि खरी शांती कशी मिळते, हे मला लवकर आणि स्पष्ट सांगावं.
जनकेनेति पृष्टेन शुकस्य कथितं तथा । तद् एव यत् पुरा प्रोक्तं तस्य पित्रा महात्मना
जनकाने असं विचारल्यावर शुकाने त्याला अगदी तसंच उत्तर दिलं, जसं पूर्वी त्याच्या थोर वडिलांनी त्याला सांगितलं होतं.
स्वयम् एव मया पूर्वम् एतज् ज्ञातं विवेकतः । एतावद् एव पृष्टेन पित्रा मे समुदाहृतम्
माझ्या स्वतःच्या विवेकामुळे मी हे आधीच समजून घेतले होते. वडिलांनी विचारल्यावर मी एवढंच उत्तर दिलं.
भवताप्य् एष एवार्थः कथितो वाग्विदां वर । एष एव च वाक्यार्थश् शास्त्रेषु परिदृश्यते
वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुझ्याही तोंडून हाच अर्थ ऐकायला मिळाला, आणि हेच अर्थ ग्रंथांमध्येही स्पष्टपणे दिसतो.
यथायं स्वविकल्पोत्थस् स्वविकल्पपरिक्षयात् । क्षीयते दग्धसंसारो निस्सार इति निश्चयः
जसा हा संसार आपल्या कल्पनेतून निर्माण होतो आणि ती कल्पना संपली की संसारही नाहीसा होतो, तसंच जळून गेलेल्या संसारात काहीच सार उरत नाही, हे निश्चित आहे.
तत् किम् एतन् महाबाहो सत्यं ब्रूहि ममामलम् । त्वत्तो विश्रामम् आप्नोति चेतो मा भ्रमताज् जगत्
म्हणून, हे महाबाहो, मला खरं आणि निर्मळ सांग. तुझ्यामुळे माझं मन शांत होतं; ते या जगात भटकू नये.
नातः परतरः कश्चिन् निश्चयो ऽस्त्य् अपरो मुने । स्वयम् एतत् त्वया ज्ञातं गुरुतश् च पुनश् श्रुतम्
हे ऋषी, यापेक्षा अधिक निश्चित असं काहीच नाही. हे तू स्वतः अनुभवलं आहेस आणि गुरूकडून पुन्हा ऐकलं आहेस.
अव्युच्छिन्नश् चिदात्मैकः पुमान् अस्तीह नेतरत् । स सङ्कल्पवशाद् बद्धो निस्सङ्कल्पश् च मुच्यते
इथे एकच अखंड चैतन्यस्वरूप आत्मा आहे, दुसरं काही नाही. तो संकल्पांच्या जोरावर बांधला जातो आणि संकल्प संपले की मुक्त होतो.
येन त्व् एतत् स्फुटं ज्ञातं ज्ञेयं तस्य महात्मनः । भोगेभ्यो विरतिर् जाता दृश्याद् वा सकलाद् इह
ज्याने हे स्पष्टपणे ओळखलं आहे, त्या महात्म्याला या जगातील सर्व भोगांपासून किंवा सर्व दृश्य गोष्टींपासून वैराग्य येतं.
तव चालं महावीर मतिर् विरतिम् आगता । भोगेभ्यो दीर्घरोगेभ्यः किम् अन्यत् परिपृच्छसि
महावीर, तुझ्या मनालाही भोगांपासून आणि दीर्घकाळ चालणाऱ्या रोगांपासून वैराग्य आलं आहे. मग अजून काय विचारायचं आहेस?
न तथा पूर्णता जाता सर्वज्ञानमहानिधेः । तिष्ठतस् तपसि स्फारे पितुस् तव यथा तव
तुझ्या वडिलांनी कितीही मोठ्या तपश्चर्या केली, आणि ते सर्वज्ञतेचा खजिना असले तरी, तुझ्यात जशी पूर्णता आली आहे तशी त्यांच्यातही आलेली नाही.
व्यासाद् अधिक एवाहं व्यासशिष्यो ऽपि तत्सुतः । भोगेच्छातानवेनेह मत्तो ऽप्य् अभ्यधिको भवान्
मी व्यासांचा शिष्य आणि पुत्र असूनही, त्यांच्यापेक्षा मोठा आहे; पण या ठिकाणी तुझ्या भोगाची इच्छा इतकी कमी झाली आहे की, तू मलाही मागे टाकले आहेस.
प्राप्तं प्राप्तव्यम् अखिलं भवता पूर्णचेतसा । न दृश्ये पतसि ब्रह्मन् मुक्तस् त्वं भ्रान्तिम् उत्सृज
तू पूर्ण मनाने मिळवायचं ते सर्व काही मिळवलं आहेस; ब्रह्मन्, तू या दृश्य जगात पडत नाहीस, तू मुक्त आहेस—म्हणून भ्रम सोड.
अनुशिष्टस् स इत्य् एवं जनकेन महात्मना । विशश्राम शुकस् तूष्णीं स्वच्छे परमवस्तुनि
महात्मा जनकांनी असे उपदेश केल्यावर, शुकांनी शांतपणे त्या निर्मळ आणि परम सत्यात विश्रांती घेतली.
वीतशोकभयायासो निरीहश् छिन्नसंशयः । जगाम शिखरं मेरोस् समाध्यर्थम् अनिन्दितम्
दुःख, भीती आणि थकवा या सर्वांपासून मुक्त, उदासीन आणि सर्व शंका दूर झालेला तो निष्कलंक मेरूच्या शिखरावर ध्यानासाठी गेला.
तत्र वर्षसहस्राणि निर्विकल्पसमाधिना । दश स्थित्वा शशामासाव् आत्मन्य् अस्नेहदीपवत्
तेथे तो हजारो वर्षे कोणतीही कल्पना न करता, जणू तेल नसलेल्या दिव्यासारखा, स्वतःमध्ये शांतपणे स्थिर राहिला.
व्यपगतकलनाकलङ्कशुद्धस् स्वयम् अमलात्मनि पावने पदे ऽसौ । सलिलकण इवाम्बुधौ महात्मा विगलितभेदम् अथैकतां जगाम
सर्व विचार आणि अशुद्धी दूर होऊन, स्वतःच्या निर्मळ स्वरूपात पवित्र झालेला तो महात्मा, पाण्याच्या थेंबासारखा समुद्रात विलीन होतो तसा, द्वैत गळून एकत्वात विलीन झाला.
तस्य व्यासतनूजस्य मतिमात्रापमार्जनम् । यथोपयुक्तं ते राम तावद् एवोपयुज्यते
रामा, व्यासपुत्राच्या केवळ बुद्धीशुद्धीसाठी जेवढं आवश्यक आहे तेवढंच वापरलं जातं आणि तेवढ्यापुरतंच ते उपयुक्त ठरतं.
ज्ञेयम् एतेन विज्ञातम् अशेषेणावनीश्वर । स्वदन्ते ऽस्मै न यद् भोगा रोगा इव सुमेधसे
हे जाणून घेतल्यावर, हे पृथ्वीच्या अधिपती, सर्व काही समजते; आणि ज्या प्रकारे आजार बुद्धिमान माणसाला आवडत नाहीत, त्याचप्रमाणे भोग त्याला आनंद देत नाहीत.
ज्ञातज्ञेयस्य मनसो नूनम् एतद् धि लक्षणम् । न स्वदन्ते समग्राणि भोगवृन्दानि यत् पुनः
ज्याच्या मनाने सर्व जाणण्यासारखे जाणले आहे, त्याचे हेच निश्चित लक्षण आहे: सर्व भोगांचा समूह त्याला आता आनंद देत नाही.
भोगभावनया याति बन्धो दार्ढ्यम् अवस्तुजः । तयैव शान्तया याति बन्धो जगति तानवम्
भोगाची कल्पना मनात धरल्याने, या जगातील खोट्या गोष्टींशी असलेले बंधन अधिक घट्ट होते; पण तीच कल्पना शांत झाल्यावर, हे बंधन हलके होते.
वासनातानवं राम मोक्ष इत्य् उच्यते बुधैः । पदार्थवासनादार्ढ्यं बन्ध इत्य् अभिधीयते
राम, इच्छा कमी होणे ह्यालाच ज्ञानी लोक मोक्ष म्हणतात; आणि वस्तूंच्या इच्छेची घट्टता ह्यालाच बंधन असे म्हणतात.
आत्मतत्त्वाभिगमनं भवति प्रायशो नृणाम् । पुनर् विषयवैरस्यं कदर्थाद् उपजायते
बहुतेक लोक आत्मतत्त्वाचा शोध घेतल्यानंतर, काही काळाने पुन्हा एकदा विषयांपासून विरक्ती केवळ मोठ्या कष्टानेच अनुभवतात.
सम्यक् पश्यति यस् तज्ज्ञो ज्ञातज्ञेयस् तु पण्डितः । न स्वदन्ते बलाद् एव तस्मै भोगा महात्मने
जो खरा जाणणारा आहे तोच खरा ज्ञानी असतो; जो जाणणारा आणि जे जाणायचे आहे ते दोन्ही ओळखतो तोच पंडित समजावा. अशा थोर माणसाला, जबरदस्तीने दिले तरीही, विषयभोग गोड वाटत नाहीत.