एकदा सो ऽमलप्रज्ञो मेराव् एकान्तसंस्थितम् । पप्रच्छ पितरं भक्त्या कृष्णद्वैपायनं मुनिम्
एकदा, तो निर्मळ बुद्धीचा मुलगा मेरू पर्वतावर एकटाच असताना, भक्तीभावाने आपल्या वडिलांना, कृष्णद्वैपायन ऋषींना, आदराने विचारू लागला.
संसाराडम्बरम् इदं कथम् अभ्युत्थितं मुने । कथं च प्रशमं याति कियत् कस्य कदेति च
मुनिवर, हा संसाराचा देखावा कसा निर्माण झाला? तो कसा शांत होतो, किती काळासाठी, कोणासाठी आणि केव्हा?
इति पृष्टेन मुनिना व्यासेनाखिलम् आत्मजे । यथावद् अमलं प्रोक्तं वक्तव्यं विदितात्मना
मुलाने विचारल्यावर, आत्मज्ञान असलेल्या महर्षी व्यासांनी त्याला जे सांगायला हवं ते सर्व शुद्ध आणि योग्य असं सांगितलं.
अज्ञासिषं पूर्वम् एतद् अहम् इत्य् अथ तत्पितुः । स शुकश् शुद्धया बुद्ध्या न वाक्यं बह्व् अमन्यत
हे मी आधीच वडिलांकडून शिकलो होतो, पण शुकांनी आपल्या निर्मळ बुद्धीने ती वचने फारशी महत्त्वाची किंवा मोठी मानली नाहीत.
व्यासो ऽपि भगवान् बुद्ध्वा पुत्राभिप्रायम् ईदृशम् । प्रत्युवाच पुनः पुत्रं नाहं जानामि तत्त्वतः
महर्षी व्यासांनी आपल्या मुलाचा हेतू ओळखून पुन्हा उत्तर दिलं, 'हे मला खरं-खरं माहित नाही.'
जनको नाम भूपालो विद्यते वसुधातले । यथावद् वेत्त्य् असौ वेद्यं तस्मात् सर्वम् अवाप्स्यसि
पृथ्वीवर जनक नावाचा एक राजा आहे; त्याला हे विषय पूर्णपणे माहीत आहेत. त्याच्याकडून तुला सर्व काही मिळेल.
पित्रेत्य् उक्तश् शुकः प्रायात् सुमेरोर् वसुधातलम् । विदेहनगरीं प्राप जनकेनाभिपालिताम्
वडिलांनी असे सांगितल्यावर शुक पर्वत सुमेरूच्या उतारावरून निघून, जनक राजाने राज्य केलेल्या विदेहनगरीत पोहोचला.
आवेदितो ऽसौ याष्टीकैर् जनकाय महात्मने । द्वारि व्याससुतो राजञ् शुको ऽत्र स्थितवान् इति
द्वारपालांनी महात्मा जनक राजाला सांगितले, "राजा, व्यासांचा मुलगा शुक दारात उभा आहे."
जिज्ञासार्थं शुकस्यासाव् आस्ताम् एवेत्य् अवज्ञया । उक्त्वा बभूव जनकस् तूष्णीं सप्तदिनान्य् अपि
शुकाची परीक्षा घ्यायची म्हणून जनकाने थोडीशी उपेक्षा दाखवत, "त्याला तसाच थांबू द्या," असे सांगितले आणि सात दिवस गप्प राहिला.
ततः प्रवेशयाम् आस जनकश् शुकम् अङ्गनम् । तत्राहानि स सप्तैव तथैवावसद् उन्मनाः
नंतर जनकाने शुकाला अंगणात आणून ठेवले. तिथेही तो तसेच विचारात मग्न राहून, आणखी सात दिवस तसाच थांबला.
अथ प्रवेशयाम् आस जनको ऽन्तःपुरं शुकम् । राजा न दृश्यते तावद् इति सप्तदिनानि तम्
यानंतर जनकाने शुकाला अंतःपुरात नेले, पण सात दिवस तो त्याच्यासमोर आला नाही.
तत्रोन्मदाभिः कान्ताभिर् भोजनैर् भोगसञ्चयैः । जनको लालयाम् आस शुकं शशिसमाननम्
तेथे जनकाने चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या शुकाचे सुंदर स्त्रिया, स्वादिष्ट जेवण आणि विविध सुखांनी स्वागत केले.
ते भोगास् तानि दुःखानि व्यासपुत्रस्य तन् मनः । न जह्रुर् मन्दपवनो बद्धपीठम् यथाचलम्
पण त्या सर्व सुखांचा व्यासपुत्र शुकाच्या मनावर काहीही परिणाम झाला नाही; जशी हलकी वाऱ्याची झुळूक घट्ट बसलेल्या पर्वताला हलवू शकत नाही, तशीच त्याची स्थिती होती.
केवलं सशमस् स्वच्छो मौनी मुदितमानसः । अतिष्ठद् अत्र स शुकस् सम्पूर्ण इव चन्द्रमाः
तो शुक तिथे शांत, निर्मळ, मौन आणि आनंदी मनाने राहिला—जणू काही पूर्ण चंद्रच स्वतःतच समाधानी आहे.
परिज्ञातस्वभावं तं शुकं स जनको नृपः । आनीय मुदितात्मानम् अवलोक्य ननाम ह
जनक राजाने शुकाचा खरा स्वभाव ओळखून त्याला बोलावलं आणि त्याला पाहून हर्षाने वाकून नमस्कार केला.
निश्शेषितजगत्कार्य प्राप्ताखिलमनोरथ । किम् ईप्सितं तवेत्य् आशु कृतस्वागतम् आह तम्
सर्व जगातील कामं पूर्ण करून, सर्व इच्छा मिळवल्यावर त्याने पटकन त्याचं स्वागत केलं आणि विचारलं, 'तुला काय हवं आहे?''
संसाराडम्बरम् इदं कथम् अभ्युत्थितं गुरो । कथं प्रशमम् आयाति यथावत् कथयाशु मे
गुरुजी, हा संसाराचा देखावा कसा निर्माण झाला आणि खरी शांती कशी मिळते, हे मला लवकर आणि स्पष्ट सांगावं.
जनकेनेति पृष्टेन शुकस्य कथितं तथा । तद् एव यत् पुरा प्रोक्तं तस्य पित्रा महात्मना
जनकाने असं विचारल्यावर शुकाने त्याला अगदी तसंच उत्तर दिलं, जसं पूर्वी त्याच्या थोर वडिलांनी त्याला सांगितलं होतं.
स्वयम् एव मया पूर्वम् एतज् ज्ञातं विवेकतः । एतावद् एव पृष्टेन पित्रा मे समुदाहृतम्
माझ्या स्वतःच्या विवेकामुळे मी हे आधीच समजून घेतले होते. वडिलांनी विचारल्यावर मी एवढंच उत्तर दिलं.
भवताप्य् एष एवार्थः कथितो वाग्विदां वर । एष एव च वाक्यार्थश् शास्त्रेषु परिदृश्यते
वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुझ्याही तोंडून हाच अर्थ ऐकायला मिळाला, आणि हेच अर्थ ग्रंथांमध्येही स्पष्टपणे दिसतो.
यथायं स्वविकल्पोत्थस् स्वविकल्पपरिक्षयात् । क्षीयते दग्धसंसारो निस्सार इति निश्चयः
जसा हा संसार आपल्या कल्पनेतून निर्माण होतो आणि ती कल्पना संपली की संसारही नाहीसा होतो, तसंच जळून गेलेल्या संसारात काहीच सार उरत नाही, हे निश्चित आहे.
तत् किम् एतन् महाबाहो सत्यं ब्रूहि ममामलम् । त्वत्तो विश्रामम् आप्नोति चेतो मा भ्रमताज् जगत्
म्हणून, हे महाबाहो, मला खरं आणि निर्मळ सांग. तुझ्यामुळे माझं मन शांत होतं; ते या जगात भटकू नये.
नातः परतरः कश्चिन् निश्चयो ऽस्त्य् अपरो मुने । स्वयम् एतत् त्वया ज्ञातं गुरुतश् च पुनश् श्रुतम्
हे ऋषी, यापेक्षा अधिक निश्चित असं काहीच नाही. हे तू स्वतः अनुभवलं आहेस आणि गुरूकडून पुन्हा ऐकलं आहेस.
अव्युच्छिन्नश् चिदात्मैकः पुमान् अस्तीह नेतरत् । स सङ्कल्पवशाद् बद्धो निस्सङ्कल्पश् च मुच्यते
इथे एकच अखंड चैतन्यस्वरूप आत्मा आहे, दुसरं काही नाही. तो संकल्पांच्या जोरावर बांधला जातो आणि संकल्प संपले की मुक्त होतो.
येन त्व् एतत् स्फुटं ज्ञातं ज्ञेयं तस्य महात्मनः । भोगेभ्यो विरतिर् जाता दृश्याद् वा सकलाद् इह
ज्याने हे स्पष्टपणे ओळखलं आहे, त्या महात्म्याला या जगातील सर्व भोगांपासून किंवा सर्व दृश्य गोष्टींपासून वैराग्य येतं.
तव चालं महावीर मतिर् विरतिम् आगता । भोगेभ्यो दीर्घरोगेभ्यः किम् अन्यत् परिपृच्छसि
महावीर, तुझ्या मनालाही भोगांपासून आणि दीर्घकाळ चालणाऱ्या रोगांपासून वैराग्य आलं आहे. मग अजून काय विचारायचं आहेस?
न तथा पूर्णता जाता सर्वज्ञानमहानिधेः । तिष्ठतस् तपसि स्फारे पितुस् तव यथा तव
तुझ्या वडिलांनी कितीही मोठ्या तपश्चर्या केली, आणि ते सर्वज्ञतेचा खजिना असले तरी, तुझ्यात जशी पूर्णता आली आहे तशी त्यांच्यातही आलेली नाही.
व्यासाद् अधिक एवाहं व्यासशिष्यो ऽपि तत्सुतः । भोगेच्छातानवेनेह मत्तो ऽप्य् अभ्यधिको भवान्
मी व्यासांचा शिष्य आणि पुत्र असूनही, त्यांच्यापेक्षा मोठा आहे; पण या ठिकाणी तुझ्या भोगाची इच्छा इतकी कमी झाली आहे की, तू मलाही मागे टाकले आहेस.
प्राप्तं प्राप्तव्यम् अखिलं भवता पूर्णचेतसा । न दृश्ये पतसि ब्रह्मन् मुक्तस् त्वं भ्रान्तिम् उत्सृज
तू पूर्ण मनाने मिळवायचं ते सर्व काही मिळवलं आहेस; ब्रह्मन्, तू या दृश्य जगात पडत नाहीस, तू मुक्त आहेस—म्हणून भ्रम सोड.
अनुशिष्टस् स इत्य् एवं जनकेन महात्मना । विशश्राम शुकस् तूष्णीं स्वच्छे परमवस्तुनि
महात्मा जनकांनी असे उपदेश केल्यावर, शुकांनी शांतपणे त्या निर्मळ आणि परम सत्यात विश्रांती घेतली.