देवा विस्मयम् आजग्मुश् शक्राद्यास् समरुद्गणाः । गृहीता वैष्णवी भक्तिर् दैत्यैः किम् इति राघव
इंद्र आणि मरुतगणांसह सर्व देवांना मोठे आश्चर्य वाटले—'हे राघव, दैत्यांनी वैष्णव भक्ती कशी स्वीकारली?' असा प्रश्न त्यांनी विचारला.
क्षीरोदे भोगिभोगस्थं विबुधा विस्मयाकुलाः । जग्मुर् अम्बरम् उत्सृज्य हरिम् आहवशालिनं
देवता आश्चर्यचकित होऊन आकाश सोडून क्षीरसागराकडे गेल्या, जिथे पराक्रमी विष्णू शेषनागावर विश्रांती घेत होते.
तत्रैतं दैत्यवृत्तान्तं कथयाम् आसुर् अस्य ते । पप्रच्छुश् चैनम् आसीनम् अपूर्वाश्चर्यविस्मयात्
तेथे त्यांनी त्या दैत्यांच्या गोष्टी विष्णूंना सांगितल्या आणि इतके अद्भुत घडले म्हणून आश्चर्याने भरून, ते बसलेले असताना त्यांना विचारले.
किम् एतद् भगवन् दैत्या विरुद्धा ये सदैव ते । ते हि त्वन्मयतां याता मायेयम् इति भाव्यते
भगवंत, हे दैत्य कोण आहेत, जे नेहमीच तुमचे शत्रू होते? ते आता तुमच्यातच विलीन झाले आहेत असे वाटते — ही तुमची माया आहे का?
क्व किलात्यन्तदुर्वृत्ता दानवा दलिताद्रयः । क्व पाश्चात्यमहाजन्मलभ्या भक्तिर् जनार्दने
जे दानव फारच दुष्ट होते आणि पर्वत फोडणारे होते, तेच जनार्दनाच्या भक्तीला कसे पोहोचले, जी इतक्या मोठ्या जन्मांनंतरही क्वचित मिळते?
प्राकृतो गुणवाञ् जात इत्य् एषा भगवन् कथा । अकालपुष्पमालेव सुखायोद्वेजनाय च
भगवंत, साधारण माणूस गुणी म्हणून जन्मतो ही गोष्ट ऋतुबाह्य फुलासारखी वाटते — ती आनंददायक जरी असली, तरीसुद्धा गोंधळवणारी आहे.
नोपपन्नं हि यद् यत्र तत्र तन् न विराजते । मध्ये काचकलापस्य महामूल्यो मणिर् यथा
जेथे जे योग्य नाही, तेथे ते शोभत नाही; जसे काचांच्या राशीत एखादा मौल्यवान रत्न उठून दिसत नाही.
यो यो यादृग्गुणो जन्तुस् स ताम् एवैति संस्थितिम् । सदृशेष्व् अप्य् अजेषु श्वा न मन्ये रमते क्वचित्
प्रत्येक जीव आपल्या गुणांनुसारच स्थिती प्राप्त करतो; एकसारख्या दिसणाऱ्यांमध्येही कुत्रा आपल्या स्वभावाला न शोभणाऱ्या गोष्टींमध्ये कधीच रमण करत नाही.
न तथा दुःखयन्त्य् अङ्गे मज्जन्त्यो वज्रसूचयः । वैसादृश्येन सम्बद्धा यथैता वस्तुदृष्टयः
शरीरात वज्राच्या सुया घुसल्या तरी जशी तितकी वेदना होत नाही, तशीच आपल्या स्वभावाशी न जुळणाऱ्या वस्तूंच्या कल्पना मनाला अधिक त्रास देतात.
यद् यत्र क्रमसम्प्राप्तम् उपपन्नम् अनिन्दितम् । तद् एव राजते तत्र जले ऽम्भोजं न तु स्थले
जेव्हा एखादी गोष्ट योग्य वेळी, योग्य ठिकाणी, कुठलाही दोष न लागता घडते, तेव्हा ती तिथेच तेजस्वी दिसते—जसं पाण्यातील कमळ, पण जमिनीवर नाही.
क्वाधमः प्राकृतारम्भो हीनकर्मरतिस् सदा । वराको दानवस् तुच्छजातिर् भक्तिः क्व वैष्णवी
सामान्य, नीच कामांमध्ये रमणारा, नेहमीच तुच्छ कर्म करणारा, क्षुद्र जन्माचा दानव आणि विष्णूभक्ती—या दोघांमध्ये काहीच साम्य नाही.
कमलिनी परुषोषरभूगता सुखयतीह यथा न दुराश्रया । दनुसुतो ऽपि हि माधवभक्तिमान् इति कथा न तथेश सुखाय नः
जसं कडक वारा कमळावरून वाहिला, तरी त्याला आनंद देत नाही, तसंच दानवाचा मुलगा माधवभक्त आहे ही गोष्ट, प्रभो, आमच्यासाठी आनंददायक नाही.
गर्जन्तम् अतिसंरब्धं सुरलोकम् अथारिहा । उवाच माधवो वाक्यं शिखिवृन्दम् इवाम्बुदः
मग देवलोकात मोठ्या अस्वस्थतेने गोंगाट करणाऱ्या देवांना माधवाने जसं मेघ पावसाळ्यात मोरांच्या झुंडीला संबोधतो, तसं बोललं.
विबुधा मा विषण्णास् स्थ प्रह्लादो भक्तिमान् इति । पाश्चात्यं जन्म तस्येदं मोक्षार्हो ऽसाव् अरिन्दमः
देवतांनो, निराश होऊ नका; प्रह्लाद हा भक्त आहे. त्याचा जन्म जरी पश्चिमेकडचा असला, तरी तो मुक्तीला पात्र आहे, हे शत्रूंचा नाश करणारा.
इत उत्तरम् एतेन गर्भता दनुसूनुना । न कर्तव्या प्रदग्धेन बीजेनेवाङ्कुरक्रिया
आता पुढे या दैत्यपुत्राचा वंश वाढवू नये; जसं जळलेल्या बीजातून अंकुर उगवत नाही, तसं.
गुणवान् निर्गुणो जात इत्य् अनर्थक्रमं विदुः । निर्गुणो गुणवाञ् जात इत्य् आहुस् सिद्धिदं क्रमम्
गुण असलेला निर्गुण जन्माला येतो, हे ज्ञानी लोक दुर्दैवाचे कारण मानतात; पण निर्गुण गुणांनी युक्त होतो, हे सिद्धी मिळवण्याचा मार्ग आहे, असं ते म्हणतात.
आत्मीयानि विचित्राणि भुवनान्य् अमरोत्तमाः । प्रयात नासुखायैषा प्राह्लादी गुणितेह वः
अमरश्रेष्ठांनो, तुमची ही जगं किती वेगवेगळी आहेत; हा गुणी प्रह्लाद तुमच्या दुःखासाठी आलेला नाही.
इत्य् उक्त्वा विबुधांस् तत्र क्षीरोदार्णववीचिषु । अन्तर्धानं ययौ देवस् तटतापिञ्छगुच्छवत्
असं म्हणून त्या देवांशी बोलून, तो देव क्षीरसागराच्या लाटांमध्ये, किनाऱ्यावरच्या मोराच्या पिसांसारखा, दिसता दिसता अदृश्य झाला.
सो ऽपि सम्पूजितहरिस् सुरौघो ऽव्रजद् अम्बरम् । पुनर् मन्दरनिर्धूतात् कणजालम् इवार्णवात्
मग त्या सर्व देवांनी हरिची भक्तीपूर्वक पूजा केली आणि ते आकाशात गेले, जणू मंदर पर्वताने समुद्र ढवळल्यावर पाण्याच्या थेंबांचा फवारा वर उडतो तसं.
प्रह्लादं प्रति गीर्वाणास् ततस् स्निग्धत्वम् आययुः । महान्तो यत्र नोद्विग्नास् तत्र विश्वासवन् मनः
त्या वेळेपासून देवांना प्रह्लादाविषयी आपुलकी वाटू लागली; जिथे मोठे लोक निश्चिंत असतात, तिथेच मनाला खरा विश्वास मिळतो.
प्रत्यहं पूजयाम् आस देवदेवं जनार्दनम् । मनसा कर्मणा वाचा प्रह्लादो भक्तिमान् इति
प्रह्लाद रोज मनाने, कृतीने आणि वाणीने भक्तीभावाने देवांचा देव जनार्दनाची पूजा करीत असे.
अथ पूजापरस्यास्य समवर्धन्त कालतः । विवेकानन्दवैराग्यविभवप्रमुखा गुणाः
त्याने पूजेच्या एकाग्रतेत राहिल्यावर, काळाच्या ओघात त्याच्यात विवेक, आनंद, वैराग्य आणि समृद्धी हे गुण वाढू लागले.
नाभ्यनन्दद् असौ भोगपूगं शुष्कम् इव द्रुमम् । न चारमत कान्तासु मृगो मरुमहीष्व् इव
त्याला सुखसंपत्तीच्या राशीत काहीच आनंद वाटला नाही, जसा कोरड्या झाडात कुणाला आनंद वाटत नाही; आणि तो स्त्रियांमध्येही भटकला नाही, जसा हरिण वाळवंटात भटकत नाही.
न रेमे लोकचर्चासु शास्त्रार्थकथनाद् ऋते । नाजायत रतिस् तस्य दृश्ये स्थल इवाब्जिनी
त्याला जगाच्या गप्पांमध्ये काहीच गोडी वाटली नाही, शास्त्रार्थाच्या चर्चा सोडून; त्याला दिसणाऱ्या गोष्टींमध्येही आनंद मिळाला नाही, जसे कोरड्या जमिनीवर कमळ उमलत नाही.
न विशश्राम चेतो ऽस्य भोगरोगानुरञ्जने । मुक्ताफलम् असंश्लिष्टं मुक्ताफल इवातले
त्याचे मन सुखाच्या रोगासारख्या आकर्षणात कधीच रमले नाही, जसे शिंपल्यावर मोती चिकटत नाही.
त्यक्तभोगाभिकलनं विश्रान्तिम् अथ नागतम् । चेतः केवलम् अस्यासीद् दोलायाम् इव योजितम्
सर्व भोगांची इच्छा सोडून, अजूनही खरी विश्रांती न मिळालेली, तिचं मन फक्त झुल्यावर ठेवावं तसं शांतपणे स्थिर होतं.
प्राह्लादीं तां स्थितिं कृष्णदेहः क्षीरोदकोटरात् । विवेद सर्वगतया तया परमकान्तया
दूधाच्या समुद्राच्या खोल भागातून कृष्णाच्या काळ्या देहाने, सर्वत्र पसरलेल्या आणि अत्यंत प्रिय अशा त्या परम आनंददायक अवस्थेचा अनुभव घेतला.
अथ पातालमार्गेण विष्णुर् आह्लादिताग्रगः । पूजादेवगृहं तस्य प्रह्लादस्य समाययौ
मग पाताळमार्गाने, आनंदाने भरलेला विष्णू, सर्वांत आनंदी असलेल्या प्रह्लादाच्या पूजेच्या देवळात पोहोचला.
विज्ञायाभ्यागतं देवं पूजया द्विगुणेद्धया । दैत्येन्द्रः पुण्डरीकाक्षम् आदरात् पर्यपूजयत्
देव आले आहेत हे ओळखून, दैत्यांचा राजा प्रह्लादाने द्विगुणित भक्तीने, कमळासारख्या डोळ्यांच्या त्या प्रभूची मोठ्या आदराने पूजा केली.
पूजागृहगतं देवं प्रत्यक्षावस्थितं हरिम् । प्रह्लादः परमप्रीतो गिरा तुष्टाव पुष्टया
पूजाघरात प्रत्यक्ष उभा असलेला हरि देव पाहून, प्रह्लादाच्या मनात अत्यंत आनंद भरून आला आणि त्याने प्रेमाने ठाम शब्दांत त्याची स्तुती केली.