केवलं मार्जनामात्रं मनाग् एवोपयुज्यते । स्वभावविमले नित्यं सुबुद्धिमकुरे तव
तुझं मन नेहमीच स्वभावानं निर्मळ आहे, जसं स्वच्छ समजुतीचं आरसा असतो. म्हणून त्याला फक्त थोडंसं शुद्ध करणं पुरेसं आहे.
भगवद्व्यासपुत्रस्य शुकस्येव मतिस् तव । विश्रान्तिमात्रम् एवान्तर् ज्ञातज्ञेयाप्य् अपेक्षते
जसं व्यासांचे पुत्र शुक यांचं मन, तसंच तुझं मनही आतल्या आत फक्त विश्रांतीच शोधतं, जरी सर्व काही समजून घेतलं असलं तरी.
भगवद्व्यासपुत्रस्य शुकस्य भगवन् कथम् । धियाप्य् आदौ न विश्रान्तं विश्रान्तं च धिया पुनः
भगवंत, व्यासांचे पुत्र शुक यांचं मन आधी शांत का नव्हतं आणि नंतर पुन्हा कसं शांत झालं, हे कसं घडलं?
आत्मोदन्तसमं राम वर्ण्यमानम् इमं मया । शृणु व्यासात्मजोदन्तं जन्मनाम् अन्तकारणम्
राम, मी तुला आता व्यासपुत्र शुक यांची गोष्ट सांगतो, जी माझ्या स्वतःच्या अनुभवासारखीच आहे आणि जन्मांचा शेवट का होतो हे उलगडून दाखवते. ऐक.
यो ऽयम् अञ्जनवर्णाभो निविष्टो हेमविष्टरे । पार्श्वे तव पितुर् व्यासो भगवान् भास्करद्युतिः
तुझ्या वडिलांच्या शेजारी बसलेले, काळ्या काजळासारखा रंग असलेले आणि सोन्याच्या आसनावर विराजमान असलेले जे आहेत, ते तेजाने सूर्यासारखे भासणारे पूज्य व्यास ऋषी आहेत.
अस्याभूद् इन्दुवदनस् तनयो नयकोविदः । शुको नाम महाप्राज्ञो यज्ञो मूर्त्येव संस्थितः
त्यांना चंद्रासारखा चेहरा असलेला, नीतीमध्ये निपुण, शुक नावाचा अत्यंत बुद्धिमान आणि यज्ञाच्या मूर्तीप्रमाणे स्थित असलेला मुलगा होता.
प्रविचारयतो लोकयात्राम् अलम् इमां हृदि । तवेव किल तस्यापि विवेक उदभूद् भृशम्
जसा तू या जगाच्या प्रवासाचा मनापासून विचार करतोस, तसाच त्यानेही आपल्या अंतःकरणात या जगाच्या गतीचा खोल अभ्यास केला आणि त्यालाही प्रबळ विवेक प्राप्त झाला.
तेनासौ स्वविवेकेन स्वयम् एव महामते । विचार्य सुचिरं चारु यत् सत्यं तद् अवाप्तवान्
त्या विवेकाच्या जोरावर, हे महाबुद्धिमान, त्याने स्वतःच खूप काळ मनन करून जे खरे आहे ते मिळवले.
स्वयं प्राप्ते परे वस्तुन्य् अविश्रान्तमनास् ततः । नेदं वस्त्व् इति विश्वासं नासाव् आत्मन्य् उपाययौ
त्याचं मन अखंडपणे त्या अंतिम सत्यापर्यंत पोहोचलं, पण त्याला असं वाटलं नाही की 'हे खरं नाही', किंवा त्याला स्वतःमध्ये पूर्ण शांतता मिळाली नाही.
केवलं विररामास्य चेतो विगतचापलम् । भोगेभ्यो भूरिभङ्गेभ्यो धराद्भ्य इव चातकः
त्याचं मन फक्त शांत झालं, अस्थिरता नाहीशी झाली, आणि असंख्य क्षणिक सुखांपासून ते दूर झालं, जसं चातक पक्षी पृथ्वीवरच्या पाण्याकडे पाहत नाही.
एकदा सो ऽमलप्रज्ञो मेराव् एकान्तसंस्थितम् । पप्रच्छ पितरं भक्त्या कृष्णद्वैपायनं मुनिम्
एकदा, तो निर्मळ बुद्धीचा मुलगा मेरू पर्वतावर एकटाच असताना, भक्तीभावाने आपल्या वडिलांना, कृष्णद्वैपायन ऋषींना, आदराने विचारू लागला.
संसाराडम्बरम् इदं कथम् अभ्युत्थितं मुने । कथं च प्रशमं याति कियत् कस्य कदेति च
मुनिवर, हा संसाराचा देखावा कसा निर्माण झाला? तो कसा शांत होतो, किती काळासाठी, कोणासाठी आणि केव्हा?
इति पृष्टेन मुनिना व्यासेनाखिलम् आत्मजे । यथावद् अमलं प्रोक्तं वक्तव्यं विदितात्मना
मुलाने विचारल्यावर, आत्मज्ञान असलेल्या महर्षी व्यासांनी त्याला जे सांगायला हवं ते सर्व शुद्ध आणि योग्य असं सांगितलं.
अज्ञासिषं पूर्वम् एतद् अहम् इत्य् अथ तत्पितुः । स शुकश् शुद्धया बुद्ध्या न वाक्यं बह्व् अमन्यत
हे मी आधीच वडिलांकडून शिकलो होतो, पण शुकांनी आपल्या निर्मळ बुद्धीने ती वचने फारशी महत्त्वाची किंवा मोठी मानली नाहीत.
व्यासो ऽपि भगवान् बुद्ध्वा पुत्राभिप्रायम् ईदृशम् । प्रत्युवाच पुनः पुत्रं नाहं जानामि तत्त्वतः
महर्षी व्यासांनी आपल्या मुलाचा हेतू ओळखून पुन्हा उत्तर दिलं, 'हे मला खरं-खरं माहित नाही.'
जनको नाम भूपालो विद्यते वसुधातले । यथावद् वेत्त्य् असौ वेद्यं तस्मात् सर्वम् अवाप्स्यसि
पृथ्वीवर जनक नावाचा एक राजा आहे; त्याला हे विषय पूर्णपणे माहीत आहेत. त्याच्याकडून तुला सर्व काही मिळेल.
पित्रेत्य् उक्तश् शुकः प्रायात् सुमेरोर् वसुधातलम् । विदेहनगरीं प्राप जनकेनाभिपालिताम्
वडिलांनी असे सांगितल्यावर शुक पर्वत सुमेरूच्या उतारावरून निघून, जनक राजाने राज्य केलेल्या विदेहनगरीत पोहोचला.
आवेदितो ऽसौ याष्टीकैर् जनकाय महात्मने । द्वारि व्याससुतो राजञ् शुको ऽत्र स्थितवान् इति
द्वारपालांनी महात्मा जनक राजाला सांगितले, "राजा, व्यासांचा मुलगा शुक दारात उभा आहे."
जिज्ञासार्थं शुकस्यासाव् आस्ताम् एवेत्य् अवज्ञया । उक्त्वा बभूव जनकस् तूष्णीं सप्तदिनान्य् अपि
शुकाची परीक्षा घ्यायची म्हणून जनकाने थोडीशी उपेक्षा दाखवत, "त्याला तसाच थांबू द्या," असे सांगितले आणि सात दिवस गप्प राहिला.
ततः प्रवेशयाम् आस जनकश् शुकम् अङ्गनम् । तत्राहानि स सप्तैव तथैवावसद् उन्मनाः
नंतर जनकाने शुकाला अंगणात आणून ठेवले. तिथेही तो तसेच विचारात मग्न राहून, आणखी सात दिवस तसाच थांबला.
अथ प्रवेशयाम् आस जनको ऽन्तःपुरं शुकम् । राजा न दृश्यते तावद् इति सप्तदिनानि तम्
यानंतर जनकाने शुकाला अंतःपुरात नेले, पण सात दिवस तो त्याच्यासमोर आला नाही.
तत्रोन्मदाभिः कान्ताभिर् भोजनैर् भोगसञ्चयैः । जनको लालयाम् आस शुकं शशिसमाननम्
तेथे जनकाने चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या शुकाचे सुंदर स्त्रिया, स्वादिष्ट जेवण आणि विविध सुखांनी स्वागत केले.
ते भोगास् तानि दुःखानि व्यासपुत्रस्य तन् मनः । न जह्रुर् मन्दपवनो बद्धपीठम् यथाचलम्
पण त्या सर्व सुखांचा व्यासपुत्र शुकाच्या मनावर काहीही परिणाम झाला नाही; जशी हलकी वाऱ्याची झुळूक घट्ट बसलेल्या पर्वताला हलवू शकत नाही, तशीच त्याची स्थिती होती.
केवलं सशमस् स्वच्छो मौनी मुदितमानसः । अतिष्ठद् अत्र स शुकस् सम्पूर्ण इव चन्द्रमाः
तो शुक तिथे शांत, निर्मळ, मौन आणि आनंदी मनाने राहिला—जणू काही पूर्ण चंद्रच स्वतःतच समाधानी आहे.
परिज्ञातस्वभावं तं शुकं स जनको नृपः । आनीय मुदितात्मानम् अवलोक्य ननाम ह
जनक राजाने शुकाचा खरा स्वभाव ओळखून त्याला बोलावलं आणि त्याला पाहून हर्षाने वाकून नमस्कार केला.
निश्शेषितजगत्कार्य प्राप्ताखिलमनोरथ । किम् ईप्सितं तवेत्य् आशु कृतस्वागतम् आह तम्
सर्व जगातील कामं पूर्ण करून, सर्व इच्छा मिळवल्यावर त्याने पटकन त्याचं स्वागत केलं आणि विचारलं, 'तुला काय हवं आहे?''
संसाराडम्बरम् इदं कथम् अभ्युत्थितं गुरो । कथं प्रशमम् आयाति यथावत् कथयाशु मे
गुरुजी, हा संसाराचा देखावा कसा निर्माण झाला आणि खरी शांती कशी मिळते, हे मला लवकर आणि स्पष्ट सांगावं.
जनकेनेति पृष्टेन शुकस्य कथितं तथा । तद् एव यत् पुरा प्रोक्तं तस्य पित्रा महात्मना
जनकाने असं विचारल्यावर शुकाने त्याला अगदी तसंच उत्तर दिलं, जसं पूर्वी त्याच्या थोर वडिलांनी त्याला सांगितलं होतं.
स्वयम् एव मया पूर्वम् एतज् ज्ञातं विवेकतः । एतावद् एव पृष्टेन पित्रा मे समुदाहृतम्
माझ्या स्वतःच्या विवेकामुळे मी हे आधीच समजून घेतले होते. वडिलांनी विचारल्यावर मी एवढंच उत्तर दिलं.
भवताप्य् एष एवार्थः कथितो वाग्विदां वर । एष एव च वाक्यार्थश् शास्त्रेषु परिदृश्यते
वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुझ्याही तोंडून हाच अर्थ ऐकायला मिळाला, आणि हेच अर्थ ग्रंथांमध्येही स्पष्टपणे दिसतो.