पूर्वं यैर् एव मत्तातश् चामरैर् उपवीजितः । सहस्रनयनस् स्वर्गे कष्टं तैर् एव वीज्यते
पूर्वी ज्या पंख्यांनी मदमस्त इंद्राला वाऱ्याची थंडावा मिळायचा, तेच पंखे आता त्याच्या दुःखात, स्वर्गातसुद्धा, त्याला वारा घालायला लागतात.
इयम् अस्माकम् अन्यापद् आगता दैन्यदायिनी । तस्यैकस्य प्रसादेन दुष्पौरुषवतो हरेः
ही दु:खद आपत्ती आमच्यावर आली आहे, कारण त्या एकाच अशक्त आणि शक्तिहीन हरिच्या कृपेने.
तद्दोर्वनघनच्छायालब्धविश्रान्तयस् सुराः । न कदाचन तप्यन्ते हिमाद्रेर् इव सानवः
पूर्वी ज्या बलाढ्य बाहूंच्या सावलीत देवांना विश्रांती मिळायची, ती आता कधीच मिळत नाही, जणू काही हिमालयाच्या डोंगरांना उन्हाची झळ लागत असल्यासारखे.
शौरिशौर्योग्रशिखरसंश्रयेणाश्रितश्रियः । अस्मान् समुपतप्यन्ति मुनीञ् शाखामृगा इव
जे लोक पूर्वी शौर्यवान शौरिकाच्या भीषण पराक्रमावर विसंबले होते, तेच आता आम्हाला त्रास देतात, जणू काही वनातील माकडे ऋषींना छळतात तसे.
तेनासुरपुरन्ध्रीणां नित्यमण्डनमङ्गले । मुखपद्मे ऽर्पितं बाष्पम् अब्जिनीनां हिमं यथा
त्याच्यामुळे, नेहमीच सजलेल्या आणि शुभ्र असलेल्या असुर स्त्रियांच्या कमळासारख्या चेहऱ्यावर साठलेले अश्रू, जणू कमळावर पडलेल्या दवबिंदूसारखे दिसतात.
शीर्णभिन्नलुठद्भित्तिर् जगज्जर्जरमण्डपः । अयं नीलमणिस्तम्भैस् तद्भुजैर् एव धार्यते
हे जग, जीर्ण-तुटलेल्या भिंतींनी भरलेले आणि पडझड झालेल्या मंडपासारखे आहे, ते आता फक्त त्याच्या निळ्या मणीसारख्या भुजांनी, जणू खांबांनीच, आधारले आहे.
स धर्ता सुरसैन्यस्य मज्जतो विपदर्णवे । क्षीरोदोदरमग्नस्य मन्दरस्येव कच्छपः
तोच देवांच्या सैन्याचा आधार आहे, जे संकटाच्या महासागरात बुडाले आहे; जसे क्षीरसागरात बुडालेल्या मंदार पर्वताला कासवाने आधार दिला तसाच.
एते तातादयस् सर्वे तेनैवासुरसत्तमाः । पातिताः क्षुब्धकल्पान्तवातेनेव कुलाचलाः
हे ताट वगैरे सर्व असुरश्रेष्ठ त्याच्याच हातून पडले, जसं कल्पांताच्या वादळाने डोंगररांगा उध्वस्त होतात.
स एष एवं संहारकर्मक्षमभुजावलिः । सुरसार्थसुहृच् छ्रीमान् विषमो मधुसूदनः
ज्याच्या भुजा संहारासाठी समर्थ आहेत, तोच श्रीमंत मधुसूदन, देवांच्या सैन्याचा मित्र, पण कठोर आणि कठीण आहे.
दैत्यदोर्दण्डपरशोस् तस्य वीर्येण वीर्यवान् । दानवान् बाधते शक्रो बालकान् इव मर्कटः
त्याच्या असुरांच्या गदा-शक्तीच्या जोरावर, पराक्रमी इंद्र दानवांना तसंच छळतो, जसं एखादा माकड लहान मुलांना त्रास देतो.
दुर्जयः पुण्डरीकाक्षः प्रविमुक्तायुधो ऽपि सन् । नासौ शस्त्रास्त्रविच्छेदैर् वज्रसारो विदीर्यते
पुण्डरीकाक्ष जिंकता येत नाही; त्याच्याकडे शस्त्र नसली तरी, शस्त्रास्त्रांच्या तुटण्याने तो कधीच तुटत नाही, कारण त्याचं अंतरंग वज्रासारखं मजबूत आहे.
अभ्यस्ता बहवस् तेन मिथःप्रेरितपर्वताः । भीमास् समरसंरम्भास् समम् अस्मत्पितामहैः
त्याने अनेक भीषण युद्धांची तयारी केली आहे, जिथे पर्वत एकमेकांवर फेकले गेले, आणि आमच्या पूर्वजांइतकेच सामर्थ्य दाखवले.
तासु तास्व् अतिघोरासु विततास्व् असुराजिषु । यो न भीत इदानीं स भयम् एष्यति का कथा
त्या अत्यंत भयंकर आणि मोठ्या असुरांच्या लढायांमध्ये, जो आत्ता घाबरत नाही, त्यालाही लवकरच भीती वाटेल; त्यात आणखी काय सांगावे?
उपायम् एकम् एवेमं हरेर् आक्रमणे स्फुटम् । मन्ये तद्व्यतिरेकेण विद्यते न प्रतिक्रिया
हरीवर हल्ला करण्यासाठी मला एकच स्पष्ट उपाय योग्य वाटतो; याशिवाय दुसरा काही मार्ग नाही.
सर्वात्मना सर्वधिया सर्वसंरम्भरंहसा । स एव शरणं देवो गतिर् अस्तीह नान्यथा
संपूर्ण मन, शरीर आणि सर्व शक्तीने, तोच देव आपला खरा आश्रय आहे; इथे दुसरा कोणताही मार्ग नाही.
न तस्माद् अधिकः कश्चिद् अस्ति लोकत्रयान्तरे । प्रलयस्थितिसर्गाणां हरिः कारणतां गतः
तीनही जगांत त्याच्यापेक्षा मोठा कोणी नाही; सृष्टी, स्थिती आणि प्रलय यांचा कारण हरि आहे.
तस्मान् निमेषाद् आरभ्य नारायणम् अजं सदा । सम्प्रपन्नो ऽस्मि सर्वत्र नारायणमयो ह्य् अहम्
म्हणून डोळ्याच्या पापणी लवते त्या क्षणापासून मी नेहमी अजन्मा नारायणाकडेच वळलो आहे; सर्वत्र मी नारायणानेच भरलेलो आहे.
नमो नारायणायेति मन्त्रस् सर्वार्थसाधकः । नापैति मम हृत्कोशाद् आकाशाद् इव मारुतः
'नमो नारायणाय' हा मंत्र सर्व काही साधतो; तो माझ्या हृदयाच्या खोल भागातून कधीच जात नाही, जसा आकाशातून वारा जात नाही.
हरिर् आशा हरिर् व्योम हरिर् उर्वी हरिर् जगत् । अयं हरिर् अमेयात्मा जातो हरिमयो ह्य् अहम्
हरि म्हणजे आशा, हरि म्हणजे आकाश, हरि म्हणजे पृथ्वी, हरि म्हणजे हे जग; हा हरि मोजता येणार नाही असा आहे, आणि मीही हरिमय आहे.
अविष्णुः पूजयन् विष्णुं न पूजाफलभाग् भवेत् । विष्णुर् भूत्वा यजेद् विष्णुम् अयं विष्णुर् अहं स्थितः
जो विष्णू नाही, तो विष्णूची पूजा केली तरी त्याला पूजेचे फळ मिळत नाही. स्वतः विष्णू होऊनच विष्णूची पूजा करावी लागते—हा विष्णू म्हणजे मीच येथे स्थिर आहे.
अनन्तम् इदम् आकाशम् आपूर्य विनतासुतः । कनकाङ्गो ममाङ्गानाम् अयम् आसनतां गतः
हे अनंत आकाश भरून, विनतेचा पुत्र, सोन्यासारखा देह घेऊन, माझ्या अंगांमध्ये आसनस्थ झाला आहे.
करशाखैकविश्रान्तसर्वहेतिविहङ्गमाः । नखांशुमञ्जरीकीर्णा महामरकतद्रुमाः
माझ्या हातांच्या फांद्यांवर विसावलेले हे सर्व कारणांचे पक्षी, नखांच्या किरणांच्या गुच्छांनी सुशोभित, मोठ्या पाचूच्या झाडांसारखे दिसतात.
इमे ते मृदुमन्दारदामदृब्धांसमण्डलाः । मन्दराघृष्टकेयूराश् चत्वारो मम बाहवः
हे चार हात माझे मऊ, मंदार फुलांनी, डामा रत्नांच्या वर्तुळांनी आणि मंदार पर्वताला घासलेल्या कड्यांनी सजलेले आहेत.
चलच्छशिकरापूरचारुचामरधारिणी । इयं मे पार्श्वगा लक्ष्मीः क्षीरोदजठरोत्थिता
चंद्रकिरणांच्या हलत्या पुंजांनी तयार केलेला सुंदर चामर हातात असलेली ही लक्ष्मी, क्षीरसागराच्या उदरातून जन्मलेली, माझ्या शेजारी उभी आहे.
हेलाविलब्धभुवना त्रैलोक्यतरुमञ्जरी । इयं मे पार्श्वगा कीर्तिर् धवलामलहासिनी
तीनही लोक जणू सहज मिळवणारी, त्रैलोक्याच्या इच्छावृक्षाची फुलं असलेली, निर्मळ आणि शुभ्र हास्य असलेली ही कीर्ती, माझ्या शेजारी उभी आहे.
अनारतं जगज्जालनवनिर्माणकारिणी । इयं मे पार्श्वगा माया स्वेन्द्रजालविलासिनी
सतत नव्या जगाचा जाळं विणणारी, अद्भुत माया दाखवण्यात आनंद मानणारी ही माया, माझ्या शेजारी उभी आहे.
इयं सा हेलयाक्रान्तत्रैलोक्यतरुषण्डिका । जया स्फुरति मे पार्श्वे लता कल्पतरोर् इव
ती सहजपणे त्रैलोक्याच्या इच्छावृक्षांचा वन जिंकणारी जया, कल्पवृक्षाच्या वेलीसारखी माझ्या शेजारी तेजाने चमकत आहे.
इमौ मे नित्यशीतोष्णौ देवौ शीतांशुभास्करौ । प्रकटीकृतसंसारौ मुखमध्ये विलोचने
माझ्या चेहऱ्याच्या मध्ये, माझ्या डोळ्यांमध्ये, हे दोन नेहमीचे देव आहेत — शीतल चंद्र आणि तेजस्वी सूर्य. हे दोघेही मला नेहमी जाणवतात आणि जगाचा अनुभव दाखवतात.
ममेयम् उत्पलश्यामा पीनाम्भोधरसुन्दरी । श्यामीकृतककुप्चक्रा देहदीप्तिर् विसारिणी
ही निळसर, कमळासारखी सुंदर आणि भरलेल्या काळ्या ढगासारखी मोहक देवी माझीच आहे. तिच्या तेजामुळे दिशा गडद होतात आणि तिचा प्रकाश सर्वत्र पसरतो.
अयं मम करे शङ्खः पाञ्चजन्यस् स्फुरद्ध्वनिः । मूर्तं खम् इव शब्दात्म क्षीरोद इव संस्थितः
माझ्या हातात हा शंख आहे — पाञ्चजन्य. त्याचा नाद स्पष्ट ऐकू येतो, जणू काही ध्वनीचे मूर्त रूपच हातात आहे, आणि तो जणू क्षीरसागरातून निर्माण झाल्यासारखा वाटतो.