त्रिलोकीनाभिनलिनीमत्तेभा दानवा अपि । देववद् दैन्यम् आयाताः किम् असाध्यम् अहो विधेः
तीनही लोकांच्या कमळविहारी मदमस्त हत्तींसारखे असलेले दानवसुद्धा, देवांसारखेच, निराश झाले आहेत—वा रे विधी! तुझ्यासाठी अशक्य असे काय आहे?
मनाक् चलति पर्णे ऽपि दृष्टारिभयभीरवः । वध्वस् त्रस्यन्ति विध्वस्ता मृग्यो ग्रामगता इव
शत्रूंच्या भीतीचा अनुभव घेतलेले लोक इतके घाबरलेले असतात की, झाडाच्या पानालाही जरासं हललं तरी त्यांना धडधडायला लागतं. नववधू घाबरून आणि विखुरलेल्या अवस्थेत जशा गावात आलेल्या जंगली प्राण्यांसारख्या असतात.
असुरीकर्णपूरार्थं फुल्लरत्नगुलुच्छकाः । नरसिंहकरालूनास् स्थाणुताम् आगता द्रुमाः
पूर्वी ज्या झाडांच्या फुलांनी आणि रत्नांच्या घडांनी असुर त्यांच्या कानात दागिने घालत, ती झाडं आता नरसिंहासारख्या भयंकर रूपात न राहता शांतपणे उभी आहेत.
दिव्याम्बरलतापत्त्रा रत्नस्तबकदन्तुराः । पुनर् आरोपितास् तत्र नन्दने कल्पपादपाः
नंदनवनातले इच्छापूर्ती करणारे झाडं, ज्यांची पानं जणू दिव्य वस्त्रांसारखी आणि रत्नांचे घडे दातांसारखे शोभतात, ती पुन्हा तिथे लावली गेली आहेत.
पुरेहामरबन्दीनां दैत्यैर् आलोकितं मुखम् । अद्य त्व् असुरबन्दीनां सुरैर् आलोक्यते मुखम्
पूर्वी या नगरीत देवांच्या बंदिनी स्त्रियांचं तोंड दैत्य पाहायचे; पण आज असुरांच्या बंदिनी स्त्रियांचं तोंड देव पाहत आहेत.
मन्ये दानमहानद्यस् सुरेभकटभित्तिषु । प्रवृत्तास् ता भविष्यन्ति शैलसानुष्व् इवापगाः
माझ्या मते, दानरूपी मोठ्या नद्या ज्या देवांच्या किल्ल्यांमधून वाहत होत्या, त्या आता पर्वताच्या उतारांवरच्या लहान ओढ्यांसारख्या होतील.
अस्माकम् इभगण्डेषु दावदाहविभूतयः । लसन्ति मरुषण्डेषु संशुष्केष्व् इव धूलयः
आमच्या हत्तीच्या गंडस्थळांवर जणू काही जंगलातील आगीची राख चमकत आहे, जशी वाळवंटातील कोरड्या वाळूवर धूळ चमकत असते.
विकासिसितमन्दारमकरन्दारुणानिलाः । ता मेरुशिखरस्थल्यो दैत्यदुर्लभतां गताः
फुललेल्या मंदार फुलांच्या परागाने सुगंधित झालेला मंद वारा, जो पूर्वी मेरूच्या शिखरांवर सहज मिळत असे, तो आता दैत्यांना दुर्लभ झाला आहे.
सुरगन्धर्वसुन्दर्यो दानवान्तःपुरोषिताः । पुनर् मेरौ स्थितिं याता मञ्जर्य इव पादपे
पूर्वी दानवांच्या अंतःपुरात असलेल्या सुंदर देवकन्या आता पुन्हा मेरू पर्वतावर परत आल्या आहेत, जशा वेलींना पुन्हा झाडांवर स्थान मिळते.
कष्टं तातपुरन्ध्रीणां शुष्काम्बुरुहनीरसाः । विलासास् सुरनारीभिर् हस्यन्ते हास्यलीलया
अरे बापरे, त्या स्वर्गातील स्त्रियांच्या सुखाला आता काहीच रस उरलेला नाही, त्यामुळे त्या अप्सरा त्यांची गंमत करत हसतात.
पूर्वं यैर् एव मत्तातश् चामरैर् उपवीजितः । सहस्रनयनस् स्वर्गे कष्टं तैर् एव वीज्यते
पूर्वी ज्या पंख्यांनी मदमस्त इंद्राला वाऱ्याची थंडावा मिळायचा, तेच पंखे आता त्याच्या दुःखात, स्वर्गातसुद्धा, त्याला वारा घालायला लागतात.
इयम् अस्माकम् अन्यापद् आगता दैन्यदायिनी । तस्यैकस्य प्रसादेन दुष्पौरुषवतो हरेः
ही दु:खद आपत्ती आमच्यावर आली आहे, कारण त्या एकाच अशक्त आणि शक्तिहीन हरिच्या कृपेने.
तद्दोर्वनघनच्छायालब्धविश्रान्तयस् सुराः । न कदाचन तप्यन्ते हिमाद्रेर् इव सानवः
पूर्वी ज्या बलाढ्य बाहूंच्या सावलीत देवांना विश्रांती मिळायची, ती आता कधीच मिळत नाही, जणू काही हिमालयाच्या डोंगरांना उन्हाची झळ लागत असल्यासारखे.
शौरिशौर्योग्रशिखरसंश्रयेणाश्रितश्रियः । अस्मान् समुपतप्यन्ति मुनीञ् शाखामृगा इव
जे लोक पूर्वी शौर्यवान शौरिकाच्या भीषण पराक्रमावर विसंबले होते, तेच आता आम्हाला त्रास देतात, जणू काही वनातील माकडे ऋषींना छळतात तसे.
तेनासुरपुरन्ध्रीणां नित्यमण्डनमङ्गले । मुखपद्मे ऽर्पितं बाष्पम् अब्जिनीनां हिमं यथा
त्याच्यामुळे, नेहमीच सजलेल्या आणि शुभ्र असलेल्या असुर स्त्रियांच्या कमळासारख्या चेहऱ्यावर साठलेले अश्रू, जणू कमळावर पडलेल्या दवबिंदूसारखे दिसतात.
शीर्णभिन्नलुठद्भित्तिर् जगज्जर्जरमण्डपः । अयं नीलमणिस्तम्भैस् तद्भुजैर् एव धार्यते
हे जग, जीर्ण-तुटलेल्या भिंतींनी भरलेले आणि पडझड झालेल्या मंडपासारखे आहे, ते आता फक्त त्याच्या निळ्या मणीसारख्या भुजांनी, जणू खांबांनीच, आधारले आहे.
स धर्ता सुरसैन्यस्य मज्जतो विपदर्णवे । क्षीरोदोदरमग्नस्य मन्दरस्येव कच्छपः
तोच देवांच्या सैन्याचा आधार आहे, जे संकटाच्या महासागरात बुडाले आहे; जसे क्षीरसागरात बुडालेल्या मंदार पर्वताला कासवाने आधार दिला तसाच.
एते तातादयस् सर्वे तेनैवासुरसत्तमाः । पातिताः क्षुब्धकल्पान्तवातेनेव कुलाचलाः
हे ताट वगैरे सर्व असुरश्रेष्ठ त्याच्याच हातून पडले, जसं कल्पांताच्या वादळाने डोंगररांगा उध्वस्त होतात.
स एष एवं संहारकर्मक्षमभुजावलिः । सुरसार्थसुहृच् छ्रीमान् विषमो मधुसूदनः
ज्याच्या भुजा संहारासाठी समर्थ आहेत, तोच श्रीमंत मधुसूदन, देवांच्या सैन्याचा मित्र, पण कठोर आणि कठीण आहे.
दैत्यदोर्दण्डपरशोस् तस्य वीर्येण वीर्यवान् । दानवान् बाधते शक्रो बालकान् इव मर्कटः
त्याच्या असुरांच्या गदा-शक्तीच्या जोरावर, पराक्रमी इंद्र दानवांना तसंच छळतो, जसं एखादा माकड लहान मुलांना त्रास देतो.
दुर्जयः पुण्डरीकाक्षः प्रविमुक्तायुधो ऽपि सन् । नासौ शस्त्रास्त्रविच्छेदैर् वज्रसारो विदीर्यते
पुण्डरीकाक्ष जिंकता येत नाही; त्याच्याकडे शस्त्र नसली तरी, शस्त्रास्त्रांच्या तुटण्याने तो कधीच तुटत नाही, कारण त्याचं अंतरंग वज्रासारखं मजबूत आहे.
अभ्यस्ता बहवस् तेन मिथःप्रेरितपर्वताः । भीमास् समरसंरम्भास् समम् अस्मत्पितामहैः
त्याने अनेक भीषण युद्धांची तयारी केली आहे, जिथे पर्वत एकमेकांवर फेकले गेले, आणि आमच्या पूर्वजांइतकेच सामर्थ्य दाखवले.
तासु तास्व् अतिघोरासु विततास्व् असुराजिषु । यो न भीत इदानीं स भयम् एष्यति का कथा
त्या अत्यंत भयंकर आणि मोठ्या असुरांच्या लढायांमध्ये, जो आत्ता घाबरत नाही, त्यालाही लवकरच भीती वाटेल; त्यात आणखी काय सांगावे?
उपायम् एकम् एवेमं हरेर् आक्रमणे स्फुटम् । मन्ये तद्व्यतिरेकेण विद्यते न प्रतिक्रिया
हरीवर हल्ला करण्यासाठी मला एकच स्पष्ट उपाय योग्य वाटतो; याशिवाय दुसरा काही मार्ग नाही.
सर्वात्मना सर्वधिया सर्वसंरम्भरंहसा । स एव शरणं देवो गतिर् अस्तीह नान्यथा
संपूर्ण मन, शरीर आणि सर्व शक्तीने, तोच देव आपला खरा आश्रय आहे; इथे दुसरा कोणताही मार्ग नाही.
न तस्माद् अधिकः कश्चिद् अस्ति लोकत्रयान्तरे । प्रलयस्थितिसर्गाणां हरिः कारणतां गतः
तीनही जगांत त्याच्यापेक्षा मोठा कोणी नाही; सृष्टी, स्थिती आणि प्रलय यांचा कारण हरि आहे.
तस्मान् निमेषाद् आरभ्य नारायणम् अजं सदा । सम्प्रपन्नो ऽस्मि सर्वत्र नारायणमयो ह्य् अहम्
म्हणून डोळ्याच्या पापणी लवते त्या क्षणापासून मी नेहमी अजन्मा नारायणाकडेच वळलो आहे; सर्वत्र मी नारायणानेच भरलेलो आहे.
नमो नारायणायेति मन्त्रस् सर्वार्थसाधकः । नापैति मम हृत्कोशाद् आकाशाद् इव मारुतः
'नमो नारायणाय' हा मंत्र सर्व काही साधतो; तो माझ्या हृदयाच्या खोल भागातून कधीच जात नाही, जसा आकाशातून वारा जात नाही.
हरिर् आशा हरिर् व्योम हरिर् उर्वी हरिर् जगत् । अयं हरिर् अमेयात्मा जातो हरिमयो ह्य् अहम्
हरि म्हणजे आशा, हरि म्हणजे आकाश, हरि म्हणजे पृथ्वी, हरि म्हणजे हे जग; हा हरि मोजता येणार नाही असा आहे, आणि मीही हरिमय आहे.
अविष्णुः पूजयन् विष्णुं न पूजाफलभाग् भवेत् । विष्णुर् भूत्वा यजेद् विष्णुम् अयं विष्णुर् अहं स्थितः
जो विष्णू नाही, तो विष्णूची पूजा केली तरी त्याला पूजेचे फळ मिळत नाही. स्वतः विष्णू होऊनच विष्णूची पूजा करावी लागते—हा विष्णू म्हणजे मीच येथे स्थिर आहे.