अथ दुःखपरीतात्मा हरिणा हतदानवे । प्रह्लादश् चिन्तयाम् आस मौनी पातालकोटरे
मग विष्णूने असुरांचा नाश केल्यावर, प्रह्लादाचे मन दुःखाने भरून गेले. तो पाताळातील एका गुहेत शांतपणे बसून विचार करू लागला.
को ऽन्व् अस्माकम् उपायस् स्याद् य एवेहासुराङ्कुरः । तीक्ष्णाग्रो जायते तं तं भुङ्क्ते शाखामृगो हरिः
आपल्यासाठी कोणता उपाय आहे? कारण इथे असुरांचा कुठलाही अंकुर उगवला, की तो लगेचच त्या फांद्या खाणाऱ्या सिंहाने संपवला जातो.
न कदाचन पाताले दैत्या दोर्दण्डशालिनः । स्थिरा बभूवुर् उद्भिन्नाः पद्मा इव हिमाचले
पाताळात असुरांचे बलाढ्य वीर कधीच टिकले नाहीत. ते जरी उगवले, तरी हिमाच्छादित पर्वतावरच्या कमळासारखे ते कधीच स्थिर राहिले नाहीत.
उत्पत्योत्पत्य नश्यन्ति भासुराकारघर्घराः । क्षणप्रस्फुरितारम्भास् तरङ्गा इव वारिधेः
समुद्रावरच्या लाटा जशा क्षणात उठतात आणि नाहीशा होतात, तशाच तेजस्वी रूपांची गर्जना वारंवार होते आणि ती क्षणातच नष्टही होतात.
सबाह्याभ्यन्तरं कष्टं समग्रालोकहारिणः । रिपवः प्रौढिम् आयाता अपूर्वतिमिरभ्रमाः
बाहेरचे आणि आतले शत्रू इतके बलवान झाले आहेत की त्यांनी सगळं प्रकाश हरवून टाकणारे, कधीही न आलेले अंधाराचे ढग आणले आहेत.
तमःप्रपूर्णहृदयास् सङ्कुचत्पत्त्रसम्पदः । सुहृदः खेदम् आयाता निशीव कमलाकराः
ज्यांच्या हृदयात अंधार भरला आहे आणि ज्यांची शोभा कमी झाली आहे, असे मित्र रात्रीच्या कमळ तलावासारखे थकलेले आणि आकुंचित झाले आहेत.
तातस्य मलिनव्यूहपादपीठापमार्जकैः । सुरैर् विषय आक्रान्तो मृगैर् इव महावनम्
मळकट गोंधळ झटकून टाकणाऱ्या देवांनी जणू इंद्रियांचा प्रदेश व्यापून टाकला आहे, जसा एखाद्या मोठ्या जंगलात वन्य प्राणी शिरतात.
निरुद्यमा गतश्रीका दीनाः प्रकटिताशयाः । बान्धवा न विराजन्ते पद्माः प्लुष्टदला इव
निरुत्साही, दारिद्र्याने ग्रासलेले, आणि आपली मनोवृत्ती उघडी पडलेले नातेवाईक तेजहीन दिसतात, जणू काही त्यांची पानं जळून गेलेल्या कमळांसारखे.
स्फुरन्त्य् असुरवीराणां गृहेष्व् अविरतानिलैः । धूसरा भस्मनीहारा धूपधूमभरा इव
राक्षस योद्ध्यांच्या घरांत, सतत वाहणाऱ्या वाऱ्यामुळे राखेचे ढग फिरत राहतात, अगदी धूपाच्या धुराने भरलेल्या घरासारखे.
हृतद्वारकवाटासु दैत्यान्तःपुरभित्तिषु । प्रभा मरकतस्येव जाता नवयवाङ्कुराः
राक्षसांच्या अंतःपुरांच्या, ज्यांचे दरवाजे फोडले गेले आहेत, भिंतींवर नव्या ज्वलंत तेजाची लहर उमटली आहे, जणू काही नव्या जवाच्या कोंबासारखी किंवा पाचूसारखी हिरवी झळ.
त्रिलोकीनाभिनलिनीमत्तेभा दानवा अपि । देववद् दैन्यम् आयाताः किम् असाध्यम् अहो विधेः
तीनही लोकांच्या कमळविहारी मदमस्त हत्तींसारखे असलेले दानवसुद्धा, देवांसारखेच, निराश झाले आहेत—वा रे विधी! तुझ्यासाठी अशक्य असे काय आहे?
मनाक् चलति पर्णे ऽपि दृष्टारिभयभीरवः । वध्वस् त्रस्यन्ति विध्वस्ता मृग्यो ग्रामगता इव
शत्रूंच्या भीतीचा अनुभव घेतलेले लोक इतके घाबरलेले असतात की, झाडाच्या पानालाही जरासं हललं तरी त्यांना धडधडायला लागतं. नववधू घाबरून आणि विखुरलेल्या अवस्थेत जशा गावात आलेल्या जंगली प्राण्यांसारख्या असतात.
असुरीकर्णपूरार्थं फुल्लरत्नगुलुच्छकाः । नरसिंहकरालूनास् स्थाणुताम् आगता द्रुमाः
पूर्वी ज्या झाडांच्या फुलांनी आणि रत्नांच्या घडांनी असुर त्यांच्या कानात दागिने घालत, ती झाडं आता नरसिंहासारख्या भयंकर रूपात न राहता शांतपणे उभी आहेत.
दिव्याम्बरलतापत्त्रा रत्नस्तबकदन्तुराः । पुनर् आरोपितास् तत्र नन्दने कल्पपादपाः
नंदनवनातले इच्छापूर्ती करणारे झाडं, ज्यांची पानं जणू दिव्य वस्त्रांसारखी आणि रत्नांचे घडे दातांसारखे शोभतात, ती पुन्हा तिथे लावली गेली आहेत.
पुरेहामरबन्दीनां दैत्यैर् आलोकितं मुखम् । अद्य त्व् असुरबन्दीनां सुरैर् आलोक्यते मुखम्
पूर्वी या नगरीत देवांच्या बंदिनी स्त्रियांचं तोंड दैत्य पाहायचे; पण आज असुरांच्या बंदिनी स्त्रियांचं तोंड देव पाहत आहेत.
मन्ये दानमहानद्यस् सुरेभकटभित्तिषु । प्रवृत्तास् ता भविष्यन्ति शैलसानुष्व् इवापगाः
माझ्या मते, दानरूपी मोठ्या नद्या ज्या देवांच्या किल्ल्यांमधून वाहत होत्या, त्या आता पर्वताच्या उतारांवरच्या लहान ओढ्यांसारख्या होतील.
अस्माकम् इभगण्डेषु दावदाहविभूतयः । लसन्ति मरुषण्डेषु संशुष्केष्व् इव धूलयः
आमच्या हत्तीच्या गंडस्थळांवर जणू काही जंगलातील आगीची राख चमकत आहे, जशी वाळवंटातील कोरड्या वाळूवर धूळ चमकत असते.
विकासिसितमन्दारमकरन्दारुणानिलाः । ता मेरुशिखरस्थल्यो दैत्यदुर्लभतां गताः
फुललेल्या मंदार फुलांच्या परागाने सुगंधित झालेला मंद वारा, जो पूर्वी मेरूच्या शिखरांवर सहज मिळत असे, तो आता दैत्यांना दुर्लभ झाला आहे.
सुरगन्धर्वसुन्दर्यो दानवान्तःपुरोषिताः । पुनर् मेरौ स्थितिं याता मञ्जर्य इव पादपे
पूर्वी दानवांच्या अंतःपुरात असलेल्या सुंदर देवकन्या आता पुन्हा मेरू पर्वतावर परत आल्या आहेत, जशा वेलींना पुन्हा झाडांवर स्थान मिळते.
कष्टं तातपुरन्ध्रीणां शुष्काम्बुरुहनीरसाः । विलासास् सुरनारीभिर् हस्यन्ते हास्यलीलया
अरे बापरे, त्या स्वर्गातील स्त्रियांच्या सुखाला आता काहीच रस उरलेला नाही, त्यामुळे त्या अप्सरा त्यांची गंमत करत हसतात.
पूर्वं यैर् एव मत्तातश् चामरैर् उपवीजितः । सहस्रनयनस् स्वर्गे कष्टं तैर् एव वीज्यते
पूर्वी ज्या पंख्यांनी मदमस्त इंद्राला वाऱ्याची थंडावा मिळायचा, तेच पंखे आता त्याच्या दुःखात, स्वर्गातसुद्धा, त्याला वारा घालायला लागतात.
इयम् अस्माकम् अन्यापद् आगता दैन्यदायिनी । तस्यैकस्य प्रसादेन दुष्पौरुषवतो हरेः
ही दु:खद आपत्ती आमच्यावर आली आहे, कारण त्या एकाच अशक्त आणि शक्तिहीन हरिच्या कृपेने.
तद्दोर्वनघनच्छायालब्धविश्रान्तयस् सुराः । न कदाचन तप्यन्ते हिमाद्रेर् इव सानवः
पूर्वी ज्या बलाढ्य बाहूंच्या सावलीत देवांना विश्रांती मिळायची, ती आता कधीच मिळत नाही, जणू काही हिमालयाच्या डोंगरांना उन्हाची झळ लागत असल्यासारखे.
शौरिशौर्योग्रशिखरसंश्रयेणाश्रितश्रियः । अस्मान् समुपतप्यन्ति मुनीञ् शाखामृगा इव
जे लोक पूर्वी शौर्यवान शौरिकाच्या भीषण पराक्रमावर विसंबले होते, तेच आता आम्हाला त्रास देतात, जणू काही वनातील माकडे ऋषींना छळतात तसे.
तेनासुरपुरन्ध्रीणां नित्यमण्डनमङ्गले । मुखपद्मे ऽर्पितं बाष्पम् अब्जिनीनां हिमं यथा
त्याच्यामुळे, नेहमीच सजलेल्या आणि शुभ्र असलेल्या असुर स्त्रियांच्या कमळासारख्या चेहऱ्यावर साठलेले अश्रू, जणू कमळावर पडलेल्या दवबिंदूसारखे दिसतात.
शीर्णभिन्नलुठद्भित्तिर् जगज्जर्जरमण्डपः । अयं नीलमणिस्तम्भैस् तद्भुजैर् एव धार्यते
हे जग, जीर्ण-तुटलेल्या भिंतींनी भरलेले आणि पडझड झालेल्या मंडपासारखे आहे, ते आता फक्त त्याच्या निळ्या मणीसारख्या भुजांनी, जणू खांबांनीच, आधारले आहे.
स धर्ता सुरसैन्यस्य मज्जतो विपदर्णवे । क्षीरोदोदरमग्नस्य मन्दरस्येव कच्छपः
तोच देवांच्या सैन्याचा आधार आहे, जे संकटाच्या महासागरात बुडाले आहे; जसे क्षीरसागरात बुडालेल्या मंदार पर्वताला कासवाने आधार दिला तसाच.
एते तातादयस् सर्वे तेनैवासुरसत्तमाः । पातिताः क्षुब्धकल्पान्तवातेनेव कुलाचलाः
हे ताट वगैरे सर्व असुरश्रेष्ठ त्याच्याच हातून पडले, जसं कल्पांताच्या वादळाने डोंगररांगा उध्वस्त होतात.
स एष एवं संहारकर्मक्षमभुजावलिः । सुरसार्थसुहृच् छ्रीमान् विषमो मधुसूदनः
ज्याच्या भुजा संहारासाठी समर्थ आहेत, तोच श्रीमंत मधुसूदन, देवांच्या सैन्याचा मित्र, पण कठोर आणि कठीण आहे.
दैत्यदोर्दण्डपरशोस् तस्य वीर्येण वीर्यवान् । दानवान् बाधते शक्रो बालकान् इव मर्कटः
त्याच्या असुरांच्या गदा-शक्तीच्या जोरावर, पराक्रमी इंद्र दानवांना तसंच छळतो, जसं एखादा माकड लहान मुलांना त्रास देतो.