नारसिंहं वपुः कृत्वा माधवो ऽहन् महासुरम् । लसत्कटकटारावं तुरङ्गमम् इव द्विपः
नरसिंहाचे रूप धारण करून माधवाने त्या महादैत्याचा वध केला, आणि त्याचा गजर असा होता की जणू हत्ती घोड्याजवळ मोठ्याने डंकारतो.
पुरम् आसुरम् उद्वान्तैर् ददाहेक्षणवह्निभिः । ससर्वभूतं कल्पान्ते जगज्जालम् इवानलः
त्याने आपल्या डोळ्यांतील ज्वाळांनी राक्षसांचे शहर आणि त्यातल्या सर्व जीवांना जणू कल्पाच्या शेवटी जसा अग्नी सगळ्या जगाला भस्म करतो, तसा जाळून टाकलं.
नृसिंहमारुते तस्मिन् भृशं क्षोभम् उपागते । विस्फूर्जति घनास्फोटैर् एकार्णव इवाकुले
त्या नरसिंहासारख्या वाऱ्यात जेव्हा मोठा गोंधळ माजला, तेव्हा तो वादळ जणू एकाच समुद्रात प्रचंड खळबळ उडते तसा मोठ्या गडगडाटाने गर्जू लागला.
दुद्रुवुर् दानवौघास् ते दिक्ष्व् अलं मषका इव । उपाययुर् अदृश्यत्वं दीपा इव गतत्विषः
तेव्हा सगळे दानव जसे माशा इकडेतिकडे उडतात तसे चारही दिशांना पळाले, आणि ज्याप्रमाणे दिव्यांची ज्योत विझते तशी ते अदृश्य झाले.
अथ विद्रुतदैत्येन्द्रं दग्धान्तःपुरमण्डलम् । बभूव पातालतलं कल्पक्षुण्णजगत्समम्
मग जेव्हा दैत्यराज पळून गेला आणि अंतःपुर जळून खाक झालं, तेव्हा पाताळ जणू कल्पाच्या शेवटी सगळं जग नष्ट झालं तसं दिसू लागलं.
अकालकल्पान्तविधौ शनैः प्रशमिते विभौ । क्वापि याते समाश्वस्तसुरसंरम्भपूजिते
कालाचा अंत घडवणारा तो प्रभू हळूहळू शांत झाला आणि कुठेतरी निघून गेला, तेव्हा देवांच्या गोंधळातून वाचलेले लोक सुटकेचा श्वास घेत होते.
मृतशिष्टा दनुसुताः प्रह्लादपरिपालिताः । दग्धं स्वं देशम् आजग्मुस् सरश् शुष्कम् इवाण्डजाः
मृत्यूतून वाचलेल्या दानूच्या कन्या, प्रह्लाद यांच्या संरक्षणाखाली, जळून गेलेल्या आपल्या भूमीत परतल्या, जणू सुकलेल्या तळ्यात पक्षी परततात तसे.
तत्र कालोचितां कृत्वा स्वनाशपरिदेवनाम् । और्ध्वदैहिकसत्कारं चक्रुः प्रभुषु बन्धुषु
तेथे, आपल्या विनाशाबद्दल काळानुसार शोक करून, त्यांनी आपल्या स्वामी आणि नातेवाईकांसाठी योग्य त्या अंत्यसंस्कार विधी केले.
हृतबन्दीजनं प्लुष्टबन्धुबान्धवमण्डलम् । शनैर् आश्वासयाम् आसुर् मृतशिष्टं स्वकं जनम्
बंदीजन हरवलेले, आप्तेष्टांचा समूह नष्ट झालेला असताना, त्यांनी हळूहळू आपल्या उरलेल्या लोकांना धीर दिला.
चित्रार्पितोपमदुराकृतयो निरीहा दीनाशया हिमहताम्बुरुहोपमानाः । शोकोपतप्तमनसो ऽसुरनायकास् ते दग्धद्रुमा इव निरस्तविकासम् आसन्
त्यांचे चेहरे दुःखाने आणि निराशेने भरलेले होते, ते अगदी असहाय्य वाटत होते. त्यांची आशा जणू हिमाने सुकलेल्या कमळासारखी कोमेजून गेली होती. असुरांचे प्रमुख दुःखाने व्याकुळ झाले होते, जणू जळून गेलेल्या झाडांसारखे त्यांचे तेज हरवले होते.
अथ दुःखपरीतात्मा हरिणा हतदानवे । प्रह्लादश् चिन्तयाम् आस मौनी पातालकोटरे
मग विष्णूने असुरांचा नाश केल्यावर, प्रह्लादाचे मन दुःखाने भरून गेले. तो पाताळातील एका गुहेत शांतपणे बसून विचार करू लागला.
को ऽन्व् अस्माकम् उपायस् स्याद् य एवेहासुराङ्कुरः । तीक्ष्णाग्रो जायते तं तं भुङ्क्ते शाखामृगो हरिः
आपल्यासाठी कोणता उपाय आहे? कारण इथे असुरांचा कुठलाही अंकुर उगवला, की तो लगेचच त्या फांद्या खाणाऱ्या सिंहाने संपवला जातो.
न कदाचन पाताले दैत्या दोर्दण्डशालिनः । स्थिरा बभूवुर् उद्भिन्नाः पद्मा इव हिमाचले
पाताळात असुरांचे बलाढ्य वीर कधीच टिकले नाहीत. ते जरी उगवले, तरी हिमाच्छादित पर्वतावरच्या कमळासारखे ते कधीच स्थिर राहिले नाहीत.
उत्पत्योत्पत्य नश्यन्ति भासुराकारघर्घराः । क्षणप्रस्फुरितारम्भास् तरङ्गा इव वारिधेः
समुद्रावरच्या लाटा जशा क्षणात उठतात आणि नाहीशा होतात, तशाच तेजस्वी रूपांची गर्जना वारंवार होते आणि ती क्षणातच नष्टही होतात.
सबाह्याभ्यन्तरं कष्टं समग्रालोकहारिणः । रिपवः प्रौढिम् आयाता अपूर्वतिमिरभ्रमाः
बाहेरचे आणि आतले शत्रू इतके बलवान झाले आहेत की त्यांनी सगळं प्रकाश हरवून टाकणारे, कधीही न आलेले अंधाराचे ढग आणले आहेत.
तमःप्रपूर्णहृदयास् सङ्कुचत्पत्त्रसम्पदः । सुहृदः खेदम् आयाता निशीव कमलाकराः
ज्यांच्या हृदयात अंधार भरला आहे आणि ज्यांची शोभा कमी झाली आहे, असे मित्र रात्रीच्या कमळ तलावासारखे थकलेले आणि आकुंचित झाले आहेत.
तातस्य मलिनव्यूहपादपीठापमार्जकैः । सुरैर् विषय आक्रान्तो मृगैर् इव महावनम्
मळकट गोंधळ झटकून टाकणाऱ्या देवांनी जणू इंद्रियांचा प्रदेश व्यापून टाकला आहे, जसा एखाद्या मोठ्या जंगलात वन्य प्राणी शिरतात.
निरुद्यमा गतश्रीका दीनाः प्रकटिताशयाः । बान्धवा न विराजन्ते पद्माः प्लुष्टदला इव
निरुत्साही, दारिद्र्याने ग्रासलेले, आणि आपली मनोवृत्ती उघडी पडलेले नातेवाईक तेजहीन दिसतात, जणू काही त्यांची पानं जळून गेलेल्या कमळांसारखे.
स्फुरन्त्य् असुरवीराणां गृहेष्व् अविरतानिलैः । धूसरा भस्मनीहारा धूपधूमभरा इव
राक्षस योद्ध्यांच्या घरांत, सतत वाहणाऱ्या वाऱ्यामुळे राखेचे ढग फिरत राहतात, अगदी धूपाच्या धुराने भरलेल्या घरासारखे.
हृतद्वारकवाटासु दैत्यान्तःपुरभित्तिषु । प्रभा मरकतस्येव जाता नवयवाङ्कुराः
राक्षसांच्या अंतःपुरांच्या, ज्यांचे दरवाजे फोडले गेले आहेत, भिंतींवर नव्या ज्वलंत तेजाची लहर उमटली आहे, जणू काही नव्या जवाच्या कोंबासारखी किंवा पाचूसारखी हिरवी झळ.
त्रिलोकीनाभिनलिनीमत्तेभा दानवा अपि । देववद् दैन्यम् आयाताः किम् असाध्यम् अहो विधेः
तीनही लोकांच्या कमळविहारी मदमस्त हत्तींसारखे असलेले दानवसुद्धा, देवांसारखेच, निराश झाले आहेत—वा रे विधी! तुझ्यासाठी अशक्य असे काय आहे?
मनाक् चलति पर्णे ऽपि दृष्टारिभयभीरवः । वध्वस् त्रस्यन्ति विध्वस्ता मृग्यो ग्रामगता इव
शत्रूंच्या भीतीचा अनुभव घेतलेले लोक इतके घाबरलेले असतात की, झाडाच्या पानालाही जरासं हललं तरी त्यांना धडधडायला लागतं. नववधू घाबरून आणि विखुरलेल्या अवस्थेत जशा गावात आलेल्या जंगली प्राण्यांसारख्या असतात.
असुरीकर्णपूरार्थं फुल्लरत्नगुलुच्छकाः । नरसिंहकरालूनास् स्थाणुताम् आगता द्रुमाः
पूर्वी ज्या झाडांच्या फुलांनी आणि रत्नांच्या घडांनी असुर त्यांच्या कानात दागिने घालत, ती झाडं आता नरसिंहासारख्या भयंकर रूपात न राहता शांतपणे उभी आहेत.
दिव्याम्बरलतापत्त्रा रत्नस्तबकदन्तुराः । पुनर् आरोपितास् तत्र नन्दने कल्पपादपाः
नंदनवनातले इच्छापूर्ती करणारे झाडं, ज्यांची पानं जणू दिव्य वस्त्रांसारखी आणि रत्नांचे घडे दातांसारखे शोभतात, ती पुन्हा तिथे लावली गेली आहेत.
पुरेहामरबन्दीनां दैत्यैर् आलोकितं मुखम् । अद्य त्व् असुरबन्दीनां सुरैर् आलोक्यते मुखम्
पूर्वी या नगरीत देवांच्या बंदिनी स्त्रियांचं तोंड दैत्य पाहायचे; पण आज असुरांच्या बंदिनी स्त्रियांचं तोंड देव पाहत आहेत.
मन्ये दानमहानद्यस् सुरेभकटभित्तिषु । प्रवृत्तास् ता भविष्यन्ति शैलसानुष्व् इवापगाः
माझ्या मते, दानरूपी मोठ्या नद्या ज्या देवांच्या किल्ल्यांमधून वाहत होत्या, त्या आता पर्वताच्या उतारांवरच्या लहान ओढ्यांसारख्या होतील.
अस्माकम् इभगण्डेषु दावदाहविभूतयः । लसन्ति मरुषण्डेषु संशुष्केष्व् इव धूलयः
आमच्या हत्तीच्या गंडस्थळांवर जणू काही जंगलातील आगीची राख चमकत आहे, जशी वाळवंटातील कोरड्या वाळूवर धूळ चमकत असते.
विकासिसितमन्दारमकरन्दारुणानिलाः । ता मेरुशिखरस्थल्यो दैत्यदुर्लभतां गताः
फुललेल्या मंदार फुलांच्या परागाने सुगंधित झालेला मंद वारा, जो पूर्वी मेरूच्या शिखरांवर सहज मिळत असे, तो आता दैत्यांना दुर्लभ झाला आहे.
सुरगन्धर्वसुन्दर्यो दानवान्तःपुरोषिताः । पुनर् मेरौ स्थितिं याता मञ्जर्य इव पादपे
पूर्वी दानवांच्या अंतःपुरात असलेल्या सुंदर देवकन्या आता पुन्हा मेरू पर्वतावर परत आल्या आहेत, जशा वेलींना पुन्हा झाडांवर स्थान मिळते.
कष्टं तातपुरन्ध्रीणां शुष्काम्बुरुहनीरसाः । विलासास् सुरनारीभिर् हस्यन्ते हास्यलीलया
अरे बापरे, त्या स्वर्गातील स्त्रियांच्या सुखाला आता काहीच रस उरलेला नाही, त्यामुळे त्या अप्सरा त्यांची गंमत करत हसतात.