इष्टानिष्टदृशोस् त्यागे समतोदेति शाश्वती । तया हृदयवर्तिन्या पुनर् जन्तुर् न जायते
जेव्हा सुखदुःखाची दृष्टी सोडली जाते, तेव्हा कायमची समता मनात येते; आणि ती समता हृदयात ठसली, की मग पुन्हा जन्म होत नाही.
येषु येषु प्रदेशेषु मनो मज्जति बालवत् । तेभ्यस् तेभ्यस् समुद्धृत्य तद् धि तत्त्वे निवेशयेत्
जिथे जिथे मन लहान मुलासारखं गुंततं, तिथून तिथून ते मागे खेचून, सत्यात स्थिर करावं.
एवम् अभ्यागताभ्यासं मनोमत्तमतङ्गजम् । निबध्य सर्वभावेन परं श्रेयो ऽधिगम्यते
अशा रीतीने वारंवार सराव करून, मनरूपी मदमस्त हत्तीला पूर्णपणे बांधून ठेवावं, म्हणजेच श्रेष्ठ कल्याण मिळतं.
मा शठैर् अयथार्थज्ञैर् मिथ्यादृष्टिहताशयैः । धूर्तसङ्कल्पविक्रीतैर् विमूढैस् समतां गमः
फसवणूक करणाऱ्यांशी, खोट्या समजुतींनी भरलेल्या, चुकीच्या दृष्टिकोनामुळे आशा संपलेल्या, कपटी मनोवृत्तीने वागणाऱ्या आणि पूर्णपणे गोंधळलेल्या लोकांशी समता साधू नकोस.
अकिञ्चनात् स्वनिर्णीतौ लम्बमानात् परोक्तिषु । न मौर्ख्याद् अधिको लोके कश्चिद् अस्तीह दुःखदः
स्वतःकडे काहीच नसताना, स्वतःच्या निर्णयावर न विसंबता इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहणारा माणूस या जगात सर्वांत मोठा मूर्ख आहे आणि तोच सर्वांत जास्त दुःख देणारा आहे.
त्वम् एतद् अविवेकाभ्रम् उदितं हृदयाम्बरे । विवेकपवनेनाशु दूरं नय महामते
हे बुद्धिमान, विवेकाचा वारा वापरून तुझ्या हृदयाच्या आकाशात उठलेला गैरसमजाचा ढग लवकर दूर कर.
आत्मनैव प्रयत्नेन यावद् आत्मावलोकने । न कृतो ऽनुग्रहस् तावन् न विचारोदयो भवेत्
जोपर्यंत स्वतःच्या प्रयत्नाने आत्मपरीक्षण केले जात नाही, तोपर्यंत कृपा मिळत नाही आणि तोपर्यंत विचार सुरू होत नाही.
वेदवेदान्तशास्त्रार्थतर्कदृष्टिभिर् अप्य् अयम् । नात्मा प्रकटताम् एति यावन् न स्वम् अवेक्षणम्
वेद, वेदान्त आणि तर्क यांच्या मदतीने देखील, स्वतःची खरी ओळख स्पष्ट होत नाही, जोपर्यंत माणूस स्वतःकडे नीट लक्ष देत नाही.
त्वम् आत्मन्य् आत्मना राम प्रसादे समवस्थितः । प्राप्तो ऽसि विततं बोधं मद्वचांस्य् अवबुध्यसे
राम, तू स्वतःच्या कृपेने स्वतःमध्ये स्थिर झाला आहेस, त्यामुळे तुला विशाल ज्ञान मिळाले आहे आणि माझे शब्द तुला समजले आहेत.
विकल्पांशविहीनस्य त्वयैषा चिद्विवस्वतः । गृहीता वितता व्याप्तिर् मदुक्ता परमात्मनः
कल्पनांचे तुकडे नसलेल्या तुझ्या मनाने, मी सांगितलेली ही सर्वत्र पसरलेली चेतनेची व्यापकता, म्हणजेच परमात्मा, तू समजून घेतली आहेस.
विलीनसर्वसङ्कल्पश् शान्तसन्देहविभ्रमः । क्षीणकौतुकनीहारो जातो ऽसि विगतज्वरः
तुझ्या सर्व इच्छा विरघळल्या आहेत, शंका व गोंधळ शांत झाले आहेत, कुतूहलाचा धुरळा नाहीसा झाला आहे आणि तू सर्व दुःखातून मुक्त झाला आहेस.
यद् उपगच्छसि पासि निहंसि वा पिबसि वल्गसि चिन्मय वर्धसे । तद् असि तेन तवास्तु महामुने विगतबोधकलङ्कविशङ्किता
महामुनी, तू ज्या गोष्टींना जवळ करतोस, ज्या गोष्टींची राखण करतोस, नाश करतोस, पितोस, किंवा ज्यात आनंद घेतोस, त्या सर्वांत तूच आहेस. तुझ्या जागृत समजुतीत कोणतीही शंका किंवा कलंक न राहो, तू असाच राहो.
अथेमम् अपरं राम विज्ञानाधिगमे क्रमम् । शृणु दैत्येश्वरस् सिद्धः प्रह्लादस् स्वात्मना यथा
राम, आता ज्ञानप्राप्तीच्या दुसऱ्या क्रमाची गोष्ट ऐक. दैत्यांचा राजा प्रह्लाद याने स्वतःच्या आत्म्याने कसा सिद्धत्व मिळवले, ते मी सांगतो.
आसीत् पातालजठरे विद्रावितसुरो ऽसुरः । हिरण्यकशिपुर् नाम नारायणपराक्रमः
पाताळाच्या पोटात एक असुर राहत होता. त्याचे नाव हिरण्यकशिपू होते. तो नारायणाच्या पराक्रमाने वरच्या जगातून हाकलून दिला गेला होता.
आक्रान्तभुवनाभोगस् स जहार हरेर् जगत् । षट्पदस्य बृहत्पत्त्रं राजहंस इवाम्बुजम्
त्याने सर्व जगातील सुख उपभोगले आणि हरिचे जग जणू राजहंसाने कमळ फुलावरून मधमाश्या दूर केल्यासारखे काढून घेतले.
चकार जगतां राज्यं समाक्रान्तसुरासुरः । दन्ती निरस्तहंसौघो नलिन्याम् अलिनाम् इव
त्याने देव आणि दैत्य दोघांनाही जिंकून सर्व जगावर राज्य केलं, जणू एखादा हत्ती कमळाच्या तलावातले राजहंस हाकलून लावतो तसं.
अथासाव् असुराधीशः कुर्वंस् त्रिभुवनेशताम् । कालेन सुषुवे पुत्रान् अङ्कुरान् इव माधवः
मग त्या असुरराजाने त्रैलोक्याचा स्वामी होऊन, योग्य वेळ येताच, जसा वसंतात माधव नवीन कोंब उगवतो तसा, आपली मुलं जन्माला घातली.
ते ऽवर्धन्ताचिरेणैव तेजस्तर्जिततारकाः । दशार्कांशुशतानीव व्योमाक्रान्तिविलासिनः
ती मुलं लगेचच मोठी झाली, त्यांच्या तेजाने तारेही फिके पडले, आणि ते जणू आकाशात शेकडो सूर्य फिरत आहेत असं वाटू लागलं.
प्रह्लादो नाम भगवान् प्रधानात्मा बभूव ह । तेषां मध्ये महार्हाणां मणीनाम् इव कौस्तुभः
त्यांच्या सगळ्यांत प्रह्लाद नावाचा परम तेजस्वी आणि श्रेष्ठ असा एक झाला—जसा मौल्यवान रत्नांमध्ये कौस्तुभ मणी उठून दिसतो तसा.
तेनाराजत पुत्रेण हिरण्यकशिपुर् भृशम् । सर्वसौन्दर्ययुक्तेन वसन्तेनेव वत्सरः
राजा नसलेल्या त्या पुत्रामुळे हिरण्यकशिपू फार आनंदला, जसा वसंत ऋतूने वर्षभर आनंद मिळतो तसा. तो मुलगा सर्व सौंदर्यांनी नटलेला होता.
अथ पुत्रसहायो ऽसौ बलकोशसमन्वितः । आजगाम मदं दैत्यस् त्रिगण्डगलितेभवत्
मग आपल्या पुत्रासह आणि बलाढ्य सैन्य घेऊन तो दैत्य, गर्वाने मत्त झाला होता, पण त्याचा तिहेरी अहंकार संपला आणि तो तेथे पोहोचला.
ततापाक्रान्तितापेन त्रिजगन्ति विकासिना । कल्पान्तसूर्यगणवन् नवयैव करश्रिया
त्याच्या अत्याचाराच्या उष्णतेमुळे तीनही लोकांमध्ये जणू काही प्रचंड आग पसरली होती. त्याच्या हातांची प्रभा कल्पांताच्या सूर्यगणासारखी ताजीतवानी वाटत होती.
अखिद्यन्तास्य तेनाथ सूर्येन्दुप्रमुखास् सुराः । दुर्विलासविलोलस्य बालस्येव स्वबन्धवः
मग त्याच्या त्रासामुळे सूर्य आणि चंद्र यांच्या नेतृत्वाखालील देवता दुःखी झाले, जसे एखाद्या खोडकर मुलामुळे त्याचे नातेवाईक अस्वस्थ होतात.
ते ऽर्थयां चक्रिरे शौरिं दैत्येन्द्रेभपतेर् वधे । न क्षमन्ते महान्तो ऽपि पौनःपुण्येन दुष्क्रियाम्
त्यांनी विष्णूला दैत्यराजाचा वध करण्यासाठी विनंती केली; कारण मोठे मोठे लोकसुद्धा वारंवार होणारे दुष्कृत्य सहन करू शकत नाहीत.
ततः प्रलयपर्यस्तजगद्घर्घरजृम्भितम् । दिग्दन्तिदशनप्रख्यनखवज्राश्रिसूम्भितम्
मग संहाराच्या वेळी संपूर्ण जग हादरले, आणि मोठा गोंगाट झाला, जणू काही दिशांच्या राजाच्या सोंडेसारख्या नखांनी तो शोभून गेला.
स्थिरविद्युल्लताजालभासुरोर्ध्वजमण्डलम् । दशदिक्कोटरोद्वान्तज्वलज्ज्वलनकुण्डलम्
त्या वेळी स्थिर वीजेच्या जाळ्यासारखा तेजस्वी, उंच देह प्रकट झाला, आणि दहा दिशांच्या टोकांना जळणाऱ्या कुंडलांनी तो वेढलेला होता.
समस्तकुलशैलेन्द्रपिण्डपीठोद्भटोदरम् । दोर्द्रुमाधूननोद्धूतस्फुटद्ब्रह्माण्डकर्परम्
त्याचे पोट सर्व पर्वतराजांच्या राशीसारखे विशाल होते, आणि त्याच्या हातांनी विश्वाचा कवच हादरून तुकडे केले.
वदनोदरनिष्क्रान्तवातोत्सारितपर्वतं । त्रिजगद्दहनोद्युक्तकोपकल्पाग्निगर्वितम्
त्याच्या तोंडातून आणि नाकातून बाहेर पडणाऱ्या श्वासाने पर्वत उडून गेले, त्याचा राग असा होता की जणू काही तीनही लोकांना जाळायला सज्ज झालेली प्रलयाची ज्वाळाच त्यात गर्वाने पेटली होती.
सटाविकटपीनांसस्पन्दप्रेरितभास्करम् । रोमकूपलसद्वह्निपुञ्जपिञ्जरपर्वतम्
त्याच्या गळ्याभोवतीची केसांची जटा रानटी होती, खांदे रुंद आणि भरदार होते, त्याच्या हालचालींनी सूर्यही हलायचा, आणि त्याच्या अंगावरील केसांच्या मुळाशी असलेल्या ज्वाळांच्या झुंडीमुळे पर्वत तांबूस दिसत होते.
कुलाचलमहाकुड्यकुट्टनोद्भटदृक्पुटम् । सर्वावयवनिष्ठ्यूतपट्टिसप्रासतोमरम्
त्याच्या डोळ्यांत भीषणपणा होता, जणू काही मोठ्या पर्वतांच्या भिंती फोडून टाकणारे, आणि त्याच्या सर्व अंगावर तलवार, भाले, आणि भाले असे शस्त्रांचे टोक उभे राहिले होते.