अर्थेनापूरयाम् आस भृत्यान् अर्थिगणांस् तथा । ललना लालयाम् आस विचित्रविभवार्पणैः
त्याने धन देऊन सेवक आणि मागणी करणाऱ्यांना संतुष्ट केले आणि स्त्रियांना विविध संपत्ती देऊन आनंद दिला.
इत्य् असाव् अवसत् तस्मिन् राज्ये सकलशासने । यज्ञं प्रति बभूवाथ मतिर् अस्य कदाचन
त्या राज्यात सर्वांचा कारभार सांभाळत तो राहू लागला. नंतर कधीतरी त्याच्या मनात यज्ञ करण्याची इच्छा निर्माण झाली.
तर्पिताशेषभुवनं देवर्षिगणपूजितम् । सह शुक्रादिभिर् मुख्यैस् स चकार महामखम्
त्याने सर्व लोकांचे समाधान करून, देव आणि ऋषी यांच्या सन्मानाने, शुक्र वगैरे प्रमुखांसह एक मोठा यज्ञ केला.
बडिर् भोगभरस्यार्थी नेति निर्णीय माधवः । बडेर् ईप्सितसिद्ध्यर्थं सिद्धिदस् तन्मखं ययौ
बडीला भोगांची प्रचंड इच्छा होती, पण माधवाने त्याला त्यासाठी योग्य नाही असे ठरवले. तरीही बडीच्या इच्छापूर्तीसाठी सिद्धी देणारा त्या यज्ञात गेला.
भोगैककृपणायेदं जगज्जङ्गलखण्डकम् । दातुं योग्याय शक्राय वयोज्येष्ठाय कार्यवित्
फक्त भोगासाठी असलेल्या या जगाच्या जंगली भागाचा योग्य, वयोवृद्ध आणि कार्यक्षम असलेल्या शक्राला दान द्यावे.
क्रममात्रच्छलेनात्र वञ्चयित्वा बडिं हरिः । बबन्ध पातालतले भूगेह इव वानरम्
फक्त नियम पाळतो असं दाखवून, हरिणे तिथे बडीला फसवलं आणि पाताळात जणू घरात माकड बांधावं तसं त्याला बांधून ठेवलं.
अद्यासौ संस्थितो राम पुनरिन्द्रत्वहेतुना । जीवन्मुक्तवपुस् स्वस्थो नित्यं ध्याननिषण्णधीः
आता, राम, तो बडी पुन्हा इंद्रपद मिळवण्यासाठी, मुक्त अवस्थेत, शांतपणे, नेहमी ध्यानात मग्न राहतो.
पातालकुहरे तिष्ठञ् जीवन्मुक्तमतिर् बडिः । आपदं सम्पदं दृष्ट्या समयैव स पश्यति
पाताळाच्या गुहेत राहून, मुक्त मनाचा बडी योग्य वेळी संकट आणि संपत्ती दोन्ही समान दृष्टीने पाहतो.
नास्तम् एति न चोदेति तत्प्रज्ञा सुखदुःखयोः । समा स्थिरतराकारा चित्रसूर्यावली यथा
त्याची जाणीव सुखदुःखात न मावळते, न उगवते; ती चित्रातल्या सूर्यांच्या रांगेसारखी कायम स्थिर असते.
आविर्भावतिरोभावसहस्राणीह जीवताम् । तन्मनश् चिरम् आलोक्य भोगेषु विरतिं गतम्
इथे जीवांच्या हजारो जन्ममरणाच्या घटना घडतात; हे सगळं मन लावून पाहिल्यावर, त्यांच्या मनात भोगांपासून विरक्ती येते.
दशकोटीश् च वर्षाणाम् अनुशास्य जगत्त्रयम् । अन्ते विरक्ततां प्राप्तम् उपशान्तं बडेर् मनः
दहा कोटी वर्षं तीनही जगाचं राज्य केल्यानंतर, शेवटी बडाचं मन विरक्त आणि शांत झालं.
ऊहापोहसहस्राणि भावाभावशतानि च । बडिना परिदृष्टानि क्व समाश्वासम् एत्व् असौ
हजारो तर्क-वितर्क आणि शेकडो अस्तित्व-नास्तित्वाच्या अवस्था बडानं पाहिल्या; आता त्याला कुठे आधार मिळणार?
भोगाभिलाषं सन्त्यज्य बडिस् सम्पूर्णमानसः । आत्मारामस् स्थितो नित्यम् अद्य पातालकोटरे
भोगांची इच्छा सोडून, बडाचं मन पूर्णपणे समाधानी झालं आहे; आज तो पाताळाच्या खोल भागात कायमस्वरूपी आत्मानंदात स्थिर आहे.
पुनर् एतेन बडिना जगद् इन्द्रतयाखिलम् । अनुशास्यम् इदं राम बहून् वर्षगणान् इह
पुन्हा या बड नावाच्या माणसाने, इथे अनेक वर्षे या सगळ्या जगावर इंद्रासारखे राज्य केले, हे राम.
न तस्येन्द्रपदप्राप्त्या तुष्टिस् समुपजायते । न तस्य स्वपदभ्रंशाद् उद्वेग उपजायते
त्याला इंद्रपद मिळाल्याने समाधान मिळत नाही, आणि स्वतःचे स्थान गेले तरी त्याला काही चिंता वाटत नाही.
स समस् सर्वभावेषु सर्वदैवोदिताशयः । सम्प्राप्तम् आहरन् स्वस्थ आकाश इव तिष्ठति
तो सर्व अवस्थांमध्ये सारखाच असतो, नेहमी दिव्य हेतूने वागतो; जे काही येईल ते शांतपणे स्वीकारतो आणि आकाशासारखा स्थिर राहतो.
बडिविज्ञानसम्प्राप्तिर् एषा ते कथिता मया । एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य त्वम् अप्य् अभ्युदितो भव
ही बडाच्या ज्ञानाची प्राप्ती मी तुला सांगितली; ही दृष्टी धरून ठेव, म्हणजे तूही उन्नत होशील.
बडिवत् स्वविवेकेन नित्यो ऽहम् इति निश्चयात् । पदम् आसादयाद्वन्द्वं पौरुषेणैव राघव
बडीसारखा, स्वतःच्या विवेकाने आणि 'मी शाश्वत आहे' या ठाम विश्वासाने, स्वतःच्या प्रयत्नाने द्वंद्वापलीकडचं स्थान मिळव, हे राघव.
द्वे चाष्टौ चैव वर्षाणां कोटीर् भुक्त्वा जगत्त्रयम् । अन्ते वैरस्यम् आपन्नो बडिर् अप्य् असुरोत्तमः
असुरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या बडीने, ऐंशी कोटी वर्षं तिन्ही लोकांचा उपभोग घेतला, पण शेवटी त्यालाही त्या गोष्टींमध्ये रस उरला नाही.
तस्माद् अवश्यवैरस्यं भोगपूगम् अरिन्दम । सन्त्यज्य सततानन्दम् अवैरस्यपदं व्रज
म्हणून, हे शत्रूंचा संहार करणारा, अनेक सुखांचा उपभोग घेतल्यानंतर विरक्ती येणं निश्चित आहे; म्हणून त्या गोष्टी सोडून कायमचा आनंद मिळव.
इमा दृश्यदृशो राम नानाकारविकारदाः । न काश्चन तवात्मीया दूराच् छैलशिला इव
हे राम, हे सर्व दृश्य आणि अदृश्य पदार्थ वेगवेगळ्या रूपांत आणि बदलांत येतात; पण त्यातलं काहीच तुझं नाही, जसं दूरच्या डोंगरावरच्या शिळा तुझ्या नसतात.
धावमानम् इहामुत्र लुठितं लोकवृत्तिषु । संस्थापय निबध्यैतन् मनो हृदयकोटरे
हे मन इथे-तिथे धावतं, कधी कधी जगाच्या व्यवहारात लोळतं; ते मन आपल्या हृदयाच्या खोल कप्प्यात घट्ट बांधून ठेव.
चिदादित्यो भवान् एव सर्वत्र जगति स्थितः । कः परस् ते क आत्मीयः परिस्खलसि किं मुधा
तूच सर्वत्र असलेला चेतनेचा सूर्य आहेस; मग दुसरा कोण, आपला कोण, आणि मग व्यर्थ का भटकतोस?
त्वम् अनन्तो महाबाहुस् त्वम् आद्यः पुरुषोत्तमः । त्वं पदार्थशताकारैः परिस्फूर्जसि चिद्वपुः
तू अनंत आहेस, बलवान आहेस, तू आद्य आणि श्रेष्ठ पुरुष आहेस; शेकडो वस्तूंच्या रूपात तुझं चैतन्य प्रकट होतं.
त्वयि सर्वम् इदं प्रोतं जगत् स्थावरजङ्गमम् । बोधे नित्योदिते शुद्धे सूत्रे मणिगणो यथा
हे सगळं जग, जड आणि सजीव, तुझ्यावर गुंफलेलं आहे; जसं शुद्ध, सदैव उजळणाऱ्या जाणिवेत मण्यांची माळ ओवलेली असते.
न जायसे न म्रियसे त्वम् अजः पुरुषो विराट् । चिच् छुद्धो जन्ममरणभ्रान्तयो मा भवन्तु ते
तू जन्म घेत नाहीस, मरणही तुला येत नाही; तू अजन्मा, विशाल पुरुष आहेस — शुद्ध चैतन्य. तुझ्यात जन्म आणि मृत्यूच्या भ्रांत्या कधीही येऊ नयेत.
समस्तजन्मरोगाणां प्रविचार्य बलाबलम् । तृष्णाम् उत्सृज्य भोगानां भोक्तैव भव केवलम्
सर्व जन्म आणि रोग यांचा बलाबल विचार करून, भोगांची तृष्णा सोडून, फक्त अनुभव घेणारा बन.
त्वयि स्थिते जगन्नाथे चिदादित्ये सदोदिते । इदम् आभासते सर्वं संसारस्वप्नमण्डलम्
जेव्हा तू जगाचा स्वामी, नेहमी प्रकट असलेला चैतन्याचा सूर्य म्हणून स्थिर राहतोस, तेव्हा हे सर्व — हा संसार, स्वप्नाचा गडद गोफ — तुझ्यासमोर प्रकट होतो.
मा विषादं कृथा व्यर्थं सुखदुःखैषणा न ते । शुद्धश् चिद् असि सर्वात्मा सर्ववस्त्ववभासकः
निरर्थक निराशेत पडू नकोस; सुखदुःखाची धावपळ तुझ्यासाठी नाही. तू शुद्ध चैतन्य आहेस, सर्वांचा आत्मा, सर्व वस्तू प्रकट करणारा.
पूर्वम् इष्टम् अनिष्टं त्वम् अनिष्टं चेष्टम् इत्य् अपि । परिकल्प्य तदभ्यासात् ततो ऽपि द्वे परित्यज
पूर्वी तुला जे हवे होते किंवा नको होते, आणि जे आत्ता नको आहे पण तरीही करत आहेस — हे सर्व मनात ठरवून, त्याचा सराव केल्यानंतर, त्या दोन्ही गोष्टींनाही सोडून दे.