भोगान् प्रति विरक्तो ऽस्मि महासम्मोहदायिनः । तत्त्वं विज्ञातुम् इच्छामि महासम्मोहहारि यत्
मला भोगांमध्ये अजिबात आसक्ती नाही, कारण ते मोठ्या भ्रमाला कारणीभूत होतात. मला त्या सत्याची ओळख करून घ्यायची आहे, जे हा मोठा भ्रम दूर करते.
किम् इहास्ति कियन्मात्रम् इदं किम्मयम् एव वा । को ऽहं कस् त्वं किम् एते वा लोका इति वदाशु मे
इथे नेमकं काय आहे? हे किती आहे? हे कशाचं बनलेलं आहे? मी कोण? तुम्ही कोण? हे जग म्हणजे नेमकं काय? कृपया मला लवकर सांगा.
बहुनात्र किम् उक्तेन खं गन्तुं यत्नवान् अहम् । सर्वं दानवराजेन्द्र सारं सङ्क्षेपतश् शृणु
इथे जास्त बोलण्यात काय अर्थ आहे? मला आकाश गाठायचं आहे. म्हणून, दानवराज, सर्व गोष्टींचा सारांश थोडक्यात ऐका.
चिद् इहास्ति हि चिन्मात्रम् इदं चिन्मयम् एव च । चित् त्वं चिद् अहम् एते च लोकाश् चिद् इति सङ्ग्रहः
इथे फक्त चैतन्यच आहे; हे सर्वही चैतन्याचं स्वरूप आहे. तू चैतन्य आहेस, मी चैतन्य आहे, आणि हे सगळे जगही चैतन्यच आहे—हेच सार आहे.
चितं निश्चयम् आदाय विलोकय धियेद्धया । स्वयम् एवात्मनात्मानम् अनन्तं पदम् आप्स्यसि
ही खात्री मनाशी पक्की धरून, बुद्धीने नीट पाहा; स्वतःच्या प्रयत्नानेच, स्वतःलाच, तू अनंत अवस्थेला पोहोचशील.
भव्यो ऽसि चेत् तद् एतस्मात् सर्वम् आप्नोषि निश्चयात् । नो चेत् तद् बह्व् अपि प्रोक्तं त्वयि भस्मनि हूयते
तू जर मनाने तयार असशील, तर या खात्रीने सर्व काही मिळवू शकतोस; पण जर नाही, तर कितीही सांगितलं तरी ते राखेत टाकल्यासारखंच आहे.
चिच्चेत्यकलना बन्धस् तन्मुक्तिर् मुक्तिर् उच्यते । चिद् अचेत्या किलात्मेति सर्वसिद्धान्तसङ्ग्रहः
‘मी’ आणि ‘ते’ अशी कल्पना बांधणं म्हणजे बंधन; ती कल्पना नाहीशी झाली की त्यालाच मुक्ती म्हणतात. विषयांची कल्पना न करता जे चैतन्य आहे, तेच खऱ्या अर्थाने आत्मा आहे—हेच सर्व शिकवणीचं सार आहे.
एतं निश्चयम् आदाय विलोकय धियेद्धया । स्वयम् एवात्मनात्मानम् अनन्तं पदम् आप्स्यसि
ही खात्री मनाशी ठेऊन, निर्मळ बुद्धीने सर्वकाही पाहा; स्वतःच्या प्रयत्नाने, स्वतःच, तू अनंत अवस्थेला पोहोचशील.
खं व्रजाम्य् अहम् अत्रैते मुनयस् सप्त सङ्गताः । केनापि सुरकार्येण वर्तव्यं तत्र खे मया
मी आकाशात चाललो आहे; येथे हे सात ऋषी एकत्र आले आहेत. कोणत्यातरी दैवी कार्यासाठी मला त्या आकाशात थांबावे लागेल.
राजन् यावद् अयं देहस् तावन् मुक्तधियाम् अपि । यथाप्राप्तार्थसन्त्यागो रोचते न स्वभावतः
राजा, जोपर्यंत हा देह आहे, तोपर्यंत मुक्त मनाच्या लोकांनाही मिळालेल्या गोष्टींचा त्याग सहजपणे नाही, तर जसा योग येईल तसा तो आवडतो.
इति कथितवताथ भार्गवेण स्फुटजलराशिपथे महाजवेन । प्लुतम् अलिशबले नभोऽन्तराले तरलतरङ्गवद् आकुले ग्रहौघैः
अशा प्रकारे भार्गवाने सांगितले आणि मोठ्या वेगाने स्वच्छ जलमार्गाने जात, मधमाशांच्या झुंडीमध्ये, आकाशाच्या मध्यभागी, ग्रहांच्या गर्दीने उसळणाऱ्या लाटांसारखा, उडी घेतली.
सुरासुरसभापूज्ये तस्मिन् भृगुसुते गते । मनसा चिन्तयाम् आस बडिर् बलवतां वरः
देव आणि दैत्य यांच्या सभेत मान मिळवणारा भृगुपुत्र तिथून निघून गेला, तेव्हा बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या बडीनं आपल्या मनात विचार केला.
युक्तम् उक्तं भगवता चिद् एवेदं जगत्त्रयम् । चिद् अहं चिद् इमे लोकाश् चिद् आशा चिद् इयं क्रिया
भगवंतांनी जे सांगितलं ते अगदी योग्य आहे — हे सगळं त्रैलोक्य म्हणजेच चैतन्य आहे; मी चैतन्य आहे, हे सगळे लोक चैतन्य आहेत, आकाश चैतन्य आहे आणि ही क्रिया देखील चैतन्यच आहे.
सबाह्याभ्यन्तरं सर्वं चिद् एव परमार्थतः । अस्ति चिद्व्यतिरेकेण नेह किञ्चन कुत्रचित्
बाहेर आणि आतलं सर्व काही खरं तर फक्त चैतन्यच आहे; चैतन्याशिवाय इथे कुठेही काहीच नाही.
अयम् आदित्य इत्य् अर्को न चिता चेत्यते यदि । तद् अर्कतमसोर् भेदः क इवेहोपलभ्यते
'हा सूर्य आहे' असं म्हणताना जर आपण सूर्याला चैतन्य म्हणून ओळखत नाही, तर मग इथे सूर्य आणि अंधार यांच्यातला फरक कसा कळणार?
इयं भूर् इति भूर् एषा चिता यदि न चेत्यते । भूमेः किं नाम भूमित्वं तद् भवेद् भव्यतां गतम्
आपण 'ही पृथ्वी आहे' असं म्हणतो, पण जर ती पृथ्वी म्हणजेच चैतन्य आहे हे ओळखलं नाही, तर मग पृथ्वीचं 'पृथ्वीत्व' काय उरतं? मग तिचं खरं अस्तित्वच नाहीसं होतं.
इमा दिशो दिश इति चेत्यन्ते न चिता यदि । तत् किं नाम दिशां दिक्त्वं शैलानां वापि काद्रिता
आपण 'या दिशा आहेत' असं म्हणतो, पण त्या दिशा म्हणजे चैतन्य आहे हे जर लक्षात आलं नाही, तर मग दिशांचं 'दिशेपण' काय, किंवा डोंगरांचं 'डोंगरपण' काय उरतं?
इदं जगद् इति जगच् चिता यदि न चेत्यते । तत् किं जगत्त्वं जगतो नभस्त्वं नभसो ऽथ किम्
आपण 'हे जग आहे' असं म्हणतो, पण हे जग म्हणजे चैतन्य आहे हे जर ओळखलं नाही, तर मग या जगाचं 'जगत्पण' काय, किंवा आकाशाचं 'आकाशपण' काय उरतं?
कायो ऽयं पर्वताकारश् चिता यदि न चेत्यते । तत् किं नाम शरीरत्वं शरीरस्य शरीरिणाम्
हा देह पर्वतासारखा आहे, पण जर तो देह म्हणजे चैतन्य आहे हे ओळखलं नाही, तर मग देहाचं 'देहपण' काय, किंवा ज्या जिवांचं शरीर आहे त्यांचं 'शरीरपण' काय उरतं?
चिद् इन्द्रियाणि चित् कायश् चिन् मनश् चित् तदेषणा । चिद् अन्तश् चिद् बहिश् चित् खं चिद् भावश् चिद् भवस्थितिः
चैतन्य हेच इंद्रियं आहे, चैतन्य हेच शरीर आहे, चैतन्य हेच मन आहे, आणि चैतन्य हेच इच्छाही आहे; चैतन्य आत आहे, चैतन्य बाहेर आहे, चैतन्य आकाश आहे, चैतन्य अस्तित्व आहे, आणि चैतन्य हेच जीवनाची स्थिती आहे.
चिद् एवैकम् अहं सर्वं स्पर्शनैषणपूर्वकम् । करोमि मात्रासंस्पर्शं शरीरेण न किञ्चन
मीच एकटं चैतन्य आहे, सर्व काही मीच आहे, हे सर्व स्पर्श आणि इच्छेने जोडलेलं आहे; पण शरीरानं मी काहीच करीत नाही, कारण कोणत्याही प्रकारच्या स्पर्शाला मी कधीच लागून राहत नाही.
किम् अनेन शरीरेण काष्ठलोष्टसमेन मे । अशेषजगदेकात्मा चिद् अहं चेतनात्मकः
या शरीराचा मला काय उपयोग, जे लाकडासारखं किंवा मातीच्या गोळ्यासारखं आहे? मी चैतन्य आहे, अखंड जगाचा एकमेव आत्मा, आणि माझ्यातच चेतना आहे.
अहं चिद् अम्बरे भानाव् अहं चिद् भूतपञ्जरे । सुरासुरेषु चिद् अहं स्थावरेषु चरेषु च
मी आकाशात चैतन्य आहे, मी सूर्यांत चैतन्य आहे, मी पंचमहाभूतांच्या पिंजऱ्यात चैतन्य आहे; देवांमध्ये आणि दानवांमध्ये, स्थिर आणि चल सर्वांमध्ये मीच चैतन्य आहे.
चिद् अस्तीह द्वितीया हि कल्पनैव न विद्यते । द्वित्वस्यासम्भवाल् लोके कश् शत्रुः कश् च वा सुहृत्
इथे फक्त चैतन्यच आहे; दुसरं काही असं फक्त कल्पनेतच आहे, प्रत्यक्षात नाही. या जगात द्वैत शक्यच नाही, मग शत्रू कोण आणि मित्र कोण?
बडिनाम्नश् शरीरस्य च्छिन्ने शिरसि भासुरे । चितस् तत् किं भवेच् छिन्नं सर्वलोकावपूरणात्
बडी नावाच्या देहाचं डोकं कापलं आणि ते उजळून निघालं, तरी चैतन्याचं काय? जे सगळ्या जगात व्यापून आहे, त्याला कापता येईल का?
चिता सञ्चेतितो द्वेषो द्वेषो भवति नान्यथा । तस्माद् द्वेषादयस् सर्वे भावाभावाश् चिदात्मकाः
चैतन्यानेच द्वेष निर्माण होतो; नाहीतर द्वेष असतच नाही. म्हणून द्वेष असो वा नसो, हे सगळे भाव चैतन्याच्याच स्वरूपाचे आहेत.
न चितो व्यतिरेकेण प्रविचार्यापि किञ्चन । अन्यद् आसाद्यते स्फाराद् अस्मात् त्रिभुवनोदरात्
चैतन्यापलीकडे काहीही, अगदी खोल शोधलं तरी, सापडत नाही. या तिन्ही लोकांच्या विशाल पोटातून दुसरं काहीच उगवत नाही.
न द्वेषो ऽस्ति न रागो ऽस्ति न मनो नास्य वृत्तयः । चिन्मात्रस्यातिशुद्धस्य विकल्पकलना कुतः
ना द्वेष आहे, ना आसक्ती आहे, ना मन आहे, ना त्याच्या हालचाली आहेत; कारण अगदी शुद्ध चैतन्यासाठी कोणतेही कल्पनांचे किंवा विचारांचे बांधकाम असूच शकत नाही.
चिद् अहं सर्वगो व्यापी नित्यानन्दमयात्मकः । विकल्पकलनातीतो विकल्पांशविवर्जितः
मी चैतन्य आहे, सर्वत्र व्यापलेला, अनंत, ज्याचे स्वरूप कायमचा आनंद आहे; मी सर्व कल्पनांच्या पलीकडे आहे, आणि कोणत्याही कल्पनेच्या कणांपासून मुक्त आहे.
चितश् चिद् इति यन् नाम निर्नामाया न नाम तत् । शब्दात्मिकैषा चिच्छक्तिः परिस्फुरति सर्वगा
'चेतना' किंवा 'ज्ञाता' ही नावे त्या नाव नसलेल्या सत्याला लागू पडत नाहीत; ही शब्दरूप असलेली चैतन्यशक्ती सर्वत्र उजळून निघते.