ततो विचारस् तदनु ज्ञानशास्त्रार्थसङ्ग्रहः । ततः क्रमेण परमपदप्राप्तिः प्रजायते
यानंतर विचार सुरू होतो, मग ज्ञानशास्त्रांचा अर्थ समजून घेण्याचा अभ्यास येतो. त्यानंतर हळूहळू परमपदाची प्राप्ती होते.
यदासुरपते काले विषयेभ्यो विरंस्यसि । तदा विचारवशतः परमं पदम् एष्यसि
हे देवाधिदेव, जेव्हा योग्य वेळी तुझं मन विषयांपासून मागे घेईल, तेव्हा विवेकाच्या बळावर तू परम अवस्थेला पोहोचशील.
सम्यक् प्राप्स्यसि विश्रान्तिम् आत्मन्य् अत्यन्तपावने । न पुनः कलनापङ्के दुःखायावपतिष्यसि
तुला खर्या अर्थाने अत्यंत पवित्र अशा आत्म्यात विश्रांती मिळेल आणि पुन्हा कधीही विचारांच्या चिखलात पडून दुःख भोगावं लागणार नाही.
देशक्रमेण धनम् अल्पविगर्हणेन तेनाङ्ग साधुजनम् अर्जय मानपूर्वम् । तत्सङ्गमोत्थविषयाभ्यवहेलनेन सम्यग्विचारविभवेन तवात्मलाभः
हळूहळू, कमी निंदा होईल अशा संपत्तीने, प्रिय सखा, सन्मानपूर्वक चांगल्या लोकांना आपलंसं कर. त्यांच्याशी संगतीमुळे विषयांमध्ये उदासीनता येईल आणि योग्य विचाराच्या सामर्थ्याने तुला स्वतःचं आत्मस्वरूप गाठता येईल.
एतन् मे कथितं पूर्वं पित्रा चारुविचारिणा । इदानीं संस्मृतं दिष्ट्या सम्प्रबोधम् अहं गतः
हे मला पूर्वी माझ्या विवेकी वडिलांनी सांगितलं होतं. आता सुदैवाने ते आठवलं आणि मला जागृती मिळाली.
अद्येयं मम सञ्जाता भोगान् प्रत्य् अरतिस् स्फुटम् । दिष्ट्या शमसुखं स्वच्छं विशाम्य् अमृतशीतलम्
आज माझ्या मनात भोगांबद्दल स्पष्ट विरक्ती निर्माण झाली आहे. सुदैवाने मला शांततेचं निर्मळ, अमृतासारखं शीतल सुख मिळालं आहे.
पुनर् आपूरयन्न् आशाः पुनर् अभ्याहरन् धनम् । पुनर् आवर्जयन् कान्ताः खिन्नो ऽस्मि विभवस्थितौ
पुन्हा पुन्हा इच्छा पूर्ण करणे, पुन्हा पुन्हा संपत्ती मिळवणे, पुन्हा पुन्हा प्रियजनांना आपल्याकडे वळवणे— या संपन्न अवस्थेला मी आता कंटाळलो आहे.
अहो नु खलु रम्येयं शमभूश् शीतलान्तरा । सर्वा एव शमं यान्ति सुखदुःखदृशश् शमे
खरंच, ही शांततेची भूमी किती रम्य आणि आतून शीतल आहे! सुखदुःखाच्या सगळ्या भावना या शांततेत निवतात.
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखम् आसे शमे स्थितः । अयम् अन्तः प्रहृष्यामि चन्द्रबिम्ब इवार्पितः
मी शांत होत आहे, पूर्णपणे निवांत होत आहे, शांततेत सुखाने स्थिर आहे. मनाच्या आत मी आनंदित होतो, जणू चंद्राच्या शीतल प्रकाशाने स्पर्श झाल्यासारखा.
उत्ताण्डवमनोरंहःपोषितोरुशरीरकम् । अनारतपरिक्षोभं हा दुःखं विभवार्जनम्
अरे, संपत्ती मिळवण्याचं दुःख किती मोठं आहे! या मोठ्या देहाला, इच्छा-वासनेच्या वेड्या नृत्यात, सारखी धावपळ करत पोसावं लागतं.
अङ्गम् अङ्गेन सम्पीड्य मांसं मांसेन च स्त्रियाः । पुराहम् अभवं प्रीतो यत् तन् मोहविजृम्भितम्
पूर्वी मला एका स्त्रीच्या मिठीत, अंगावर अंग, मांसावर मांस असं एकत्र येणं गोड वाटायचं; पण ते सगळं फक्त मोहाचं खेळ होतं.
दृष्टान्तदृष्टयो दृष्टा भुक्तं भोक्तव्यम् अक्षतम् । आक्रान्तम् अखिलं भूतजातं किम् इव शोभनम्
जगातली सगळी सुखदुःखं अनुभवली, जे जे भोगायचं होतं ते सगळं भोगलं, सर्व सृष्टीत फिरून आलो; मग खरंच आनंददायक असं काय उरलंच आहे?
पुनस् तान्य् एव तान्य् एव तत्रेहान्यत्र चात्र च । इतश् चेतश् च वस्तूनि नापूर्वं नाम किञ्चन
पुन्हा पुन्हा, इथेही तिथेही, सारखी तीच तीच वस्तू, हेच तेच अनुभव; कुठेच काही खरं नवीन नाही.
सर्वम् एव परित्यज्य परिहृत्य धिया स्वयम् । स्वच्छ एवावतिष्ठे ऽहं पूर्णो ऽर्णव इवात्मनि
सर्व काही माझ्या बुद्धीने सोडून, मनाने दूर करून, मी स्वतःमध्ये शुद्ध आणि पूर्ण राहतो, जसा समुद्र स्वतःच्या अस्तित्वात पूर्ण असतो.
पाताले भूतले स्वर्गे स्त्रियो रत्नोपलादयः । सारं तद् अपि तुच्छेन कालेनाशु निगीर्यते
पाताळात, पृथ्वीवर, स्वर्गात—स्त्रिया, रत्ने, इतर सर्व गोष्टी—even त्यांचा खरा सारही—काळ लवकरच सहज गिळून टाकतो.
एतावन्तम् अहं कालं भृशं बालो ऽभवं पुरा । यः कुर्वन् द्वेषम् अमरैस् तुच्छया जगदिच्छया
इतका काळ मी अगदी बालिश होतो—अमरांवर द्वेष धरून, या जगाच्या क्षुल्लक इच्छेमुळे वागत होतो.
मनोनिर्माणमात्रेण जगन्नाम्ना महाधिना । त्यक्तेनात्तेन वार्थस् स्यात् क उदारो महात्मनः
फक्त मनाच्या कल्पनेने या जगाला मोठं म्हणतात; पण कोणी ते सोडलं किंवा उपभोगलं, तरी मोठ्या मनाच्या माणसाला त्याचा काय उपयोग?
कष्टं चिरतरं कालम् अनर्थो ऽर्थधिया मया । अज्ञानमदमत्तेन बालेन श्वेव सेवितः
अरे, किती काळ मी बाह्य लाभाच्या मागे लागून, अज्ञान आणि गर्वाने भरलेल्या एखाद्या मूर्ख मुलासारखा, कुत्र्याप्रमाणेच, दु:ख आणि अपयशाचा पाठपुरावा केला!
तरत्तरलतृष्णेन किम् इवास्मिञ् जगत्त्रये । मया न कृतम् अज्ञेन पश्चात्तापाभिवृद्धये
या तिन्ही जगांत, क्षणाक्षणाला बदलणाऱ्या इच्छांनी आणि अज्ञानाने पछाडून, मी काय केलं नाही? शेवटी त्यातून फक्त पश्चात्तापच वाढला.
एतया तद् अलं मे ऽस्तु तुच्छया पूर्वचिन्तया । पौरुषं याति साफल्यं वर्तमानचिकित्सया
आता या निरर्थक जुन्या आठवणींना पुरे! खरी मेहनत आणि योग्य उपाय सध्या केल्यावरच फळ मिळतं.
अद्यापरिमिताकारकारणैकतयात्मनः । सर्वतस् सुखम् अभ्येमि रसायन इवार्णवे
आज मी अनंत आत्म्याचं कारण आणि परिणाम एकच आहे हे ओळखून, सर्वत्र आनंद अनुभवतो, जणू समुद्रात अमृत मिळालं आहे.
को ऽयं तावद् अहं किं स्याद् आत्मेत्य् आत्मावलोकनम् । पृच्छाम्य् उशनसं नाथं नूनम् अज्ञानशान्तये
मग मी कोण आहे? 'स्व' म्हणजे नेमकं काय? हे समजून घ्यावं म्हणून, अज्ञान दूर व्हावं यासाठी मी नक्कीच उशना ऋषींना विचारणार आहे, प्रभो.
सञ्चिन्तयामि परमेश्वरम् आशु शुक्रम् उद्यत्प्रसादम् अथ तेन गिरोपदिष्टः । तिष्ठाम्य् अनन्तविभवे स्वयम् आत्मनात्मन्य् अक्षीणम् अर्थम् उपदेशगिरः फलन्ति
मी लगेच परमेश्वर शुक्रमुनींचा, जे नेहमी कृपावंत आहेत, ध्यान करतो; त्यांच्या वचनाने मार्गदर्शन मिळाल्यावर मी स्वतःच्या आत्म्यात, अमर्याद आनंदात स्थिर राहतो आणि त्यांच्या शिकवणीचे फळ मला मिळते.
इति सञ्चिन्त्य भगवान् बडिर् आमीलितेक्षणः । दध्यौ कमलपत्त्राक्षं शुक्रम् आकाशमन्दिरम्
अशा प्रकारे मनाशी ठरवून, पूज्य बड ऋषींनी डोळे मिटले आणि कमळासारख्या डोळ्यांच्या, आकाशात वास करणाऱ्या शुक्रमुनींचं ध्यान केलं.
सर्वस्थचिन्मयानन्तनित्यध्यानो ऽथ भार्गवः । चेतन्तं ज्ञातवाञ् शिष्यं बडिं गुर्वर्थिनं पुरे
नंतर भृगु ऋषी, जे सर्वत्र असलेल्या, अनंत आणि चैतन्यमय तत्त्वाच्या नित्य ध्यानात मग्न होते, त्यांनी आपल्या शिष्य बड याला, जो गुरु शोधत होता आणि चिंतन करत होता, ओळखलं.
अथ सर्वगतानन्तचिदात्मा भार्गवः प्रभुः । आनिनाय स देहं स्वं रत्नवातायनं बडेः
मग सर्वत्र व्यापलेली, अनंत, चेतन अशी आत्मा असलेले प्रभू भर्गव यांनी आपले रत्नांनी सजवलेले शरीर बडीच्या घरी आणले.
गुरुदेहप्रभाजालपरिमृष्टतनुर् बडिः । बुबुधे प्रातर् अर्कांशुसम्बोधितम् इवाम्बुजम्
गुरूंच्या देहाच्या तेजाने स्पर्शलेले बडीचे शरीर जणू प्रातःकाळच्या सूर्यकिरणांनी जागृत झालेल्या कमळासारखे उमलले.
तत्र रत्नार्घदानेन मन्दारकुसुमोत्करैः । पादाभिवन्दनेनैनं पूजयाम् आस भार्गवम्
तेथे बडीने मौल्यवान द्रव्ये, मंदार फुलांचे ढीग आणि पायांना वंदन करून भर्गवांचे पूजन केले.
रत्नार्घपरिकीर्णाङ्गं कृतमन्दारशेखरम् । महार्हासनविश्रान्तम् अथोवाच गुरुं बडिः
रत्नांनी सुशोभित, मंदार फुलांचा मुकुट घातलेला आणि अत्यंत मौल्यवान आसनावर बसलेला बडी मग गुरूंना म्हणाला.
भगवंस् त्वत्प्रसादोत्था प्रतिभेयं पुरस् तव । नियोजयति मां वक्तुं कार्यं कर्तुम् इवार्कभाः
भगवंत, तुमच्या कृपेने माझ्या मनात ही जाणीव निर्माण झाली आहे आणि ती मला तुमच्यासमोर बोलायला प्रवृत्त करत आहे, जशी सूर्यकिरणे आपोआप कार्य घडवतात.