वसिष्ठविश्वामित्रौ तान् पूजयाम् आसतुः क्षणात् । अर्घ्यैः पाद्यैर् वचोभिश् च नभश्चरमहागणान्
वसिष्ठ आणि विश्वामित्र यांनी त्या आकाशात संचार करणाऱ्या महान व्यक्तींना क्षणातच पाणी, पाय धुण्याचं पाणी आणि स्वागताचे शब्द देऊन सन्मान केला.
सर्वाचारेण सिद्धौघं पूजयाम् आस भूपतिः । सिद्धौघो भूपतिं चैव कुशलप्रश्नवार्त्तया
राजाने सर्व विधीने सिद्धांच्या समूहाची पूजा केली; आणि सिद्धांनीही राजाची कुशल विचारून, प्रेमळ शब्दांनी त्याचं स्वागत केलं.
तैस् तैः प्रणयसंरम्भैर् अन्योऽन्यं प्राप्तसत्क्रियाः । उपाविशन् विष्टरेषु नभश्चरमहीचराः
आपुलकीने आणि प्रेमाने, एकमेकांनी एकमेकांचे आदरातिथ्य केले. आकाशातील आणि पृथ्वीवरील ऋषी, सर्वजण मऊ आसनांवर बसले.
वचोभिः पुष्पवर्षेण साधुवादेन चाभितः । रामं तं पूजयाम् आसुः पुरः प्रणतम् आस्थितम्
सर्व बाजूंनी मधुर शब्दांनी, फुलांच्या वर्षावाने आणि स्तुतीने, त्यांनी समोर नम्रपणे बसलेल्या रामाचे सन्मानपूर्वक पूजन केले.
आसां चक्रे च तत्रासौ राजलक्ष्म्या विराजितः । विश्वामित्रो वसिष्ठश् च वामदेवश् च मन्त्रिणः
तेथे राजवैभवाने उजळलेले विश्वामित्र, वसिष्ठ, वामदेव आणि मंत्री सर्वजण एकत्र बसले होते.
नारदो देवपुत्रश् च व्यासश् च मुनिपुङ्गवः । मरीचिर् अथ दुर्वासा मुनिर् आङ्गिरसस् तथा
नारद, देवपुत्र, महर्षी व्यास, मरीचि, दुर्वासा आणि आङ्गिरस हे ऋषीही तिथे उपस्थित होते.
क्रतुः पुलस्त्यः पुलहश् शरलोमा मुनीश्वरः । वात्स्यायनो भरद्वाजो वाल्मीकिर् मुनिपुङ्गवः
क्रतू, पुलस्त्य, पुलह, शरलोम, वत्स्यायन, भरद्वाज आणि वाल्मीकि हे ऋषी तिथे उपस्थित होते.
उद्दालक ऋचीकश् च शर्यातिश् च्यवनस् तथा । ऊष्मपाश् च घृतार्चिश् च शालुडिर् वालुडिस् तथा
उद्दालक, ऋचीक, शर्याती, च्यवन, उष्मप, घृतार्चि, शाळुडी आणि वालुडी हेही तिथे होते.
एते चान्ये च बहवो वेदवेदाङ्गपारगाः । ज्ञातज्ञेया महात्मानस् संस्थितास् तत्र नायकाः
हे आणि असेच अनेक वेद व वेदांग जाणणारे, सर्व जाणून घेतलेले, महान आत्मे तिथे प्रमुख म्हणून उपस्थित होते.
वसिष्ठविश्वामित्राभ्यां सह ते नारदादयः । इदम् ऊचुर् अनूचाना रामम् आनमिताननम्
वसिष्ठ आणि विश्वामित्र यांच्यासह नारदादी ऋषींनी, जे विद्या शिकले होते, त्यांनी तेजस्वी चेहरा असलेल्या रामाला हे शब्द सांगितले.
अहो वत कुमारेण कल्याणगुणशालिनी । वाग् उक्ता परमोदारविरागरसगर्भिणी
अहो, राजकुमाराने किती सुंदर आणि शुभ गुणांनी भरलेली वाणी बोलली आहे! ती वाणी अत्यंत उदात्तपणा आणि वैराग्याच्या साराने ओतप्रोत आहे.
परिनिष्ठितवाक्यार्थसुबोधम् उचितं स्फुटम् । उदारं प्रियचर्यार्हम् अविह्वलम् अविप्लुतम्
त्याच्या बोलण्याचा अर्थ पूर्णपणे स्पष्ट, योग्य आणि सहज समजणारा आहे. ती वाणी उदार, प्रेमाने आचरण करण्यास योग्य, स्थिर आणि गोंधळ न आणणारी आहे.
अभिव्यक्तपदस्पष्टम् इष्टं पुष्टं च तुष्टिमत् । करोति राघवप्रोक्तं वचः कस्य न विस्मयम्
राघवाने जी वाणी बोलली, ती अगदी स्पष्ट शब्दांत मांडलेली, मनाला आवडणारी, पोषण करणारी आणि समाधान देणारी आहे. अशी वाणी ऐकून कोणाला आश्चर्य वाटणार नाही?
शताद् एकतमस्यैव सर्वोदारचमत्कृतेः । ईप्सितार्थार्पणैकान्तदक्षा भवति भारती
शंभरांत जरी एक जण असला, तरी तो सर्वांत उदात्त आश्चर्य घडवू शकतो; सरस्वती फक्त इच्छित अर्थ अचूकपणे मांडण्यातच कुशल होते.
कुमार त्वां विना कस्य विवेकफलशालिनी । एवं विकासम् आयाति प्रज्ञावनलता नवा
राजकुमार, तुझ्याशिवाय विवेकाचे फळ देणारी ही ज्ञानाची नवलाई वेल कोणासाठी असे फुलून येईल?
प्रज्ञादीपशिखा यस्य रामस्येव हृदि स्थिता । प्रज्वलत्य् अलम् आलोककारिणी स पुमान् स्मृतः
ज्याच्या हृदयात रामासारखी ज्ञानाची ज्योत प्रकटते, तो पुरुष तेजाने उजळतो आणि सर्वत्र प्रकाश पसरवतो; असा मनुष्य कायम लक्षात राहतो.
रक्तमांसास्थियन्त्राणि बहून्य् अतिततानि च । पदार्थान् अपकर्षन्ति नास्ति तेषु सचेतनम्
मांस, रक्त आणि हाडांची ही यंत्रं आणि गेलेली अनेक वस्तू आपल्याकडे वस्तू ओढतात; पण त्यात कुठेही चेतना नसते.
जन्ममृत्युजरादुःखम् अनुयान्ति पुनः पुनः । विमृशन्ति न संसारं पशवः परिमोहिताः
जन्म, मृत्यू, वार्धक्य आणि दुःख पुन्हा पुन्हा येत राहतात; पण मोहात पडलेली जनावरे या संसाराचा विचारच करत नाहीत.
कथञ्चित् क्वचिद् एवैको दृश्यते विमलाशयः । पूर्वापरविचारार्हो यथायम् अरिसूदनः
कधी तरी क्वचित एखाद्याच्याच ठिकाणी असा कोणी दिसतो, ज्याचं मन निर्मळ असतं आणि जो भूतकाळ व भविष्यकाळ यांचा विचार करू शकतो, जसं की हा शत्रूंचा संहार करणारा आहे.
अनुत्तमचमत्कारफलास् सुभगमूर्तयः । भव्या हि विरला लोके सहकारद्रुमा इव
ज्या रूपांमधून श्रेष्ठ आणि अद्भुत फळ मिळतं आणि ज्या शुभ असतात, अशा रूपं या जगात फारच दुर्मिळ असतात, जसं इतर झाडांमध्ये चंदनाचं झाड.
सम्यग्दृष्टिर् जगज्जातौ स्वविवेकचमत्कृतिः । अस्मिन् भव्यमताव् अन्तर् इयम् अन्येव दृश्यते
या जगाच्या उत्पत्तीमध्ये खरी दृष्टी आणि स्वतःच्या विवेकाची आश्चर्यकारक अनुभूती — या उत्तम वृत्तीत एक वेगळीच दृष्टी दिसते.
सुलभास् सुभगा लोकाः फलपल्लवशालिनः । जायन्ते तरवो देशे न तु चन्दनपादपाः
फळांनी आणि फुलांनी बहरलेली सुंदर झाडं सहज सापडतात, पण चंदनाची झाडं मात्र मिळणं कठीण आहे.
वृक्षाः प्रतिवने सन्ति सत्यं सुफलपल्लवाः । न त्व् अपूर्वचमत्कारो लवङ्गस् सुलभस् सदा
खरं आहे की प्रत्येक जंगलात भरपूर फळं आणि पानांनी डवरलेली झाडं असतात, पण लवंगाचं झाड, ज्याचं वैशिष्ट्य वेगळंच असतं, ते मात्र सहज सापडत नाही.
ज्योत्स्नेव शीतमहसस् सुतरोर् इव मञ्जरी । पुष्पाद् आमोदलेखेव दृष्टा रामाच् चमत्कृतिः
जसं शीतल चंद्रप्रकाश चंद्राला शोभा आणतो, किंवा सुंदर झाडाला फुलांची घोस शोभते, किंवा फुलाला सुगंध असतो, तशीच रामाची अद्भुतता अनुभवता येते.
अस्माद् उद्दामदौरात्म्यदैवनिर्माणनिर्मितेः । द्विजेन्द्रा दग्धसंसारात् सारो ह्य् अत्यन्तदुर्लभः
हे द्विजश्रेष्ठ, या प्रपंचात दैवाच्या प्रबळ दुष्टपणामुळे निर्माण झालेल्या यातना भोगून जो खरा सार मिळतो, तो फारच दुर्मिळ असतो.
यतन्ते सारसम्प्राप्तौ ये यशोनिधयो धिया । धन्या धुरि सतां गण्यास् त एव पुरुषोत्तमाः
जे बुद्धीने त्या साराच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्न करतात, जे कीर्तीचे धनी आहेत, तेच खरे धन्य, सत्पुरुषांत मानले जाणारे आणि खऱ्या अर्थाने श्रेष्ठ पुरुष आहेत.
न रामेण समो ऽस्तीह त्रिषु लोकेषु कश्चन । विवेकवान् उदारात्मा महात्मा चेति नो मतिः
या तिन्ही लोकांत रामासारखा कोणीही नाही. तो अत्यंत शहाणा, मोठ्या मनाचा आणि महान आहे — हाच आमचा ठाम विश्वास आहे.
सकललोकचमत्कृतिकारिणो ऽप्य् अभिमतं यदि राघवचेतसः । फलति नो तद् इमे वयम् एव हि स्फुटतरं मुनयो हतबुद्धयः
सगळ्या लोकांना आश्चर्य वाटावं असं काही घडलं, तरी ते राघवाच्या मनात उमटत नसेल, तर त्याला काहीच अर्थ नाही; खरं तर, आम्ही ऋषींचीच बुद्धी हरवली आहे असं स्पष्ट दिसतं.
नारदेनेति महता वचस्य् उक्ते सभागतः । रामम् अग्रगतं प्रीत्या विश्वामित्रो ऽप्य् उवाच ह
महर्षी नारदांनी सभेत हे मोठं वचन सांगितल्यावर, पुढे बसलेल्या रामाला विश्वामित्रांनीही प्रेमानं संबोधलं.
तव राघव नास्त्य् अन्यज् ज्ञेयं ज्ञानवतां वर । स्वयैव सूक्ष्मया बुद्ध्या सर्वं विज्ञातवान् असि
राघवा, तुला आता काहीच उरलेलं शिकायचं नाही. तू ज्ञानी लोकांत श्रेष्ठ आहेस, कारण आपल्या बारकाईच्या बुद्धीनं तू सगळं जाणून घेतलंस.