गम्यो ऽसौ नास्त्रशस्त्राणां न भटोत्कटकर्मणाम् । तेन देवासुरास् सर्वे सर्वदैव वशीकृताः
त्याच्यापर्यंत कुठलीही अस्त्रे किंवा शस्त्रे पोहोचू शकत नाहीत, आणि कितीही पराक्रमी वीर असले तरी त्याला जिंकता येत नाही. म्हणून सर्व देव आणि दैत्य नेहमीच त्याच्या अधीन असतात.
अविष्णुनापि तेनैव हिरण्याक्षादयो ऽसुराः । पातिताः कल्पवातेन मेरुकल्पद्रुमा इव
विष्णूशिवायसुद्धा, त्या हिरण्याक्षासारख्या असुरांना त्या काळाच्या वाऱ्याने खाली पाडलं, जसं मेरू पर्वतावरच्या कल्पवृक्षांना वादळाने उन्मळून टाकावं.
नारायणादयो देवा अपि सर्वावबोधिनः । तेनाक्रम्य यथाकामम् अवटेषु निवेशिताः
नारायणासारखे सर्वज्ञ देवसुद्धा त्याच्यामुळे जिंकले गेले आणि त्याच्या इच्छेनुसार खोल दऱ्यांमध्ये ठेवले गेले.
तत्प्रसादेन साटोपं पञ्चमात्रशरस् स्मरः । त्रैलोक्यम् इदम् आक्रम्य सम्राड् इव विवल्गति
त्याच्या कृपेने, पाच बाणांचा कामदेव गर्वाने तिन्ही लोकांत राजासारखा फिरतो.
सुरासुरौघगर्ह्यो ऽपि गुणहीनो ऽपि दुर्मतिः । दुराकृतिर् अपि क्रोधस् तत्प्रसादेन जृम्भते
देव-दानवांनी नाकारलेला, गुणहीन, बुद्धिहीन आणि कुरूप असला तरी, त्याच्या कृपेने त्याचा राग वाढतो.
देवासुरसमूहानां सङ्गरो यत् पुनः पुनः । तद् एतत् क्रीडनं तस्य मन्त्रिणो मन्त्रशालिनः
देव आणि दैत्य यांच्या पुन्हा पुन्हा होणाऱ्या लढाया हा त्या मंत्रज्ञ मंत्र्याचा केवळ खेळ आहे.
स मन्त्री केवलं पुत्र तेनैव प्रभुणा यदि । जीयते तत् सुजेयो ऽसाव् अन्यथा त्व् अचलाचलः
मुला, तो मंत्री फक्त त्या प्रभूच्या सहाय्यानेच जिंकू शकतो; नाहीतर तो डोंगरासारखा हलत नाही.
तस्यैव तत्प्रभोः काले जेतुं तं मन्त्रिणं निजम् । इच्छा सञ्जायते तेन जीयते ऽसाव् अयत्नतः
त्या प्रभूच्या इच्छेनेच आपल्या मंत्र्याला जिंकायची इच्छा निर्माण होते; त्यामुळे तो सहज जिंकला जातो.
त्रैलोक्यवलनामल्लम् उल्लासितजगत्त्रयम् । जेतुं चेद् अस्ति ते शक्तिस् तत् पराक्रमवान् असि
तीनही लोकांना हलवणाऱ्या आणि साऱ्या जगाला आनंद देणाऱ्या पैलवानाला जिंकायची ताकद तुझ्यात असेल, तरच तू खरोखर पराक्रमी आहेस.
तस्मिन्न् अभ्युदिते सूर्ये त्रैलोक्यकमलाकराः । इमे विकासम् आयान्ति विलीयन्ते लयं गते
त्या सूर्याच्या उदयाने त्रैलोक्याच्या कमळांना उमाळा येतो; आणि तो मावळला की ही कमळे मिटून जातात.
तम् एकम् एकया बुद्ध्या व्यामोहपरिहीनया । यदि जेतुं समर्थो ऽसि धीरस् तद् असि सुव्रत
जर तुझी बुद्धी एकाग्र आणि भ्रमरहित असेल, आणि तू त्या एकाच गोष्टीवर विजय मिळवू शकशील, तर खरोखरच तू दृढनिश्चयी आणि सदाचारी आहेस.
तस्मिञ् जिते जिता लोका भवन्त्य् अविजिता अपि । अजिते त्व् अजिता एते चिरकालजिता अपि
त्या एकावर विजय मिळवला की सर्व जगांवर विजय मिळाल्यासारखेच होते, जरी ती अजिंक्य राहिली तरी; पण जर त्यावर विजय मिळवला नाही, तर ती सर्व अजिंक्यच राहतात, जरी पूर्वी जिंकली असली तरी.
तस्माद् अनन्तसिद्ध्यर्थं शाश्वताय सुखाय च । तज्जये यत्नम् आतिष्ठ कष्टयापि हि चेष्टया
म्हणूनच, अनंत सिद्धीसाठी आणि शाश्वत सुखासाठी, त्या विजयासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न कर, जरी त्यासाठी फार कष्ट घ्यावे लागले तरी.
ससुरम् असुरनागयक्षयुक्तं सनरमहोरगकिन्नरं समेतम् । त्रिजगद् अपि वशीकृतं समन्ताद् अतिबलिना ननु हेलयैव तेन
त्या अत्यंत सामर्थ्यशाली व्यक्तीने, देव, असुर, नाग, यक्ष, माणसे, महाभुजंग आणि किन्नर यांच्यासह तिन्ही जग अगदी सहजपणे आपल्या अधीन केले जातात.
केनोपायेन बलवान् स तात परिजीयते । को ऽसौ वेति महावीर्य सर्वं प्रकथयाशु मे
वडील, तो बलवान कोणत्या उपायाने जिंकता येतो? तो नेमका कोण आहे? हे सर्व मला लवकर सांगा, हे महाशक्तिमान.
मन्त्रिणस् तस्य तनय नित्याजेयस्थितेर् अपि । शृणु वच्मि सुसाधत्वं येनासौ परिजीयते
मुला, जरी त्याची स्थिती नेहमीच अजिंक्य असली तरी, तो कसा सहज जिंकता येतो हे मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
पुत्र युक्त्या गृहीतो ऽसौ क्षणाद् आयाति वश्यताम् । युक्तिं विना दहत्य् एष आशीविष इवोद्धतः
मुला, योग्य उपायाने त्याला पकडले तर तो क्षणात वश होतो; पण उपाय न करता त्याच्याजवळ गेल्यास तो उग्र सापासारखा जाळून टाकतो.
बालवल् लालयित्वैनं युक्त्या नियमयन्ति ये । राजानं तं समालोक्य पदम् आसादयन्ति ते
जे लोक त्या राजाला लहान मुलासारखं प्रेमानं सांभाळतात आणि शहाणपणानं त्याला वश करून घेतात, ते लोक त्या राजाला पाहून सर्वोच्च स्थानाला पोहोचतात.
दृष्टे तस्मिन् महीपाले स मन्त्री वशम् एति वः । तस्मिंश् च मन्त्रिण्य् आक्रान्ते स राजा दृश्यते पुनः
तो राजा जेव्हा दिसतो, तेव्हा मंत्री तुमच्या ताब्यात येतो; आणि मंत्री जिंकला की पुन्हा तो राजा दिसतो.
यावन् न दृष्टो राजासौ तावन् मन्त्री न जीयते । मन्त्री च यावन् न जितस् तावद् राजा न दृश्यते
जोपर्यंत राजा दिसत नाही, तोपर्यंत मंत्री जिंकता येत नाही; आणि मंत्री जिंकला नाही, तर राजा दिसत नाही.
राजन्य् अदृष्टे दुर्मन्त्री स दुःखायोत्फलत्य् अति । मन्त्रिण्य् अनिर्जिते राजा सो ऽत्यन्तं यात्य् अदृश्यताम्
राजा दिसत नसताना वाईट मंत्री मोठं दुःख निर्माण करतो; आणि मंत्री जिंकला नाही, तर राजा पूर्णपणे अदृश्य होतो.
अभ्यासेनोभयं तस्मात् समम् एव समाहरेत् । राज्ञस् सन्दर्शनं तस्य मन्त्रिणश् च पराजयम्
म्हणून, सरावाने दोन्ही गोष्टी साध्य कराव्यात — राजाचा साक्षात्कार आणि मंत्र्याचा पराभव.
पौरुषेण प्रयत्नेन स्वाभ्यासेन शनैश् शनैः । द्वयं सम्पादयन्न् एतद् देशम् आप्नोति शोभनम्
स्वतःच्या प्रयत्नाने, मेहनतीने आणि सातत्याने सराव करत, हे दोन्ही साध्य केल्यावर माणूस ती उत्तम अवस्था प्राप्त करतो.
त्वम् अभ्यासे फलीभूते तं देशम् अधिगच्छसि । यदि दैत्येन्द्र तद् भूयो मनाग् अपि न शोचसि
हे दैत्याधिपती, जेव्हा तुझ्या सरावाला फळ येते, तेव्हा तू ती अवस्था गाठतोस — फक्त तू जर क्षणभरही दुःखी होत नाहीस.
संशान्तसकलायासा नित्यप्रमुदिताशयाः । साधवस् तत्र तिष्ठन्ति प्रशान्ताशेषसंशयाः
त्या ठिकाणी जेथे सर्व श्रम शांत झाले आहेत, ज्यांचे मन नेहमी आनंदी आहे आणि ज्यांचे सर्व शंका निवळल्या आहेत, असे साधू राहतात.
शृणु कः पुत्र देशो ऽसौ सर्वं प्रकटयामि ते । देशनाम्ना मयोक्तस् ते मोक्षस् सकलदुःखहा
मुला, ऐक, तो प्रदेश कोणता आहे हे मी तुला सांगतो. मी 'प्रदेश' असे जे नाव घेतले, ते म्हणजे सर्व दुःखांचा नाश करणारे मुक्तीस्थानच आहे.
राजा तु तत्र भगवान् आत्मा सर्वपदातिगः । तेन मन्त्री कृतः प्राज्ञो मनोनामा महामते
त्या प्रदेशाचा राजा म्हणजे सर्व अवस्थांपलीकडे असलेला पवित्र आत्मा आहे. आणि त्याचा हुशार मंत्री, हे महाबुद्धिमान, मन नावाचा आहे.
मनो विश्वतया विष्वग् इदं परिणतिं गतम् । घटत्वेनेव मृत्पिण्डं धूमो ऽम्बुदतयेव वा
हे मन आपल्या व्यापामुळेच हे सर्व विश्व बनले आहे, जसे मातीचा गोळा घड्याळीच्या रूपात दिसतो किंवा धूर ढग होतो.
तस्मिञ् जिते जितं सर्वं सर्वं चासादितं भवेत् । दुर्जयं तद् विजानीयाद् युक्त्यैव परिजीयते
जेव्हा ते मन जिंकले जाते, तेव्हा सर्व काही जिंकले जाते आणि सर्व काही मिळते. ते जिंकणे कठीण असले तरी योग्य उपायाने ते जिंकता येते, हे लक्षात ठेव.
या युक्तिर् भगवंस् तस्य चित्तस्याक्रमणे स्फुटा । तां मे कथय तत् तात यया जेष्यामि दारुणम्
भगवंत, त्या मनाला आवर घालण्याची नेमकी पद्धत कोणती आहे? ती मला सांगा, बाबा, ज्यामुळे मी या भयंकर मनावर विजय मिळवू शकेन.