एक एवास्ति सुमहांस् तत्र राजा महाद्युतिः । सर्वकृत् सर्वगस् सर्वस् स च तूष्णीं व्यवस्थितः
फक्त एकच अत्यंत तेजस्वी, महान राजा आहे, जो सर्व काही करतो, सर्वत्र आहे, सर्व आहे, आणि तरीही तो नेहमी शांत बसलेला आहे.
तेन सङ्कल्पितो मन्त्री सर्वसम्मन्त्रणोन्मुखः । अघटं घटयत्य् आशु घटं विघटयत्य् अलम्
त्याच्या इच्छेने एक मंत्री निर्माण होतो, जो नेहमी सर्व विचारांसाठी तयार असतो; तो अशक्य गोष्टी सहज घडवतो आणि शक्य गोष्टी सहज मोडतो.
भोक्तुं किञ्चिन् न शक्नोति न च जानाति किञ्चन । राजार्थं केवलं सर्वं करोत्य् अज्ञो ऽपि सन् सदा
तो काहीच उपभोगू शकत नाही, काहीच जाणत नाही; तरीही, अज्ञानी असूनही, तो नेहमी राजासाठी सर्व काही करतो.
स एव सर्वकार्यैककर्ता तस्य महीपतेः । राजा केवलम् एकान्ते स्वस्थ एवावतिष्ठते
तोच त्या राजासाठी सर्व कामांचा एकमेव करणारा आहे; राजा मात्र एकांतात शांतपणे स्वतःमध्ये स्थिर राहतो.
आधिव्याधिविनिर्मुक्तः कस् स देशो महाद्युतिः । कथम् आसाद्यते वापि केन वाधिगतः प्रभो
तो कोणता देश आहे जो दुःख व आजार यांपासून मुक्त आणि तेजस्वी आहे? तो कसा मिळवता येतो, किंवा तो कोणाला मिळाला आहे, प्रभो?
कस् स तादृग्विधो मन्त्री राजा वापि महाबलः । हेलालूनजगज्जालैर् यो ऽस्माभिर् अपि नो जितः
तो कोणता असा मंत्री किंवा बलाढ्य राजा आहे, ज्याला या जगाच्या खेळकर गुंतागुंतीतही आम्ही जिंकू शकलो नाही?
अपूर्वम् एतद् आख्यानं ममामरभयप्रद । कथयापनयास्मान् मे हृद्व्योम्नस् संशयाम्बुदम्
हे कथन पूर्वी कधीही ऐकलेले नाही, हे मला निर्भयता देणारे आहे; हे सांगून माझ्या हृदयाच्या आकाशातील शंकेचे ढग दूर कर.
स तत्र मन्त्री भगवान् देवासुरगणैस् सुत । समेतैर् लक्षगुणितैर् अपि नाक्रम्यते मनाक्
तेथे तो मंत्री म्हणजेच भगवंत, देव आणि दैत्य यांच्या संतानांमध्ये श्रेष्ठ आहे. कितीही हजारो लोक एकत्र आले तरी त्याला कुणीही जिंकू शकत नाही.
नासौ सहस्रनयनो न यमो न धनेश्वरः । नामरो नासुरो वापि यदि पुत्रक जीयते
तो सहस्रदृष्टी इंद्र नाही, तो यम नाही, तो धनाचा अधिपतीही नाही. तो माणूस नाही, दैत्यही नाही, आणि मुला, त्याला कधीच कुणी हरवू शकत नाही.
तत्रासिमुसुलप्रासवज्रचक्रगदादयः । हेतयः कुण्ठतां यान्ति दृषदीवोत्पलाहतिः
तेथे तलवारी, गदा, भाले, वज्र, चक्र, आणि इतर शस्त्रे, जणू कमळाने दगडावर मारल्यासारखी, निष्प्रभ होतात.
गम्यो ऽसौ नास्त्रशस्त्राणां न भटोत्कटकर्मणाम् । तेन देवासुरास् सर्वे सर्वदैव वशीकृताः
त्याच्यापर्यंत कुठलीही अस्त्रे किंवा शस्त्रे पोहोचू शकत नाहीत, आणि कितीही पराक्रमी वीर असले तरी त्याला जिंकता येत नाही. म्हणून सर्व देव आणि दैत्य नेहमीच त्याच्या अधीन असतात.
अविष्णुनापि तेनैव हिरण्याक्षादयो ऽसुराः । पातिताः कल्पवातेन मेरुकल्पद्रुमा इव
विष्णूशिवायसुद्धा, त्या हिरण्याक्षासारख्या असुरांना त्या काळाच्या वाऱ्याने खाली पाडलं, जसं मेरू पर्वतावरच्या कल्पवृक्षांना वादळाने उन्मळून टाकावं.
नारायणादयो देवा अपि सर्वावबोधिनः । तेनाक्रम्य यथाकामम् अवटेषु निवेशिताः
नारायणासारखे सर्वज्ञ देवसुद्धा त्याच्यामुळे जिंकले गेले आणि त्याच्या इच्छेनुसार खोल दऱ्यांमध्ये ठेवले गेले.
तत्प्रसादेन साटोपं पञ्चमात्रशरस् स्मरः । त्रैलोक्यम् इदम् आक्रम्य सम्राड् इव विवल्गति
त्याच्या कृपेने, पाच बाणांचा कामदेव गर्वाने तिन्ही लोकांत राजासारखा फिरतो.
सुरासुरौघगर्ह्यो ऽपि गुणहीनो ऽपि दुर्मतिः । दुराकृतिर् अपि क्रोधस् तत्प्रसादेन जृम्भते
देव-दानवांनी नाकारलेला, गुणहीन, बुद्धिहीन आणि कुरूप असला तरी, त्याच्या कृपेने त्याचा राग वाढतो.
देवासुरसमूहानां सङ्गरो यत् पुनः पुनः । तद् एतत् क्रीडनं तस्य मन्त्रिणो मन्त्रशालिनः
देव आणि दैत्य यांच्या पुन्हा पुन्हा होणाऱ्या लढाया हा त्या मंत्रज्ञ मंत्र्याचा केवळ खेळ आहे.
स मन्त्री केवलं पुत्र तेनैव प्रभुणा यदि । जीयते तत् सुजेयो ऽसाव् अन्यथा त्व् अचलाचलः
मुला, तो मंत्री फक्त त्या प्रभूच्या सहाय्यानेच जिंकू शकतो; नाहीतर तो डोंगरासारखा हलत नाही.
तस्यैव तत्प्रभोः काले जेतुं तं मन्त्रिणं निजम् । इच्छा सञ्जायते तेन जीयते ऽसाव् अयत्नतः
त्या प्रभूच्या इच्छेनेच आपल्या मंत्र्याला जिंकायची इच्छा निर्माण होते; त्यामुळे तो सहज जिंकला जातो.
त्रैलोक्यवलनामल्लम् उल्लासितजगत्त्रयम् । जेतुं चेद् अस्ति ते शक्तिस् तत् पराक्रमवान् असि
तीनही लोकांना हलवणाऱ्या आणि साऱ्या जगाला आनंद देणाऱ्या पैलवानाला जिंकायची ताकद तुझ्यात असेल, तरच तू खरोखर पराक्रमी आहेस.
तस्मिन्न् अभ्युदिते सूर्ये त्रैलोक्यकमलाकराः । इमे विकासम् आयान्ति विलीयन्ते लयं गते
त्या सूर्याच्या उदयाने त्रैलोक्याच्या कमळांना उमाळा येतो; आणि तो मावळला की ही कमळे मिटून जातात.
तम् एकम् एकया बुद्ध्या व्यामोहपरिहीनया । यदि जेतुं समर्थो ऽसि धीरस् तद् असि सुव्रत
जर तुझी बुद्धी एकाग्र आणि भ्रमरहित असेल, आणि तू त्या एकाच गोष्टीवर विजय मिळवू शकशील, तर खरोखरच तू दृढनिश्चयी आणि सदाचारी आहेस.
तस्मिञ् जिते जिता लोका भवन्त्य् अविजिता अपि । अजिते त्व् अजिता एते चिरकालजिता अपि
त्या एकावर विजय मिळवला की सर्व जगांवर विजय मिळाल्यासारखेच होते, जरी ती अजिंक्य राहिली तरी; पण जर त्यावर विजय मिळवला नाही, तर ती सर्व अजिंक्यच राहतात, जरी पूर्वी जिंकली असली तरी.
तस्माद् अनन्तसिद्ध्यर्थं शाश्वताय सुखाय च । तज्जये यत्नम् आतिष्ठ कष्टयापि हि चेष्टया
म्हणूनच, अनंत सिद्धीसाठी आणि शाश्वत सुखासाठी, त्या विजयासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न कर, जरी त्यासाठी फार कष्ट घ्यावे लागले तरी.
ससुरम् असुरनागयक्षयुक्तं सनरमहोरगकिन्नरं समेतम् । त्रिजगद् अपि वशीकृतं समन्ताद् अतिबलिना ननु हेलयैव तेन
त्या अत्यंत सामर्थ्यशाली व्यक्तीने, देव, असुर, नाग, यक्ष, माणसे, महाभुजंग आणि किन्नर यांच्यासह तिन्ही जग अगदी सहजपणे आपल्या अधीन केले जातात.
केनोपायेन बलवान् स तात परिजीयते । को ऽसौ वेति महावीर्य सर्वं प्रकथयाशु मे
वडील, तो बलवान कोणत्या उपायाने जिंकता येतो? तो नेमका कोण आहे? हे सर्व मला लवकर सांगा, हे महाशक्तिमान.
मन्त्रिणस् तस्य तनय नित्याजेयस्थितेर् अपि । शृणु वच्मि सुसाधत्वं येनासौ परिजीयते
मुला, जरी त्याची स्थिती नेहमीच अजिंक्य असली तरी, तो कसा सहज जिंकता येतो हे मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
पुत्र युक्त्या गृहीतो ऽसौ क्षणाद् आयाति वश्यताम् । युक्तिं विना दहत्य् एष आशीविष इवोद्धतः
मुला, योग्य उपायाने त्याला पकडले तर तो क्षणात वश होतो; पण उपाय न करता त्याच्याजवळ गेल्यास तो उग्र सापासारखा जाळून टाकतो.
बालवल् लालयित्वैनं युक्त्या नियमयन्ति ये । राजानं तं समालोक्य पदम् आसादयन्ति ते
जे लोक त्या राजाला लहान मुलासारखं प्रेमानं सांभाळतात आणि शहाणपणानं त्याला वश करून घेतात, ते लोक त्या राजाला पाहून सर्वोच्च स्थानाला पोहोचतात.
दृष्टे तस्मिन् महीपाले स मन्त्री वशम् एति वः । तस्मिंश् च मन्त्रिण्य् आक्रान्ते स राजा दृश्यते पुनः
तो राजा जेव्हा दिसतो, तेव्हा मंत्री तुमच्या ताब्यात येतो; आणि मंत्री जिंकला की पुन्हा तो राजा दिसतो.
यावन् न दृष्टो राजासौ तावन् मन्त्री न जीयते । मन्त्री च यावन् न जितस् तावद् राजा न दृश्यते
जोपर्यंत राजा दिसत नाही, तोपर्यंत मंत्री जिंकता येत नाही; आणि मंत्री जिंकला नाही, तर राजा दिसत नाही.