ऊर्मितां पुनर् आसाद्य पुनर् एति निरूर्मिताम् । यथा जलं तथैवायं तां ताम् एति क्रियां जनः
पाणी कधी लाटांसारखं उसळतं आणि पुन्हा शांत होतं, तसंच माणसंही एकामागोमाग एक कृती करत राहतात.
उन्मत्तचेष्टिताकारा पुनः पुनर् इयं क्रिया । जनं हासयति प्राज्ञं बाललीलोपमा मुहुः
ही पुन्हा पुन्हा होणारी धावपळ वेड्यांच्या वागण्यासारखी वाटते आणि शहाण्यांना ती लहान मुलांच्या खेळासारखी हास्यकारक वाटते.
कृतयाप्य् अनया नित्यं क्रियया कृतकार्यया । को ऽर्थस् स्यात् तादृशो येन पुनः कर्म न गच्छति
अशी सातत्याने कृती करून सर्व कामं पूर्ण झाली तरी, असं काय मिळतं की पुन्हा कर्माकडे जावं लागत नाही?
कियन्तम् अथ वा कालम् इदम् आडम्बरं महत् । इहास्माभिर् अनुष्ठेयं किं यावत् समवाप्यते
आपण इथे हे मोठं नाटक अजून किती काळ करायचं? जे मिळवायचं आहे ते मिळेपर्यंत असंच चालू ठेवायचं का?
अनन्तेयं शिशुक्रीडा वस्तुशून्यैव वस्तुतः । आवृत्त्या क्रियते व्यर्थम् अनर्थप्रसवार्थिभिः
ही संपतच नाही अशी मुलांची खेळणी, खरंतर यात काहीच अर्थ नाही. ज्यांना व्यर्थ गोष्टींचीच इच्छा आहे, तेच पुन्हा पुन्हा हे करतात.
फलम् एकं महोदारं नेह पश्यामि किञ्चन । कार्यम् अस्तीतरत् प्राप्ते यस्मिन् नाम न किञ्चन
इथे मला एकही मोठं, महान असं फळ दिसत नाही. फक्त दुसरंच काहीतरी करायचं उरलेलं असतं, ज्यात खरंतर काहीच नाही.
भोगाद् ऋते किम् अत्यन्तं स्याद् रम्यम् अविनाशि च । एतत् सञ्चिन्तयाम्य् आशु दध्यौ मत्वेत्य् असौ बडिः
भोग सोडून अजून असं काय आहे जे कायमचं आणि अत्यंत आनंददायक आहे? असं विचार करत बडिंनी पटकन मनाशी ठरवलं.
अथाभ्युवाचासुरराड् आ संस्मृतम् इति क्षणात् । आत्मन्य् एव मनस्य् अर्थं सभ्रूभङ्गं विमर्शयन्
मग त्या असुरराजाने, क्षणात सगळं आठवून, कपाळावर आठ्या आणून, मनातल्या मनात त्या गोष्टीचा विचार करत, बोलायला सुरुवात केली.
पुरा किलेह भगवान् पृष्टो ऽभूत् स विरोचनः । पिता मयात्मतत्त्वज्ञो दृष्टलोकपरावरः
पूर्वी इथेच, असं म्हणतात, माझे वडील विरोचन — आत्म्याचं खरं स्वरूप जाणणारे आणि जगाचा खरा अर्थ समजलेले — यांना कुणीतरी विचारलं होतं.
यथा सकलदुःखानां सुखानां च महामते । यत्र सर्वे भ्रमाश् शान्ताः को ऽसौ सीमान्त उच्यताम्
हे महाबुद्धिमान, सगळ्या दुःखांचा आणि सुखांचा शेवट कुठे आहे, जिथे सगळे भ्रम शांत होतात? तो टोकाचा सीमारेषा कोणता, ते मला सांग.
क्वोपशान्तो मनोमोहः क्वातीतास् सकलैषणाः । विरामरहितं कुत्र तात विश्रमणं चिरम्
मनाचा गोंधळ कुठे शांत होतो? सगळ्या इच्छा कुठे संपतात? बाबा, अखंड आणि कायमचा असा विश्रांतीचा ठिकाण कुठे आहे?
किं प्राप्येह समस्तेभ्यः प्राप्तेभ्यस् तृप्तिमान् पुमान् । किं दृष्ट्वा दर्शनं भूयो न तातोपकरोत्य् अलम्
या जगात सर्व काही मिळवल्यावर माणसाला खरी तृप्ती देणारी गोष्ट कोणती? आणि काय अशी गोष्ट आहे की, एकदा पाहिल्यावर पुन्हा दुसऱ्या कुठल्याही गोष्टीची इच्छा राहत नाही?
अत्यन्तबहवो ऽप्य् एते भोगा हि न सुखावहाः । क्षोभयन्ति मनो मोहे पातयन्ति सताम् अपि
खूप प्रकारचे सुख उपभोग असले तरी, ते खरे सुख देत नाहीत; उलट, ते मन गोंधळवतात आणि चांगल्या माणसांनाही भ्रमात पाडतात.
तत् तात विततानन्दसुन्दरं किञ्चिद् एव मे । तादृक् कथय यत्रस्थश् चिरं विश्रान्तिम् एम्य् अहम्
म्हणून, बाबा, मला तेच सांग की, जे खऱ्या अर्थाने सुंदर आहे आणि अनंत आनंदाने भरलेले आहे, जिथे राहून मी कायमची विश्रांती मिळवू शकेन.
इत्य् आकर्ण्य पुरा निशाकरकरस्पर्धापरार्ध्योल्लसत्पुष्पापूरकृतावगुण्ठनपटस्योक्तं तले तेन मे । पित्रा स्वर्गहृतस्य सागरतरोस् संरोपितस्याजिरे स्फाराकाररसायनासवसमं मोहोपशान्त्यै वचः
हे ऐकल्यावर, चंद्राच्या किरणांशी स्पर्धा करणाऱ्या तेजस्वी फुलांच्या छत्राखाली, माझ्या वडिलांनी स्वर्ग जिंकून समुद्रावर लावलेल्या झाडाच्या अंगणात, त्यांनी मोह शांत करण्यासाठी अमृतासारखी मधुर वाणी मला सांगितली.
अस्ति पुत्रातिविततो देशो विपुलकोटरः । त्रैलोक्यानां सहस्राणि यत्र मान्ति बहून्य् अपि
मुला, एक फार मोठं आणि खोलगट असं प्रदेश आहे, जिथे हजारो जगं आहेत असं मानलं जातं.
यत्र नाम्भोधरा नापि सागरा वा न चाद्रयः । न वनानि न तीर्थानि न नद्यो न सरांसि च
तिथे ना ढग आहेत, ना समुद्र, ना डोंगर; तिथे ना जंगलं, ना तीर्थक्षेत्रं, ना नद्या, ना तळी आहेत.
न मही नापि चाकाशो न द्यौर् नो पवनादयः । न चन्द्रार्कौ न लोकेशा न देवा न च दानवाः
तिथे ना पृथ्वी आहे, ना आकाश, ना स्वर्ग, ना वारा; तिथे ना चंद्र, ना सूर्य, ना लोकांचे अधिपती, ना देव, ना दैत्य आहेत.
न भूतयक्षरक्षांसि न गुल्मा न वनश्रियः । न काष्ठतृणभूतानि स्थावराणि चराणि वा
तिथे ना भुते, ना यक्ष, ना राक्षस, ना काटेरी जाळ्या, ना जंगलाचं सौंदर्य; तिथे ना झाडं, ना गवत, ना स्थिर किंवा चल प्राणी आहेत.
नापो न ज्वलनं नाशा नोर्ध्वं नाधो न विष्टपम् । नालोको न तमो नाहं न हरीन्द्रहरादयः
इथे पाणी नाही, अग्नी नाही, दिशा नाहीत, वरखाली काही नाही, कुठलाही लोक नाही, अंधार नाही, मी नाही, आणि हरि, इंद्र, हर वगैरे कोणीही नाहीत.
एक एवास्ति सुमहांस् तत्र राजा महाद्युतिः । सर्वकृत् सर्वगस् सर्वस् स च तूष्णीं व्यवस्थितः
फक्त एकच अत्यंत तेजस्वी, महान राजा आहे, जो सर्व काही करतो, सर्वत्र आहे, सर्व आहे, आणि तरीही तो नेहमी शांत बसलेला आहे.
तेन सङ्कल्पितो मन्त्री सर्वसम्मन्त्रणोन्मुखः । अघटं घटयत्य् आशु घटं विघटयत्य् अलम्
त्याच्या इच्छेने एक मंत्री निर्माण होतो, जो नेहमी सर्व विचारांसाठी तयार असतो; तो अशक्य गोष्टी सहज घडवतो आणि शक्य गोष्टी सहज मोडतो.
भोक्तुं किञ्चिन् न शक्नोति न च जानाति किञ्चन । राजार्थं केवलं सर्वं करोत्य् अज्ञो ऽपि सन् सदा
तो काहीच उपभोगू शकत नाही, काहीच जाणत नाही; तरीही, अज्ञानी असूनही, तो नेहमी राजासाठी सर्व काही करतो.
स एव सर्वकार्यैककर्ता तस्य महीपतेः । राजा केवलम् एकान्ते स्वस्थ एवावतिष्ठते
तोच त्या राजासाठी सर्व कामांचा एकमेव करणारा आहे; राजा मात्र एकांतात शांतपणे स्वतःमध्ये स्थिर राहतो.
आधिव्याधिविनिर्मुक्तः कस् स देशो महाद्युतिः । कथम् आसाद्यते वापि केन वाधिगतः प्रभो
तो कोणता देश आहे जो दुःख व आजार यांपासून मुक्त आणि तेजस्वी आहे? तो कसा मिळवता येतो, किंवा तो कोणाला मिळाला आहे, प्रभो?
कस् स तादृग्विधो मन्त्री राजा वापि महाबलः । हेलालूनजगज्जालैर् यो ऽस्माभिर् अपि नो जितः
तो कोणता असा मंत्री किंवा बलाढ्य राजा आहे, ज्याला या जगाच्या खेळकर गुंतागुंतीतही आम्ही जिंकू शकलो नाही?
अपूर्वम् एतद् आख्यानं ममामरभयप्रद । कथयापनयास्मान् मे हृद्व्योम्नस् संशयाम्बुदम्
हे कथन पूर्वी कधीही ऐकलेले नाही, हे मला निर्भयता देणारे आहे; हे सांगून माझ्या हृदयाच्या आकाशातील शंकेचे ढग दूर कर.
स तत्र मन्त्री भगवान् देवासुरगणैस् सुत । समेतैर् लक्षगुणितैर् अपि नाक्रम्यते मनाक्
तेथे तो मंत्री म्हणजेच भगवंत, देव आणि दैत्य यांच्या संतानांमध्ये श्रेष्ठ आहे. कितीही हजारो लोक एकत्र आले तरी त्याला कुणीही जिंकू शकत नाही.
नासौ सहस्रनयनो न यमो न धनेश्वरः । नामरो नासुरो वापि यदि पुत्रक जीयते
तो सहस्रदृष्टी इंद्र नाही, तो यम नाही, तो धनाचा अधिपतीही नाही. तो माणूस नाही, दैत्यही नाही, आणि मुला, त्याला कधीच कुणी हरवू शकत नाही.
तत्रासिमुसुलप्रासवज्रचक्रगदादयः । हेतयः कुण्ठतां यान्ति दृषदीवोत्पलाहतिः
तेथे तलवारी, गदा, भाले, वज्र, चक्र, आणि इतर शस्त्रे, जणू कमळाने दगडावर मारल्यासारखी, निष्प्रभ होतात.