सुरासुरशिरस्सुप्तपादाम्भोरुहपांसुना । क्वचिद् भगवता तेन कपिलेन पवित्रितः
कुठे तरी त्या भगवंत कपिलांच्या कमळासारख्या पायांवरून उडालेल्या धुळीने ते स्थान पावन झालं होतं, जिथे देव आणि दैत्यांची शिरं जणू झोपेत पडली आहेत असं दिसायचं.
असुरीसम्भृतानन्तपूजनक्रीडनैषिणा । क्वचिद् भगवता तेन हाटकेशेन पालितः
कुठे तरी त्या भगवंत हाटकेशाने, जो असुरी स्त्रियांनी केलेल्या अनंत पूजा आणि खेळात आनंद मानायचा, त्या स्थळाचं रक्षण केलं होतं.
तस्मिन्न् असुरदोस्स्तम्भधार्यमाणमहाभरे । बभूव दानवो राजा विरोचनसुतो बडिः
त्या ठिकाणी, असुरराजाच्या स्तंभावर आधारलेलं मोठं ओझं असताना, विरोचनाचा पुत्र बडी हा दानवांचा राजा म्हणून वावरत होता.
स्वाक्रान्तेन समं सर्वैस् सुरविद्याधरोरगैः । पादसंवाहनं यस्य सुरराजेन वाञ्छितम्
ज्याच्या स्वतःच्या सामर्थ्यामुळे तो सर्व देव, विद्याधर आणि नाग यांच्या बरोबरीचा झाला होता, त्या देवेंद्रालाही त्याच्या पायांची मालिश करायची इच्छा झाली.
कोशस् त्रैलोक्यरत्नानां पाता सर्वशरीरिणाम् । धर्ता भुवनधर्माणां यस्य प्रणतवान् हरिः
जो तीनही लोकांतील सर्व रत्नांचा खजिना होता, सर्व सजीवांचा रक्षणकर्ता आणि जगाच्या धर्मांचा आधार होता, त्याला विष्णूनेही वंदन केले.
ऐरावणस्य संशोषं यन्नाम्ना कटभित्तयः । केकयेवाहिहृन्नाड्यो जग्मुर् आजग्मुर् आर्तताम्
ज्याच्या नावाने कट नगरीच्या तटबंदीने ऐरावताला कोरडे घातले, आणि केकयासारख्या नागांच्या हृदयातील नाड्या दुःखाने तडफडू लागल्या.
प्रतापोग्रोष्मभिर् यस्य कल्पकाल इवाब्धयः । ययुश् शोषोन्मुखास् सप्त तप्ततां कुपिताकृतेः
त्याच्या प्रचंड तेजामुळे, जणू प्रलयकाळासारखे, सातही समुद्र कोरडे पडायला उत्सुक झाले आणि त्याच्या रागाने ते तापले.
यदध्वराज्यधूमाभ्रराजयो वलिताद्रयः । ब्रह्माण्डकोटरस्यास्य सदा कवचतां ययुः
ज्याच्या यज्ञातील तुपाच्या धुराने, ढगांनी मढवलेल्या, पर्वत वाकले गेले आणि नेहमी या विश्वाच्या अंड्यात कवचासारखे आच्छादन तयार झाले.
यस्य दृष्टिदृढापाताद् अनुपातकुलाचलाः । विनमन्ति दिशस् सर्वा लताः फलनता इव
ज्याच्या डोळ्यांच्या ठाम नजरेमुळे, सर्व दिशा आणि त्यांच्या पर्वतांसह, फळांनी वाकलेल्या वेलांप्रमाणे झुकतात.
लीलाविजितनिश्शेषभुवनाभोगभूषणः । दशकोटीस् स वर्षाणां दैत्यो राज्यं चकार ह
ज्याने खेळात सर्व लोकांचा विजय मिळवून त्यांचा उपभोग घेतला, असा तो दैत्य दहा कोटी वर्षे राज्य करीत होता.
अथ गच्छत्स्व् अनल्पेषु युगेष्व् आवर्तवृत्तिषु । सुरासुरमहौघेषु प्रोत्पतत्सु पतत्सु च
मग, असंख्य युगं फेर धरत जात असताना, देव आणि दैत्य यांच्या मोठ्या लाटा वर-खाली होत राहिल्या.
अजस्रम् उपभुक्तेषु त्रैलोक्योदरवर्तिषु । भोगेष्व् अभजद् उद्वेगं बडिर् दानवनायकः
तीनही लोकांच्या पोटात असलेल्या सुखांचा बडिर, दानवांचा नायक, नेहमीच उपभोग घेत होता, तरीही त्याला कधीच मनात खंत किंवा त्रास वाटला नाही.
मेरुशृङ्गशिखादन्तदिग्धवातायने स्थितः । एकदा चिन्तयाम् आस स्वयं संसारसंस्थितिम्
एकदा मेरू पर्वताच्या शिखरांनी भरलेल्या वाऱ्याच्या दालनात उभा राहून, त्याने स्वतःच या संसाराच्या स्वरूपाचा विचार करायला सुरुवात केली.
किमन्तम् इदम् अक्षुण्णशक्तिनैव मयाधुना । साम्राज्यम् इह कर्तव्यं विहर्तव्यं जगत्त्रये
माझी शक्ती अजूनही तशीच आहे, तर आता इथे राज्य प्रस्थापित करून या तीनही लोकांत मनसोक्त विहार करावा का? पण हे सगळं किती काळ टिकणार आहे?
महता मम राज्येन त्रैलोक्याद्भुतकारिणा । किं वा भवति भुक्तेन भूरिभोगातिभारिणा
माझ्या या मोठ्या राज्याने, जे तीनही लोकांना आश्चर्यचकित करतं, किंवा या प्रचंड सुखांनी, मला खरंच काय मिळालं आहे?
आपातमात्रमधुरम् आवश्यकपरिक्षयम् । भोगोपभोगमात्रं मे किं नामेदं सुखावहम्
सुरुवातीला भोग गोड वाटतात, पण शेवटी ते थकवा आणि कंटाळा आणतात. मग असं सुख कसं म्हणावं?
पुनर् दिनैककलना शार्वरीसंस्थितिः पुनः । पुनस् तान्य् एव कर्माणि लज्जायै न तु तुष्टये
पुन्हा दिवस मोजायचा, पुन्हा रात्र घालवायची, आणि पुन्हा तीच तीच कामं करायची — ही कामं समाधानासाठी नाही, तर लोक काय म्हणतील म्हणून करावी लागतात.
पुनर् आलिङ्ग्यते कान्ता पुनर् एव च भुज्यते । सेयं शिशुजनक्रीडा लज्जायै महताम् इह
पुन्हा प्रियेला मिठी मारायची, पुन्हा तिच्यासोबत रमायचं — हे तर लहान मुलांसारखं खेळणं आहे; शहाण्या लोकांसाठी हे लाजिरवाणं आहे.
तम् एव शुक्तविरसं व्यापारौघं पुनः पुनः । दिवसे दिवसे कुर्वन् प्राज्ञः कस्मान् न लज्जते
रोजच्या रोज तोच तोच नीरस उद्योग करत राहणारा शहाणा माणूस, जणू पुन्हा पुन्हा चवी नसलेल्या शिंपल्याचा आस्वाद घेतोय, त्याला लाज कशी वाटत नाही?
पुनर् दिनं पुना रात्रिः पुनः कार्यपरम्परा । पुनः पुनर् अहं मन्ये प्राज्ञस्येयं विडम्बना
दिवस पुन्हा येतो, रात्र पुन्हा येते, आणि पुन्हा पुन्हा कर्मांची साखळी सुरूच राहते. मी वारंवार विचार करतो—हे सगळं शहाण्यांसाठी एक प्रकारचा उपहासच आहे.
ऊर्मितां पुनर् आसाद्य पुनर् एति निरूर्मिताम् । यथा जलं तथैवायं तां ताम् एति क्रियां जनः
पाणी कधी लाटांसारखं उसळतं आणि पुन्हा शांत होतं, तसंच माणसंही एकामागोमाग एक कृती करत राहतात.
उन्मत्तचेष्टिताकारा पुनः पुनर् इयं क्रिया । जनं हासयति प्राज्ञं बाललीलोपमा मुहुः
ही पुन्हा पुन्हा होणारी धावपळ वेड्यांच्या वागण्यासारखी वाटते आणि शहाण्यांना ती लहान मुलांच्या खेळासारखी हास्यकारक वाटते.
कृतयाप्य् अनया नित्यं क्रियया कृतकार्यया । को ऽर्थस् स्यात् तादृशो येन पुनः कर्म न गच्छति
अशी सातत्याने कृती करून सर्व कामं पूर्ण झाली तरी, असं काय मिळतं की पुन्हा कर्माकडे जावं लागत नाही?
कियन्तम् अथ वा कालम् इदम् आडम्बरं महत् । इहास्माभिर् अनुष्ठेयं किं यावत् समवाप्यते
आपण इथे हे मोठं नाटक अजून किती काळ करायचं? जे मिळवायचं आहे ते मिळेपर्यंत असंच चालू ठेवायचं का?
अनन्तेयं शिशुक्रीडा वस्तुशून्यैव वस्तुतः । आवृत्त्या क्रियते व्यर्थम् अनर्थप्रसवार्थिभिः
ही संपतच नाही अशी मुलांची खेळणी, खरंतर यात काहीच अर्थ नाही. ज्यांना व्यर्थ गोष्टींचीच इच्छा आहे, तेच पुन्हा पुन्हा हे करतात.
फलम् एकं महोदारं नेह पश्यामि किञ्चन । कार्यम् अस्तीतरत् प्राप्ते यस्मिन् नाम न किञ्चन
इथे मला एकही मोठं, महान असं फळ दिसत नाही. फक्त दुसरंच काहीतरी करायचं उरलेलं असतं, ज्यात खरंतर काहीच नाही.
भोगाद् ऋते किम् अत्यन्तं स्याद् रम्यम् अविनाशि च । एतत् सञ्चिन्तयाम्य् आशु दध्यौ मत्वेत्य् असौ बडिः
भोग सोडून अजून असं काय आहे जे कायमचं आणि अत्यंत आनंददायक आहे? असं विचार करत बडिंनी पटकन मनाशी ठरवलं.
अथाभ्युवाचासुरराड् आ संस्मृतम् इति क्षणात् । आत्मन्य् एव मनस्य् अर्थं सभ्रूभङ्गं विमर्शयन्
मग त्या असुरराजाने, क्षणात सगळं आठवून, कपाळावर आठ्या आणून, मनातल्या मनात त्या गोष्टीचा विचार करत, बोलायला सुरुवात केली.
पुरा किलेह भगवान् पृष्टो ऽभूत् स विरोचनः । पिता मयात्मतत्त्वज्ञो दृष्टलोकपरावरः
पूर्वी इथेच, असं म्हणतात, माझे वडील विरोचन — आत्म्याचं खरं स्वरूप जाणणारे आणि जगाचा खरा अर्थ समजलेले — यांना कुणीतरी विचारलं होतं.
यथा सकलदुःखानां सुखानां च महामते । यत्र सर्वे भ्रमाश् शान्ताः को ऽसौ सीमान्त उच्यताम्
हे महाबुद्धिमान, सगळ्या दुःखांचा आणि सुखांचा शेवट कुठे आहे, जिथे सगळे भ्रम शांत होतात? तो टोकाचा सीमारेषा कोणता, ते मला सांग.