अशेषसंशयाम्भोदशरत्समय किं त्व् अहम् । तृप्तिम् एषां न गच्छामि वचसां वदतस् तव
सर्व शंका शरद ऋतूतील आकाशासारख्या दूर झाल्या असल्या, तरीही तुझं बोलणं ऐकून मला समाधान मिळत नाही.
बडिविज्ञानसम्प्राप्तिं पुनर् मद्बोधवृद्धये । विभो कथय खिद्यन्ते सन्तो नावनतं प्रति
हे प्रभो, माझ्या समज वाढावी म्हणून तू पुन्हा त्या परमज्ञानाच्या प्राप्तीबद्दल सांग. कारण ज्ञानी लोकांना उच्चतम गोष्टी ऐकण्यात कधीही कंटाळा येत नाही.
शृणु राघव ते वक्ष्ये बडिवृत्तान्तम् उत्तमम् । श्रुतेन येन तेन त्वं बोधम् आप्स्यसि शाश्वतम्
राघव, नीट ऐक, मी तुला बडाचा उत्तम प्रसंग सांगतो. तो ऐकल्यावर तुला शाश्वत समज मिळेल.
अस्त्य् अस्मिञ् जगतः कोशे कस्मिंश्चिद् दिक्तटान्तरे । पातालम् इति विख्यातो लोको भूमेर् अधस् स्थितः
या जगाच्या विस्तारात, एका दिशेच्या टोकाला, पृथ्वीखाली असलेला एक लोक आहे, ज्याला पाताळ म्हणतात.
क्षीरोदार्णवजाताभिर् दिग्धाभिर् अमृताम्बुभिः । क्वचिद् दानवकन्याभिर् भाति निर्विवरान्तरः
कधी कधी तो लोक क्षीरसागरातून आलेल्या अमृतासारख्या पाण्याने उजळून निघतो, तर कधी कधी दानवांच्या कन्यांनी, आणि त्याच्या आत कुठेही भेग नसते.
जिह्वाचरोद्दामरवैर् विषभारभरायुधैः । क्वचिद् भोगिभिर् आपूर्णस् सहस्रशतमस्तकैः
कुठे तरी तिथे अशा सर्पांनी ते ठिकाण भरलेले होते, ज्यांच्या जिभा सतत हलत होत्या, आणि ज्यांच्या अंगी विषाचा मोठा भार शस्त्रासारखा होता. त्यांच्या डोक्यांवर शेकडो-हजारो फण पसरलेले होते.
हेलाविवलिताशेषविश्वोद्धरणघस्मरैः । क्वचिद् दनुसुतैर् व्याप्तश् चलद्भिर् इव मेरुभिः
कुठे तरी तिथे दानुच्या पुत्रांनी ते ठिकाण गच्च भरले होते, जे सहजपणे आणि खेळकरपणे संपूर्ण विश्व हलवत होते, आणि ते जणू काही हालणाऱ्या पर्वतांसारखे दिसत होते.
कटकुड्याग्रविश्रान्तवसुधामण्डलोद्धुरैः । क्वचिद् दिग्दन्तिभिर् दन्तद्रुमाद्रिभिर् उपाश्रितः
कुठे तरी तिथे दिशांच्या हत्तींचा वावर होता, ज्यांचे सुळे झाडांसारखे आणि डोंगरांसारखे होते, आणि जे किल्ल्यांच्या भिंतींच्या टोकांवर किंवा पृथ्वीच्या कड्यांवर विसावलेले होते.
महाकटकटाशब्ददग्धभूतपरम्परैः । क्वचिद् दुर्गन्धिदिग्भागो ध्वनन् नरकमण्डलैः
कुठे तरी तिथे मोठ्या गडगडाटाच्या आवाजाने भाजलेल्या जीवांच्या रांगा होत्या, आणि त्या दिशांना नरकातील लोकांच्या घाण वासाच्या आणि भयंकर गोंगाटाच्या वर्तुळांनी व्यापलेले होते.
आभूतलम् अभिप्रोतसप्तपातालमण्डलैः । क्वचिद् रत्नाकरैर् व्याप्तः पातालैर् इतरैर् इव
कुठे तरी हे भूमी सात पाताळांच्या गुंतलेल्या मंडळांनी व्यापलेलं होतं, तर कुठे तरी ते रत्नांच्या समुद्रांनी भरलेलं होतं, जणू काही वेगळ्याच पाताळांनी व्यापलेलं आहे असं वाटायचं.
सुरासुरशिरस्सुप्तपादाम्भोरुहपांसुना । क्वचिद् भगवता तेन कपिलेन पवित्रितः
कुठे तरी त्या भगवंत कपिलांच्या कमळासारख्या पायांवरून उडालेल्या धुळीने ते स्थान पावन झालं होतं, जिथे देव आणि दैत्यांची शिरं जणू झोपेत पडली आहेत असं दिसायचं.
असुरीसम्भृतानन्तपूजनक्रीडनैषिणा । क्वचिद् भगवता तेन हाटकेशेन पालितः
कुठे तरी त्या भगवंत हाटकेशाने, जो असुरी स्त्रियांनी केलेल्या अनंत पूजा आणि खेळात आनंद मानायचा, त्या स्थळाचं रक्षण केलं होतं.
तस्मिन्न् असुरदोस्स्तम्भधार्यमाणमहाभरे । बभूव दानवो राजा विरोचनसुतो बडिः
त्या ठिकाणी, असुरराजाच्या स्तंभावर आधारलेलं मोठं ओझं असताना, विरोचनाचा पुत्र बडी हा दानवांचा राजा म्हणून वावरत होता.
स्वाक्रान्तेन समं सर्वैस् सुरविद्याधरोरगैः । पादसंवाहनं यस्य सुरराजेन वाञ्छितम्
ज्याच्या स्वतःच्या सामर्थ्यामुळे तो सर्व देव, विद्याधर आणि नाग यांच्या बरोबरीचा झाला होता, त्या देवेंद्रालाही त्याच्या पायांची मालिश करायची इच्छा झाली.
कोशस् त्रैलोक्यरत्नानां पाता सर्वशरीरिणाम् । धर्ता भुवनधर्माणां यस्य प्रणतवान् हरिः
जो तीनही लोकांतील सर्व रत्नांचा खजिना होता, सर्व सजीवांचा रक्षणकर्ता आणि जगाच्या धर्मांचा आधार होता, त्याला विष्णूनेही वंदन केले.
ऐरावणस्य संशोषं यन्नाम्ना कटभित्तयः । केकयेवाहिहृन्नाड्यो जग्मुर् आजग्मुर् आर्तताम्
ज्याच्या नावाने कट नगरीच्या तटबंदीने ऐरावताला कोरडे घातले, आणि केकयासारख्या नागांच्या हृदयातील नाड्या दुःखाने तडफडू लागल्या.
प्रतापोग्रोष्मभिर् यस्य कल्पकाल इवाब्धयः । ययुश् शोषोन्मुखास् सप्त तप्ततां कुपिताकृतेः
त्याच्या प्रचंड तेजामुळे, जणू प्रलयकाळासारखे, सातही समुद्र कोरडे पडायला उत्सुक झाले आणि त्याच्या रागाने ते तापले.
यदध्वराज्यधूमाभ्रराजयो वलिताद्रयः । ब्रह्माण्डकोटरस्यास्य सदा कवचतां ययुः
ज्याच्या यज्ञातील तुपाच्या धुराने, ढगांनी मढवलेल्या, पर्वत वाकले गेले आणि नेहमी या विश्वाच्या अंड्यात कवचासारखे आच्छादन तयार झाले.
यस्य दृष्टिदृढापाताद् अनुपातकुलाचलाः । विनमन्ति दिशस् सर्वा लताः फलनता इव
ज्याच्या डोळ्यांच्या ठाम नजरेमुळे, सर्व दिशा आणि त्यांच्या पर्वतांसह, फळांनी वाकलेल्या वेलांप्रमाणे झुकतात.
लीलाविजितनिश्शेषभुवनाभोगभूषणः । दशकोटीस् स वर्षाणां दैत्यो राज्यं चकार ह
ज्याने खेळात सर्व लोकांचा विजय मिळवून त्यांचा उपभोग घेतला, असा तो दैत्य दहा कोटी वर्षे राज्य करीत होता.
अथ गच्छत्स्व् अनल्पेषु युगेष्व् आवर्तवृत्तिषु । सुरासुरमहौघेषु प्रोत्पतत्सु पतत्सु च
मग, असंख्य युगं फेर धरत जात असताना, देव आणि दैत्य यांच्या मोठ्या लाटा वर-खाली होत राहिल्या.
अजस्रम् उपभुक्तेषु त्रैलोक्योदरवर्तिषु । भोगेष्व् अभजद् उद्वेगं बडिर् दानवनायकः
तीनही लोकांच्या पोटात असलेल्या सुखांचा बडिर, दानवांचा नायक, नेहमीच उपभोग घेत होता, तरीही त्याला कधीच मनात खंत किंवा त्रास वाटला नाही.
मेरुशृङ्गशिखादन्तदिग्धवातायने स्थितः । एकदा चिन्तयाम् आस स्वयं संसारसंस्थितिम्
एकदा मेरू पर्वताच्या शिखरांनी भरलेल्या वाऱ्याच्या दालनात उभा राहून, त्याने स्वतःच या संसाराच्या स्वरूपाचा विचार करायला सुरुवात केली.
किमन्तम् इदम् अक्षुण्णशक्तिनैव मयाधुना । साम्राज्यम् इह कर्तव्यं विहर्तव्यं जगत्त्रये
माझी शक्ती अजूनही तशीच आहे, तर आता इथे राज्य प्रस्थापित करून या तीनही लोकांत मनसोक्त विहार करावा का? पण हे सगळं किती काळ टिकणार आहे?
महता मम राज्येन त्रैलोक्याद्भुतकारिणा । किं वा भवति भुक्तेन भूरिभोगातिभारिणा
माझ्या या मोठ्या राज्याने, जे तीनही लोकांना आश्चर्यचकित करतं, किंवा या प्रचंड सुखांनी, मला खरंच काय मिळालं आहे?
आपातमात्रमधुरम् आवश्यकपरिक्षयम् । भोगोपभोगमात्रं मे किं नामेदं सुखावहम्
सुरुवातीला भोग गोड वाटतात, पण शेवटी ते थकवा आणि कंटाळा आणतात. मग असं सुख कसं म्हणावं?
पुनर् दिनैककलना शार्वरीसंस्थितिः पुनः । पुनस् तान्य् एव कर्माणि लज्जायै न तु तुष्टये
पुन्हा दिवस मोजायचा, पुन्हा रात्र घालवायची, आणि पुन्हा तीच तीच कामं करायची — ही कामं समाधानासाठी नाही, तर लोक काय म्हणतील म्हणून करावी लागतात.
पुनर् आलिङ्ग्यते कान्ता पुनर् एव च भुज्यते । सेयं शिशुजनक्रीडा लज्जायै महताम् इह
पुन्हा प्रियेला मिठी मारायची, पुन्हा तिच्यासोबत रमायचं — हे तर लहान मुलांसारखं खेळणं आहे; शहाण्या लोकांसाठी हे लाजिरवाणं आहे.
तम् एव शुक्तविरसं व्यापारौघं पुनः पुनः । दिवसे दिवसे कुर्वन् प्राज्ञः कस्मान् न लज्जते
रोजच्या रोज तोच तोच नीरस उद्योग करत राहणारा शहाणा माणूस, जणू पुन्हा पुन्हा चवी नसलेल्या शिंपल्याचा आस्वाद घेतोय, त्याला लाज कशी वाटत नाही?
पुनर् दिनं पुना रात्रिः पुनः कार्यपरम्परा । पुनः पुनर् अहं मन्ये प्राज्ञस्येयं विडम्बना
दिवस पुन्हा येतो, रात्र पुन्हा येते, आणि पुन्हा पुन्हा कर्मांची साखळी सुरूच राहते. मी वारंवार विचार करतो—हे सगळं शहाण्यांसाठी एक प्रकारचा उपहासच आहे.