भृग्वङ्गिरःपुलस्त्यादिमुनिनायकमण्डिता । च्यवनोद्दालकोशीरशरलोमादिपालिता
भृगु, अंगिरस, पुलस्त्य यांसारख्या प्रमुख ऋषींनी शोभलेली, आणि च्यवन, उद्दालक, शिर, शरलोम व इतरांनी जपलेली होती.
परस्परपरामर्शाद् दुस्संस्थानमृगाजिना । लोलाक्षमालावलया सुकमण्डलुधारिणी
एकमेकांच्या स्पर्शाने मृगाची कातडी विस्कटलेली, डोळे सतत हलणारे, माळा आणि बांगड्या डोलणाऱ्या, त्यांनी सहजपणे आपले पूजा मंडळ सांभाळले होते.
तारावलिर् इवान्योऽन्यं कृतशोभातिशायिनी । कौसुमी वृष्टिर् अन्येव द्वितीयेवार्कमण्डली
जणू ताऱ्यांची रांग एकमेकांपेक्षा अधिक सुंदर दिसणारी, जणू फुलांची सर, किंवा दुसरे एखादे सूर्याचे मंडळ.
ताराजाल इवाम्भोदो व्यासो ह्य् अत्र व्यराजत । तारौघ इव शीतांशुर् नारदो ऽत्र व्यराजत
जणू आकाशातील ताऱ्यांचे जाळे, तसेच व्यास तिथे उजळून निघाले; आणि ताऱ्यांच्या गर्दीसारखे, नारद तिथे तेजस्वी दिसले.
देवेष्व् इव सुराधीशः पुलस्त्यो ऽत्र व्यराजत । आदित्य इव देवानाम् अङ्गिराश् च व्यराजत
देवतांमध्ये जसा देवांचा राजा तेजाने उजळतो, तसाच पुलस्त्य तिथे प्रकट झाला. आणि देवांमध्ये जसा सूर्य तेजस्वी असतो, तसाच अङ्गिरा तिथे चमकला.
अथास्यां सिद्धसेनायां पतन्त्यां नभसो रसात् । उत्तस्थौ मुनिसम्पूर्णा तदा दाशरथी सभा
तेव्हा सिद्ध ऋषींची ती सभा आकाशातून पृथ्वीवर येत असताना, त्या वेळी दशरथपुत्राची, ऋषींनी भरलेली सभा वर उचलली गेली.
मिश्रीभूता विरेजुस् ते नभश्चरमहीचराः । परस्परवृताङ्गाभा भासयन्तो दिशो दश
आकाशात आणि पृथ्वीवर वावरणारे ते सर्वजण एकत्र मिसळले आणि एकमेकांच्या अंगांनी वेढलेले, दहा दिशांना उजळून टाकू लागले.
वेणुघण्टावृतकरा लीलाकमलधारिणः । दूर्वाङ्कुराक्रान्तशिखास् सचूडामणिमूर्धजाः
त्यांच्या हातात वेणू आणि घंटा सुशोभित होत्या, खेळकर कमळे त्यांनी धरली होती, त्यांच्या केसांमध्ये दुर्वेची कोवळी पाती आणि मुकुटात रत्नजडित कड्या होत्या.
जटाकटप्रकपिला मौलिमालितमस्तकाः । प्रकोष्ठगाक्षवलया माणिक्यवलयान्विताः
त्यांच्या डोक्यावर जटांचा गुंता होता, त्या जटा कपिल ऋषींच्या केसांसारख्या गुंडाळलेल्या होत्या; त्यांच्या हातांवर सुंदर कड्या होत्या, काही कड्यांमध्ये माणिक्य रत्नं जडलेली होती.
चीरवल्कलसंवीतास् स्रक्कौशेयावगुण्ठिताः । विलोलमेखलापाशाश् चलन्मुक्ताकलापिनः
त्यांनी झाडाच्या सालीची वस्त्रं आणि काठकोर लंगोट घातलेली होती, रेशमी हारांनी अंग झाकलं होतं; त्यांच्या कमरेला मोकळ्या दोऱ्यांची मेखला होती आणि चालताना मोत्यांच्या माळा हलत होत्या.
वसिष्ठविश्वामित्रौ तान् पूजयाम् आसतुः क्षणात् । अर्घ्यैः पाद्यैर् वचोभिश् च नभश्चरमहागणान्
वसिष्ठ आणि विश्वामित्र यांनी त्या आकाशात संचार करणाऱ्या महान व्यक्तींना क्षणातच पाणी, पाय धुण्याचं पाणी आणि स्वागताचे शब्द देऊन सन्मान केला.
सर्वाचारेण सिद्धौघं पूजयाम् आस भूपतिः । सिद्धौघो भूपतिं चैव कुशलप्रश्नवार्त्तया
राजाने सर्व विधीने सिद्धांच्या समूहाची पूजा केली; आणि सिद्धांनीही राजाची कुशल विचारून, प्रेमळ शब्दांनी त्याचं स्वागत केलं.
तैस् तैः प्रणयसंरम्भैर् अन्योऽन्यं प्राप्तसत्क्रियाः । उपाविशन् विष्टरेषु नभश्चरमहीचराः
आपुलकीने आणि प्रेमाने, एकमेकांनी एकमेकांचे आदरातिथ्य केले. आकाशातील आणि पृथ्वीवरील ऋषी, सर्वजण मऊ आसनांवर बसले.
वचोभिः पुष्पवर्षेण साधुवादेन चाभितः । रामं तं पूजयाम् आसुः पुरः प्रणतम् आस्थितम्
सर्व बाजूंनी मधुर शब्दांनी, फुलांच्या वर्षावाने आणि स्तुतीने, त्यांनी समोर नम्रपणे बसलेल्या रामाचे सन्मानपूर्वक पूजन केले.
आसां चक्रे च तत्रासौ राजलक्ष्म्या विराजितः । विश्वामित्रो वसिष्ठश् च वामदेवश् च मन्त्रिणः
तेथे राजवैभवाने उजळलेले विश्वामित्र, वसिष्ठ, वामदेव आणि मंत्री सर्वजण एकत्र बसले होते.
नारदो देवपुत्रश् च व्यासश् च मुनिपुङ्गवः । मरीचिर् अथ दुर्वासा मुनिर् आङ्गिरसस् तथा
नारद, देवपुत्र, महर्षी व्यास, मरीचि, दुर्वासा आणि आङ्गिरस हे ऋषीही तिथे उपस्थित होते.
क्रतुः पुलस्त्यः पुलहश् शरलोमा मुनीश्वरः । वात्स्यायनो भरद्वाजो वाल्मीकिर् मुनिपुङ्गवः
क्रतू, पुलस्त्य, पुलह, शरलोम, वत्स्यायन, भरद्वाज आणि वाल्मीकि हे ऋषी तिथे उपस्थित होते.
उद्दालक ऋचीकश् च शर्यातिश् च्यवनस् तथा । ऊष्मपाश् च घृतार्चिश् च शालुडिर् वालुडिस् तथा
उद्दालक, ऋचीक, शर्याती, च्यवन, उष्मप, घृतार्चि, शाळुडी आणि वालुडी हेही तिथे होते.
एते चान्ये च बहवो वेदवेदाङ्गपारगाः । ज्ञातज्ञेया महात्मानस् संस्थितास् तत्र नायकाः
हे आणि असेच अनेक वेद व वेदांग जाणणारे, सर्व जाणून घेतलेले, महान आत्मे तिथे प्रमुख म्हणून उपस्थित होते.
वसिष्ठविश्वामित्राभ्यां सह ते नारदादयः । इदम् ऊचुर् अनूचाना रामम् आनमिताननम्
वसिष्ठ आणि विश्वामित्र यांच्यासह नारदादी ऋषींनी, जे विद्या शिकले होते, त्यांनी तेजस्वी चेहरा असलेल्या रामाला हे शब्द सांगितले.
अहो वत कुमारेण कल्याणगुणशालिनी । वाग् उक्ता परमोदारविरागरसगर्भिणी
अहो, राजकुमाराने किती सुंदर आणि शुभ गुणांनी भरलेली वाणी बोलली आहे! ती वाणी अत्यंत उदात्तपणा आणि वैराग्याच्या साराने ओतप्रोत आहे.
परिनिष्ठितवाक्यार्थसुबोधम् उचितं स्फुटम् । उदारं प्रियचर्यार्हम् अविह्वलम् अविप्लुतम्
त्याच्या बोलण्याचा अर्थ पूर्णपणे स्पष्ट, योग्य आणि सहज समजणारा आहे. ती वाणी उदार, प्रेमाने आचरण करण्यास योग्य, स्थिर आणि गोंधळ न आणणारी आहे.
अभिव्यक्तपदस्पष्टम् इष्टं पुष्टं च तुष्टिमत् । करोति राघवप्रोक्तं वचः कस्य न विस्मयम्
राघवाने जी वाणी बोलली, ती अगदी स्पष्ट शब्दांत मांडलेली, मनाला आवडणारी, पोषण करणारी आणि समाधान देणारी आहे. अशी वाणी ऐकून कोणाला आश्चर्य वाटणार नाही?
शताद् एकतमस्यैव सर्वोदारचमत्कृतेः । ईप्सितार्थार्पणैकान्तदक्षा भवति भारती
शंभरांत जरी एक जण असला, तरी तो सर्वांत उदात्त आश्चर्य घडवू शकतो; सरस्वती फक्त इच्छित अर्थ अचूकपणे मांडण्यातच कुशल होते.
कुमार त्वां विना कस्य विवेकफलशालिनी । एवं विकासम् आयाति प्रज्ञावनलता नवा
राजकुमार, तुझ्याशिवाय विवेकाचे फळ देणारी ही ज्ञानाची नवलाई वेल कोणासाठी असे फुलून येईल?
प्रज्ञादीपशिखा यस्य रामस्येव हृदि स्थिता । प्रज्वलत्य् अलम् आलोककारिणी स पुमान् स्मृतः
ज्याच्या हृदयात रामासारखी ज्ञानाची ज्योत प्रकटते, तो पुरुष तेजाने उजळतो आणि सर्वत्र प्रकाश पसरवतो; असा मनुष्य कायम लक्षात राहतो.
रक्तमांसास्थियन्त्राणि बहून्य् अतिततानि च । पदार्थान् अपकर्षन्ति नास्ति तेषु सचेतनम्
मांस, रक्त आणि हाडांची ही यंत्रं आणि गेलेली अनेक वस्तू आपल्याकडे वस्तू ओढतात; पण त्यात कुठेही चेतना नसते.
जन्ममृत्युजरादुःखम् अनुयान्ति पुनः पुनः । विमृशन्ति न संसारं पशवः परिमोहिताः
जन्म, मृत्यू, वार्धक्य आणि दुःख पुन्हा पुन्हा येत राहतात; पण मोहात पडलेली जनावरे या संसाराचा विचारच करत नाहीत.
कथञ्चित् क्वचिद् एवैको दृश्यते विमलाशयः । पूर्वापरविचारार्हो यथायम् अरिसूदनः
कधी तरी क्वचित एखाद्याच्याच ठिकाणी असा कोणी दिसतो, ज्याचं मन निर्मळ असतं आणि जो भूतकाळ व भविष्यकाळ यांचा विचार करू शकतो, जसं की हा शत्रूंचा संहार करणारा आहे.
अनुत्तमचमत्कारफलास् सुभगमूर्तयः । भव्या हि विरला लोके सहकारद्रुमा इव
ज्या रूपांमधून श्रेष्ठ आणि अद्भुत फळ मिळतं आणि ज्या शुभ असतात, अशा रूपं या जगात फारच दुर्मिळ असतात, जसं इतर झाडांमध्ये चंदनाचं झाड.