दृष्ट्या तु पारमार्थिक्या पुत्र सत्यं विचारय । नेह त्वं नैव चेदं ते भ्रान्तिम् अन्तः परित्यज
मुला, खरी दृष्टी ठेवून नीट विचार कर; इथे ना तू आहेस, ना हे तुझं आहे; मनातला भ्रम सोडून दे.
अयं मृतो गतश् चाहम् इतीमा दृष्टयः पुनः । स्वसङ्कल्पोपतापोत्था दृश्यन्ते न तु सत्यतः
‘तो मेला, तो गेला, मी आहे’ असे विचार वारंवार मनात येतात, पण हे सगळे आपल्या कल्पनेतूनच निर्माण होतात; प्रत्यक्षात त्यात काहीच सत्य नाही.
अज्ञानविस्तीर्णमरौ विलोलैश् शुभाशुभस्पन्दमयैस् तरङ्गैः । स्ववासनातापमरीचिवारि परिस्फुरत्य् एतद् अनन्तरूपम्
अज्ञानाच्या विस्तीर्ण वाळवंटावर, आपल्या इच्छांच्या किरणांतून निर्माण होणाऱ्या शुभ-अशुभ लहरींनी हे सतत बदलणारे जग जणू चमकणाऱ्या पाण्यासारखे दिसते.
कः पिता किं च वा मित्रं का माता के च बन्धवः । स्वबुद्ध्यैवावधूयन्ते वात्यया जनपांसवः
वडील कोण, मित्र कोण, आई कोण, नातेवाईक कोण? आपल्या समजुतीने हे सगळे जण जणू वाऱ्याने उडवलेल्या धुळीसारखे बाजूला पडतात.
बन्धुमित्रसुतस्नेहद्वेषमोहदशामयः । स्वसञ्ज्ञामात्रकेणैव प्रपञ्चो ऽयं वितन्यते
नातेवाईक, मित्र, मुलांवरील प्रेम, द्वेष, मोह या सगळ्या भावना—हे सर्व जग फक्त आपल्या स्वतःच्या ओळखीमुळे विणले गेले आहे.
बन्धुत्वे भावितो बन्धुः परत्वे भावितः परः । विषामृतदशेवैषा स्थितिर् भावनिबन्धनी
आपण नातं आहे असं मनात घेतलं, तर तो आपला आप्त वाटतो; आणि परकं असं वाटलं, तर तो परका वाटतो. ही अवस्था मनाच्या कल्पनेवर अवलंबून असते, जशी विष आणि अमृत यांचा अनुभव.
एकत्वे वर्तमानस्य सर्वगस्य किलात्मनः । अयं बन्धुः परश् चायम् इत्य् असत्कलना कुतः
सर्वत्र असणाऱ्या आणि कायम असणाऱ्या आत्म्यासाठी 'हा आपला, तो परका' अशी चुकीची भावना कशी येईल?
रक्तमांसास्थिसङ्घाताद् देहाद् एवास्थिपञ्जरात् । को ऽहं स्याम् इति चित्तेन स्वयं पुत्र विचारय
हा देह म्हणजे रक्त, मांस आणि हाडांचं एकत्रित रूप, हाडांच्या पिंजऱ्यात बंद आहे. मग मी कोण आहे, हे स्वतः मनाशी विचार कर, मुला.
दृष्ट्या तु पारमार्थिक्या न कश्चित् त्वं न चाप्य् अहम् । मिथ्याज्ञानम् इदं पुण्यः पावनश् चेति वल्गति
खऱ्या दृष्टीने पाहिलं तर, ना तू आहेस ना मी; 'हे पुण्य आहे, हे पावन आहे' असं जे चुकीचं ज्ञान आहे, ते फक्त मनात फिरत राहतं.
कस् ते पिता कश् च सुहृत् का माता कश् च वा परः । खस्यानन्तविलासस्य किम् अस्वं किं स्वम् उच्यताम्
तुझा वडील कोण, मित्र कोण, आई कोण, आणि परका कोण? या अनंत आकाशाच्या खेळात काय खरंच तुझं आहे, आणि काय नाही, असं कोण ठरवू शकतं?
असि चेत् त्वं तद् अन्येषु यातेषु बहुजन्मसु । ये बन्धवो ये विभवाः किं तान् अपि न शोचसि
तू खरंच स्वतःच आहेस, असं मानलंस, तर गेल्या कित्येक जन्मांत तुझे नातेवाईक आणि संपत्ती गेली, त्यांच्यासाठी तू शोक केला नाहीस का?
बभूवुस् ते सुपुष्पासु स्थलीषु मृगयोनिषु । बहवो बन्धवो धन्यास् तान् कथं नानुशोचसि
फुलांनी बहरलेल्या माळांमध्ये आणि पशूंच्या जन्मांत तुझे कितीतरी भाग्यवान नातेवाईक होते; त्यांच्यासाठी तू कधी शोक केलास का?
बभूवुस् ते सपद्मासु तटीष्व् अम्बुधियोषिताम् । हंसस्य बन्धवो हंसास् तान् कथं नानुशोचसि
कमळांनी सजलेल्या तीरांवर, जलस्त्रियांच्या संगतीत, हंसाच्या जन्मात तुझे हंस नातेवाईक होते; त्यांच्यासाठी तू कधी शोक केलास का?
बभूवुस् ते लसत्पत्त्राश् चित्रासु वनराजिषु । बहवो बन्धवो वृक्षास् तान् कथं नानुशोचसि
अनेक झाडं, ज्यांची पानं चमकदार होती, त्या विविध रंगांच्या जंगलात तुझे सोबती होते—मग त्यांच्यासाठी तू दुःख का करत नाहीस?
बभूवुस् ते महाभ्रेषु शिखरेषु महीभृताम् । बहवो बन्धवस् सिंहास् तान् कथं नानुशोचसि
मोठ्या पर्वतांच्या उंच शिखरांवर अनेक सिंह तुझे सोबती होते—मग त्यांच्यासाठी तू शोक का करत नाहीस?
बभूवुस् ते स्रवन्तीषु सरस्स्व् अम्भोजिनीषु च । बहवो बन्धवो मत्स्याः किं तान् अपि न शोचसि
ओघळणाऱ्या नद्यांमध्ये, सरोवरांमध्ये आणि कमळांनी भरलेल्या तळ्यांमध्ये बरेच मासे तुझे सोबती होते—त्यांच्यासाठीही तुला दुःख का वाटत नाही?
बभूविथ दशार्णेषु कपिलो वनवानरः । राजपुत्रस् तुखारेषु पुण्ड्रेषु वनवायसः
तू दशार्ण देशात एक करड्या रंगाचा वानर होतास, तुखार देशात राजपुत्र होतास आणि पुंड्र देशात वनकावळा होतास.
हेहयेषु च मातङ्गस् त्रिगर्तेषु च गर्दभः । साल्वेषु सरमापुत्रः पतत्री शवरद्रुमे
हेहय देशात तू हत्ती होतास, त्रिगर्त देशात गाढव, साल्व देशात सरमेची संतान, आणि शबरांच्या जंगलात एक पक्षी होतास.
विन्ध्याद्रौ पिप्पलो भूत्वा घुणो भूत्वा महावटे । मन्दरे मर्कटो भूत्वा विप्राज् जातो ऽसि कन्दरे
विंध्य पर्वतावर तू पिंपळाचे झाड झालास, मोठ्या वडाच्या झाडात किडा, मंदरावर माकड, आणि एका गुहेत तू ब्राह्मण म्हणून जन्म घेतलास.
कोसलेषु द्विजो भूत्वा भूत्वा वङ्गेषु तित्तिरिः । अश्वो भूत्वा तुखारेषु जातस् त्वं ब्राह्मणाद् वने
कोसल देशात तू ब्राह्मण म्हणून जन्मलास, वंग देशात तित्तिर पक्षी, तुखार देशात घोडा, आणि एका जंगलात ब्राह्मणाच्या पोटी जन्म घेतलास.
यः कीटस् तालकन्दान्तर् दंशको य उदुम्बरे । यः प्राजिको विन्ध्यवने स त्वं पुत्र ममानुजः
जो किडा ताडाच्या मुळात होता, जो डास उंबराच्या झाडात चावणारा होता, आणि जो मोर विंध्याच्या जंगलात होता—तोच तू, मुला, माझा धाकटा भाऊ आहेस.
हिमवत्कन्दराभूर्जतरुत्वग्रन्ध्रकोटरे । पिपीलको यष् षण् मासान् सो ऽयं त्वम् अनुजो मम
हिमालयाच्या गुहेत, भूर्जाच्या झाडाच्या सालीच्या फटीत सहा महिने राहिलेली ती मुंगी, ती तूच होतास, माझा लहान भाऊ.
सुह्मसीमान्तकुग्रामगोमये यश् च वृश्चिकः । सार्धं संवत्सरं साधो सो ऽयं त्वम् अनुजो मम
सुह्म देशाच्या सीमेवरील एका दूरच्या गावात शेणाच्या ढिगाऱ्यात दीड वर्ष राहिलेला तो विंचू, तोही तूच होतास, माझा लहान भाऊ.
पुलिन्दीस्तनपीठेषु निलीनं येन कानने । षट्पदेनेव पद्मेषु सो ऽयं त्वम् अनुजो मम
जंगलात एका पुलिंद स्त्रीच्या उरोजांमध्ये जसा भुंगा कमळात लपतो तसा लपलेला तो भुंगा, तोही तूच होतास, माझा लहान भाऊ.
एतास्व् अन्यासु चान्यासु बह्वीषु जनयोनिषु । जातो ऽसि जम्बुद्वीपे ऽस्मिन् पुरा शतसहस्रशः
अशा आणि आणखी कितीतरी जन्मांच्या गर्भांत, या जंबूद्वीपावर तू हजारो-लाखो वेळा जन्म घेतलास.
इत्थं तवात्मनश् चैव प्राक्तनं वासनाक्रमम् । पश्यामि सूक्ष्मया बुद्ध्या सम्यग्दर्शनशुद्धया
अशा प्रकारे, खरी समजून घेणाऱ्या आणि सूक्ष्म बुद्धीने शुद्ध झालेल्या दृष्टीने, तुझ्या आणि माझ्या पूर्वीच्या सवयींचा क्रम मला स्पष्टपणे दिसतो.
ममापि बह्व्यो बहुधा योनयो मोहमन्थराः । समतीतास् स्मराम्य् अद्य ता ज्ञानोदितया दृशा
माझ्याही अनेक आणि वेगवेगळ्या जन्मांच्या आठवणी, ज्यात मी मोहाने भारावलेलो होतो, आज ज्ञानाच्या प्रकाशाने मला आठवतात.
त्रिगर्तेषु शुको भूत्वा हंसो भूत्वा सरित्तटे । पक्कणे वायसो भूत्वा जातो ऽहम् इह कानने
त्रिगर्त प्रदेशात मी पोपट होतो, नदीच्या काठी राजहंस होतो, पक्कण या ठिकाणी कावळा होतो, आणि या जंगलात मी जन्म घेतला.
भुक्त्वा पुलिन्दतां विन्ध्ये कृत्वा वङ्गेषु वृक्षताम् । उष्ट्रत्वम् अतिवाह्याद्रौ जातो ऽहम् इह कानने
विंध्य पर्वतात मी पुलिंद म्हणजेच आदिवासी होतो, वंग देशात झाड होतो, उंच डोंगरावर उंट होतो, आणि या जंगलात मी जन्म घेतला.
यश् चातको हिमगिरौ यो राजा पुण्ड्रमण्डले । व्याघ्रो यस् सह्यकुञ्जेषु स एवेह तवाग्रजः
जो चातक पक्षी म्हणून हिमालयात होता, जो पुंड्र देशात राजा होता, आणि जो सह्याद्रीच्या डोंगरात वाघ म्हणून जन्मला, तोच आता इथे तुझा मोठा भाऊ आहे.