किम् ईदृशी त्वया बद्धा भावनेह विमोहजा । संसारे यद् अशोच्यो ऽपि त्वया तातो ऽनुशोच्यते
अशी भ्रमातून आलेली कल्पना तुझ्या मनात का आली? या जगात वडिलांसाठी शोक करण्यास काहीच कारण नाही, तरीही तू त्यांच्यासाठी हळहळतोस.
न सैव भवतो माता नासाव् एव पिता तव । न भवान् एव तनयस् तयोर् निस्सङ्ख्यपुत्रयोः
ती खरी तुझी आई नाही, तोही खरा तुझा वडील नाही; आणि तूही त्या असंख्य मुलांचे आईवडील असलेल्या जोडप्यांचा खरा मुलगा नाहीस.
मातापितृसहस्राणि समतीतानि ते सुत । बहून्य् अम्बुप्रवाहस्य निम्नानीव वने वने
बाळा, तुझ्यासाठी हजारो आईवडील गेले आहेत, जसे एखाद्या प्रवाहाला जंगलातून जाताना अनेक खोलगट जागा लागतात.
असङ्ख्यपुत्रयोर् नैव भवान् एव सुतस् तयोः । सरित्तरङ्गवत् पुत्र गताः पुत्रगणा नृणाम्
असंख्य मुलं असलेल्या त्या आईवडिलांचे खरे अर्थाने तू मुलगा नाहीस; जसा नदीच्या लाटा एकमेकांत मिसळून जातात, तशी माणसांच्या मुलांची टोळीही काळाच्या प्रवाहात हरवून जाते.
अस्मत्पित्रोर् अतीतानि पुत्रलक्षाण्य् अनेकशः । पत्त्रकोरकवृन्दानि लतापादपयोर् इव
आपल्या आईवडिलांच्या आयुष्यातही असंख्य मुलं आली आणि गेली, जणू काही वेलाच्या मुळाशी असलेल्या पानांच्या आणि कोंबांच्या झुंडी सारख्या.
मित्रबान्धववृन्दानि जन्तोर् जन्मनि जन्मनि । ऋताव् ऋताव् अतीतानि फलानीव महातरोः
प्रत्येक जन्मात जिवाच्या मित्रमंडळी आणि नातेवाईकांची टोळी बदलत गेली, जशी मोठ्या झाडाला प्रत्येक ऋतूत नवी फळं येतात आणि जुनी गळून पडतात.
शोचनीया यदि स्नेहान् मातापितृसुतास् सुत । तद् अतीता न शोच्यन्ते किम् अजस्रं सहस्रशः
जर माया म्हणून आई, वडील आणि मुलांसाठी शोक करायचा असेल, तर जे गेले त्यांच्यासाठी कोणी शोक करत नाही; मग अखंडपणे आणि हजारोंनी गेलेल्या लोकांसाठी का शोक करायचा?
प्रपञ्चो ऽयं महाभाग दृश्यते जागतो भ्रमः । परमार्थेन तु प्राज्ञ नास्ति मित्रं न बान्धवः
हे महाभागा, हा जगाचा देखावा जागेपणीच्या भ्रमासारखा भासतो; पण खऱ्या अर्थाने, हे ज्ञानी, इथे कुणी मित्र नाही, कुणी नातेवाईक नाही.
मनाग् अपीह हि भ्रातः परमार्थे न विद्यते । महत्य् अपि चिरात् तप्ते मराव् इव पयोलवः
भाऊ, इथे अगदी थोडाही खरा आधार नाही; कितीही मोठ्या प्रयत्नांनी, कितीही काळ गेला तरी, वाळवंटातल्या पाण्याच्या थेंबासारखंच आहे.
एता याः प्रेक्षसे लक्ष्मीश् छत्त्रचामरचञ्चलाः । स्वप्न एव महाबुद्धे दिनानि त्रीणि पञ्च वा
हे महाबुद्धीमान, छत्र, चामर आणि त्यांची चंचल शोभा — ही सगळी श्रीमंती, जशी स्वप्नात तीन-पाच दिवस दिसते तशीच आहे.
दृष्ट्या तु पारमार्थिक्या पुत्र सत्यं विचारय । नेह त्वं नैव चेदं ते भ्रान्तिम् अन्तः परित्यज
मुला, खरी दृष्टी ठेवून नीट विचार कर; इथे ना तू आहेस, ना हे तुझं आहे; मनातला भ्रम सोडून दे.
अयं मृतो गतश् चाहम् इतीमा दृष्टयः पुनः । स्वसङ्कल्पोपतापोत्था दृश्यन्ते न तु सत्यतः
‘तो मेला, तो गेला, मी आहे’ असे विचार वारंवार मनात येतात, पण हे सगळे आपल्या कल्पनेतूनच निर्माण होतात; प्रत्यक्षात त्यात काहीच सत्य नाही.
अज्ञानविस्तीर्णमरौ विलोलैश् शुभाशुभस्पन्दमयैस् तरङ्गैः । स्ववासनातापमरीचिवारि परिस्फुरत्य् एतद् अनन्तरूपम्
अज्ञानाच्या विस्तीर्ण वाळवंटावर, आपल्या इच्छांच्या किरणांतून निर्माण होणाऱ्या शुभ-अशुभ लहरींनी हे सतत बदलणारे जग जणू चमकणाऱ्या पाण्यासारखे दिसते.
कः पिता किं च वा मित्रं का माता के च बन्धवः । स्वबुद्ध्यैवावधूयन्ते वात्यया जनपांसवः
वडील कोण, मित्र कोण, आई कोण, नातेवाईक कोण? आपल्या समजुतीने हे सगळे जण जणू वाऱ्याने उडवलेल्या धुळीसारखे बाजूला पडतात.
बन्धुमित्रसुतस्नेहद्वेषमोहदशामयः । स्वसञ्ज्ञामात्रकेणैव प्रपञ्चो ऽयं वितन्यते
नातेवाईक, मित्र, मुलांवरील प्रेम, द्वेष, मोह या सगळ्या भावना—हे सर्व जग फक्त आपल्या स्वतःच्या ओळखीमुळे विणले गेले आहे.
बन्धुत्वे भावितो बन्धुः परत्वे भावितः परः । विषामृतदशेवैषा स्थितिर् भावनिबन्धनी
आपण नातं आहे असं मनात घेतलं, तर तो आपला आप्त वाटतो; आणि परकं असं वाटलं, तर तो परका वाटतो. ही अवस्था मनाच्या कल्पनेवर अवलंबून असते, जशी विष आणि अमृत यांचा अनुभव.
एकत्वे वर्तमानस्य सर्वगस्य किलात्मनः । अयं बन्धुः परश् चायम् इत्य् असत्कलना कुतः
सर्वत्र असणाऱ्या आणि कायम असणाऱ्या आत्म्यासाठी 'हा आपला, तो परका' अशी चुकीची भावना कशी येईल?
रक्तमांसास्थिसङ्घाताद् देहाद् एवास्थिपञ्जरात् । को ऽहं स्याम् इति चित्तेन स्वयं पुत्र विचारय
हा देह म्हणजे रक्त, मांस आणि हाडांचं एकत्रित रूप, हाडांच्या पिंजऱ्यात बंद आहे. मग मी कोण आहे, हे स्वतः मनाशी विचार कर, मुला.
दृष्ट्या तु पारमार्थिक्या न कश्चित् त्वं न चाप्य् अहम् । मिथ्याज्ञानम् इदं पुण्यः पावनश् चेति वल्गति
खऱ्या दृष्टीने पाहिलं तर, ना तू आहेस ना मी; 'हे पुण्य आहे, हे पावन आहे' असं जे चुकीचं ज्ञान आहे, ते फक्त मनात फिरत राहतं.
कस् ते पिता कश् च सुहृत् का माता कश् च वा परः । खस्यानन्तविलासस्य किम् अस्वं किं स्वम् उच्यताम्
तुझा वडील कोण, मित्र कोण, आई कोण, आणि परका कोण? या अनंत आकाशाच्या खेळात काय खरंच तुझं आहे, आणि काय नाही, असं कोण ठरवू शकतं?
असि चेत् त्वं तद् अन्येषु यातेषु बहुजन्मसु । ये बन्धवो ये विभवाः किं तान् अपि न शोचसि
तू खरंच स्वतःच आहेस, असं मानलंस, तर गेल्या कित्येक जन्मांत तुझे नातेवाईक आणि संपत्ती गेली, त्यांच्यासाठी तू शोक केला नाहीस का?
बभूवुस् ते सुपुष्पासु स्थलीषु मृगयोनिषु । बहवो बन्धवो धन्यास् तान् कथं नानुशोचसि
फुलांनी बहरलेल्या माळांमध्ये आणि पशूंच्या जन्मांत तुझे कितीतरी भाग्यवान नातेवाईक होते; त्यांच्यासाठी तू कधी शोक केलास का?
बभूवुस् ते सपद्मासु तटीष्व् अम्बुधियोषिताम् । हंसस्य बन्धवो हंसास् तान् कथं नानुशोचसि
कमळांनी सजलेल्या तीरांवर, जलस्त्रियांच्या संगतीत, हंसाच्या जन्मात तुझे हंस नातेवाईक होते; त्यांच्यासाठी तू कधी शोक केलास का?
बभूवुस् ते लसत्पत्त्राश् चित्रासु वनराजिषु । बहवो बन्धवो वृक्षास् तान् कथं नानुशोचसि
अनेक झाडं, ज्यांची पानं चमकदार होती, त्या विविध रंगांच्या जंगलात तुझे सोबती होते—मग त्यांच्यासाठी तू दुःख का करत नाहीस?
बभूवुस् ते महाभ्रेषु शिखरेषु महीभृताम् । बहवो बन्धवस् सिंहास् तान् कथं नानुशोचसि
मोठ्या पर्वतांच्या उंच शिखरांवर अनेक सिंह तुझे सोबती होते—मग त्यांच्यासाठी तू शोक का करत नाहीस?
बभूवुस् ते स्रवन्तीषु सरस्स्व् अम्भोजिनीषु च । बहवो बन्धवो मत्स्याः किं तान् अपि न शोचसि
ओघळणाऱ्या नद्यांमध्ये, सरोवरांमध्ये आणि कमळांनी भरलेल्या तळ्यांमध्ये बरेच मासे तुझे सोबती होते—त्यांच्यासाठीही तुला दुःख का वाटत नाही?
बभूविथ दशार्णेषु कपिलो वनवानरः । राजपुत्रस् तुखारेषु पुण्ड्रेषु वनवायसः
तू दशार्ण देशात एक करड्या रंगाचा वानर होतास, तुखार देशात राजपुत्र होतास आणि पुंड्र देशात वनकावळा होतास.
हेहयेषु च मातङ्गस् त्रिगर्तेषु च गर्दभः । साल्वेषु सरमापुत्रः पतत्री शवरद्रुमे
हेहय देशात तू हत्ती होतास, त्रिगर्त देशात गाढव, साल्व देशात सरमेची संतान, आणि शबरांच्या जंगलात एक पक्षी होतास.
विन्ध्याद्रौ पिप्पलो भूत्वा घुणो भूत्वा महावटे । मन्दरे मर्कटो भूत्वा विप्राज् जातो ऽसि कन्दरे
विंध्य पर्वतावर तू पिंपळाचे झाड झालास, मोठ्या वडाच्या झाडात किडा, मंदरावर माकड, आणि एका गुहेत तू ब्राह्मण म्हणून जन्म घेतलास.
कोसलेषु द्विजो भूत्वा भूत्वा वङ्गेषु तित्तिरिः । अश्वो भूत्वा तुखारेषु जातस् त्वं ब्राह्मणाद् वने
कोसल देशात तू ब्राह्मण म्हणून जन्मलास, वंग देशात तित्तिर पक्षी, तुखार देशात घोडा, आणि एका जंगलात ब्राह्मणाच्या पोटी जन्म घेतलास.