प्रशान्तकलनारम्भं चेत्यरिक्तचिदास्पदम् । पदं जगाम नीरागं पुष्पगन्ध इवाम्बरम्
तो सर्व इच्छांपासून मुक्त, शांत, विचाररहित आणि केवळ शुद्ध चैतन्याचं स्थान असलेल्या अवस्थेला पोहोचला, जणू फुलांचा सुगंध आकाशात पसरतो तसा.
अथ भार्या मुनेर् देहं प्राणापानविवर्जितम् । दृष्ट्वाविलुठितं भूमौ विनालम् इव पङ्कजम्
मुनिंची पत्नी जेव्हा त्यांच्या शरीरात प्राण आणि अपान राहिलेले नाहीत, ते अंगणात फेकून दिल्यासारखे पडलेले पाहते, तेव्हा ते तुटलेल्या कमळासारखे दिसते.
चिरम् अभ्यस्तया योगयुक्त्या पतिवितीर्णया । तत्याज तनुम् अम्लानां षट्पदी पद्मिनीम् इव
ती स्त्री, जी अनेक वर्ष योगाचा सराव करत होती आणि पतिव्रतेचे कर्तव्य पूर्ण केले होते, तिने आपले कोमेजलेले शरीर सोडले, जणू काही मधमाशी कोमेजलेल्या कमळाला सोडून जाते.
भर्तारम् एवानुययौ जनस्यादृश्यतां गतम् । प्रभागगनकोशस्थम् अस्तं यातम् इवोडुपम्
ती आपल्या पतीच्या मागे गेली, जो आता लोकांना दिसत नव्हता, जसे एखादी किरण चंद्राला आकाशाच्या कुशीत मावळताना मागे जाते.
मातापित्रोस् तु गतयोर् और्ध्वदैहिककर्मणि । पुण्य एव स्थिते ऽव्यग्रे पावनो दुःखम् आययौ
माता-पिता दोघेही गेले आणि त्यांच्या अंत्यसंस्काराचे विधी झाले, तेव्हा पावनाचा मन स्थिर असूनही त्याला दुःखाने ग्रासले.
शोकोपहतचित्तो ऽसौ भ्रमन् काननवीथिषु । ज्यायांसम् अनवेक्ष्यैव पावनो विललाप ह
शोकाने ग्रासलेल्या मनाने पावन वनातल्या वाटांवर भटकत होता, आणि मोठ्या भावाकडे न पाहताच रडत होता.
अथौर्ध्वदैहिकं कृत्वा मातापित्रोर् उदारधीः । आययौ विपिने पुण्यः पावनं शोकलालसम्
मग पुण्य, उदार मनाचा, आईवडिलांचे अंतिम संस्कार करून, वनात शोकात बुडालेल्या पावनाकडे आला.
किं पुत्र घनतां शोकं नयस्य् आन्ध्यैककारणम् । बाष्पधाराकरं घोरं प्रावृट्काल इवाम्बुदम्
माझ्या मुला, हा शोक इतका दाट का करतोस? तो एकटा अंधत्वाचा कारण आहे, आणि पावसाळ्यातल्या ढगासारखा भयंकर अश्रूंचा ओघ निर्माण करतो.
पिता तव महाप्राज्ञ गतस् सार्धं त्वदम्बया । स्वाम् एव परमां आत्मपदवीं मोक्षनामिकाम्
तुझा वडील, हे बुद्धिमान, तुझ्या आईसोबत त्या सर्वोच्च आत्म्याच्या मार्गावर गेला आहे, ज्याला मुक्ती म्हणतात.
तत् स्थानं सर्वजन्तूनां तद् रूपं विदितात्मनाम् । स्वं भावम् अभिसम्पन्ने किं पितर्य् अभिशोचसि
ती अवस्था सर्व प्राण्यांचीच आहे; आत्म्याचं खरं स्वरूप ओळखणाऱ्यांचं ते रूप आहे. आपला खरा स्वभाव पूर्णपणे उमगला असताना, वडिलांसाठी तू का शोक करतोस?
किम् ईदृशी त्वया बद्धा भावनेह विमोहजा । संसारे यद् अशोच्यो ऽपि त्वया तातो ऽनुशोच्यते
अशी भ्रमातून आलेली कल्पना तुझ्या मनात का आली? या जगात वडिलांसाठी शोक करण्यास काहीच कारण नाही, तरीही तू त्यांच्यासाठी हळहळतोस.
न सैव भवतो माता नासाव् एव पिता तव । न भवान् एव तनयस् तयोर् निस्सङ्ख्यपुत्रयोः
ती खरी तुझी आई नाही, तोही खरा तुझा वडील नाही; आणि तूही त्या असंख्य मुलांचे आईवडील असलेल्या जोडप्यांचा खरा मुलगा नाहीस.
मातापितृसहस्राणि समतीतानि ते सुत । बहून्य् अम्बुप्रवाहस्य निम्नानीव वने वने
बाळा, तुझ्यासाठी हजारो आईवडील गेले आहेत, जसे एखाद्या प्रवाहाला जंगलातून जाताना अनेक खोलगट जागा लागतात.
असङ्ख्यपुत्रयोर् नैव भवान् एव सुतस् तयोः । सरित्तरङ्गवत् पुत्र गताः पुत्रगणा नृणाम्
असंख्य मुलं असलेल्या त्या आईवडिलांचे खरे अर्थाने तू मुलगा नाहीस; जसा नदीच्या लाटा एकमेकांत मिसळून जातात, तशी माणसांच्या मुलांची टोळीही काळाच्या प्रवाहात हरवून जाते.
अस्मत्पित्रोर् अतीतानि पुत्रलक्षाण्य् अनेकशः । पत्त्रकोरकवृन्दानि लतापादपयोर् इव
आपल्या आईवडिलांच्या आयुष्यातही असंख्य मुलं आली आणि गेली, जणू काही वेलाच्या मुळाशी असलेल्या पानांच्या आणि कोंबांच्या झुंडी सारख्या.
मित्रबान्धववृन्दानि जन्तोर् जन्मनि जन्मनि । ऋताव् ऋताव् अतीतानि फलानीव महातरोः
प्रत्येक जन्मात जिवाच्या मित्रमंडळी आणि नातेवाईकांची टोळी बदलत गेली, जशी मोठ्या झाडाला प्रत्येक ऋतूत नवी फळं येतात आणि जुनी गळून पडतात.
शोचनीया यदि स्नेहान् मातापितृसुतास् सुत । तद् अतीता न शोच्यन्ते किम् अजस्रं सहस्रशः
जर माया म्हणून आई, वडील आणि मुलांसाठी शोक करायचा असेल, तर जे गेले त्यांच्यासाठी कोणी शोक करत नाही; मग अखंडपणे आणि हजारोंनी गेलेल्या लोकांसाठी का शोक करायचा?
प्रपञ्चो ऽयं महाभाग दृश्यते जागतो भ्रमः । परमार्थेन तु प्राज्ञ नास्ति मित्रं न बान्धवः
हे महाभागा, हा जगाचा देखावा जागेपणीच्या भ्रमासारखा भासतो; पण खऱ्या अर्थाने, हे ज्ञानी, इथे कुणी मित्र नाही, कुणी नातेवाईक नाही.
मनाग् अपीह हि भ्रातः परमार्थे न विद्यते । महत्य् अपि चिरात् तप्ते मराव् इव पयोलवः
भाऊ, इथे अगदी थोडाही खरा आधार नाही; कितीही मोठ्या प्रयत्नांनी, कितीही काळ गेला तरी, वाळवंटातल्या पाण्याच्या थेंबासारखंच आहे.
एता याः प्रेक्षसे लक्ष्मीश् छत्त्रचामरचञ्चलाः । स्वप्न एव महाबुद्धे दिनानि त्रीणि पञ्च वा
हे महाबुद्धीमान, छत्र, चामर आणि त्यांची चंचल शोभा — ही सगळी श्रीमंती, जशी स्वप्नात तीन-पाच दिवस दिसते तशीच आहे.
दृष्ट्या तु पारमार्थिक्या पुत्र सत्यं विचारय । नेह त्वं नैव चेदं ते भ्रान्तिम् अन्तः परित्यज
मुला, खरी दृष्टी ठेवून नीट विचार कर; इथे ना तू आहेस, ना हे तुझं आहे; मनातला भ्रम सोडून दे.
अयं मृतो गतश् चाहम् इतीमा दृष्टयः पुनः । स्वसङ्कल्पोपतापोत्था दृश्यन्ते न तु सत्यतः
‘तो मेला, तो गेला, मी आहे’ असे विचार वारंवार मनात येतात, पण हे सगळे आपल्या कल्पनेतूनच निर्माण होतात; प्रत्यक्षात त्यात काहीच सत्य नाही.
अज्ञानविस्तीर्णमरौ विलोलैश् शुभाशुभस्पन्दमयैस् तरङ्गैः । स्ववासनातापमरीचिवारि परिस्फुरत्य् एतद् अनन्तरूपम्
अज्ञानाच्या विस्तीर्ण वाळवंटावर, आपल्या इच्छांच्या किरणांतून निर्माण होणाऱ्या शुभ-अशुभ लहरींनी हे सतत बदलणारे जग जणू चमकणाऱ्या पाण्यासारखे दिसते.
कः पिता किं च वा मित्रं का माता के च बन्धवः । स्वबुद्ध्यैवावधूयन्ते वात्यया जनपांसवः
वडील कोण, मित्र कोण, आई कोण, नातेवाईक कोण? आपल्या समजुतीने हे सगळे जण जणू वाऱ्याने उडवलेल्या धुळीसारखे बाजूला पडतात.
बन्धुमित्रसुतस्नेहद्वेषमोहदशामयः । स्वसञ्ज्ञामात्रकेणैव प्रपञ्चो ऽयं वितन्यते
नातेवाईक, मित्र, मुलांवरील प्रेम, द्वेष, मोह या सगळ्या भावना—हे सर्व जग फक्त आपल्या स्वतःच्या ओळखीमुळे विणले गेले आहे.
बन्धुत्वे भावितो बन्धुः परत्वे भावितः परः । विषामृतदशेवैषा स्थितिर् भावनिबन्धनी
आपण नातं आहे असं मनात घेतलं, तर तो आपला आप्त वाटतो; आणि परकं असं वाटलं, तर तो परका वाटतो. ही अवस्था मनाच्या कल्पनेवर अवलंबून असते, जशी विष आणि अमृत यांचा अनुभव.
एकत्वे वर्तमानस्य सर्वगस्य किलात्मनः । अयं बन्धुः परश् चायम् इत्य् असत्कलना कुतः
सर्वत्र असणाऱ्या आणि कायम असणाऱ्या आत्म्यासाठी 'हा आपला, तो परका' अशी चुकीची भावना कशी येईल?
रक्तमांसास्थिसङ्घाताद् देहाद् एवास्थिपञ्जरात् । को ऽहं स्याम् इति चित्तेन स्वयं पुत्र विचारय
हा देह म्हणजे रक्त, मांस आणि हाडांचं एकत्रित रूप, हाडांच्या पिंजऱ्यात बंद आहे. मग मी कोण आहे, हे स्वतः मनाशी विचार कर, मुला.
दृष्ट्या तु पारमार्थिक्या न कश्चित् त्वं न चाप्य् अहम् । मिथ्याज्ञानम् इदं पुण्यः पावनश् चेति वल्गति
खऱ्या दृष्टीने पाहिलं तर, ना तू आहेस ना मी; 'हे पुण्य आहे, हे पावन आहे' असं जे चुकीचं ज्ञान आहे, ते फक्त मनात फिरत राहतं.
कस् ते पिता कश् च सुहृत् का माता कश् च वा परः । खस्यानन्तविलासस्य किम् अस्वं किं स्वम् उच्यताम्
तुझा वडील कोण, मित्र कोण, आई कोण, आणि परका कोण? या अनंत आकाशाच्या खेळात काय खरंच तुझं आहे, आणि काय नाही, असं कोण ठरवू शकतं?