तस्यैकदेशे वितते रत्नसानौ मनोरमे । मुनिभिस् स्नानपानार्थं व्योमगङ्गावतारिता
त्या रत्नांनी सजलेल्या रम्य पर्वताच्या एका भागात, काही ऋषींनी स्वतःच्या स्नान आणि पिण्यासाठी आकाशगंगेचं पाणी खाली आणलं.
तस्यास् त्रिपथगायास् तु तीरे विकसितद्रुमे । रत्नाद्रितटविद्योतकचत्कनकपङ्कजे
त्या दिव्य गंगेच्या काठी, फुललेल्या झाडांच्या सावलीत, रत्नांनी झळाळणाऱ्या पर्वताच्या काठावर सोन्याच्या कमळांनी शोभलेली जागा होती.
आसीद् अभ्युदितज्ञानस् तपोराशिर् उदारधीः । मुनिर् दीर्घतपा नाम तपोमूर्तिम् इवास्थितः
तेथे एक उदार मनाचा, तपश्चर्येचा खजिना असलेला, दीर्घतप नावाचा ऋषी राहत होता. त्याचं ज्ञान नुकतंच उमललं होतं आणि तो जणू काही तपस्वी मूर्तीच होता.
मुनेर् बभूवतुस् तस्य द्वौ पुत्राव् इन्दुसुन्दरौ । पुण्यपावननामानौ द्वौ कचाव् इव वाक्पतेः
त्या ऋषीला दोन सुंदर मुलगे होते, दोघेही चंद्रासारखे तेजस्वी. त्यांची नावे पुण्य आणि पावन अशी होती, जणू वाणीच्या देवतेला जसे दोन वेणी असतात.
स ताभ्यां सह पुत्राभ्यां भार्यया सह चैकया । उवास सरितस् तीरे तस्मिन् सफलपादपे
तो आपल्या त्या दोन मुलांसोबत आणि एकाच पत्नीसह, नदीच्या काठी एका फळांनी लगडलेल्या झाडाखाली राहू लागला.
अथ काले तयोस् तस्य पुत्रयोर् ज्ञानवान् अभूत् । पुण्यनामा वयोज्येष्ठो गुणज्येष्ठश् च राघव
काळानुसार, राघव, त्याचा मोठा मुलगा पुण्य हा वयानेही मोठा आणि गुणांनीही श्रेष्ठ, असा ज्ञानी झाला.
पावनो ऽर्धप्रबुद्धो ऽभूत् पूर्वसन्ध्याम्बुजं यथा । मौर्ख्याद् अतिगतो नान्तः पदं लोलम् इवास्थितः
पावन मात्र अर्धवट जागृत अवस्थेत होता, जणू पहाटेचे कमळ उगवते तसे; तो अज्ञानातून बाहेर पडला होता, पण अजूनही मनाने स्थिर नव्हता, जणू अस्थिर जागी उभा आहे.
ततो वहत्य् अकलिते काले कलितकारणे । संवत्सरगणे क्षीणे दीने देहे गतायुषि
मग ठरलेल्या वेळी, अनेक वर्षं उलटून गेल्यावर, शरीर अशक्त झालं आणि आयुष्य संपता आलं,
अस्माद् भङ्गुरभूताढ्याद् वृत्तान्तभरभीषणात् । रतिम् उत्सृज्य संसाराज् जराजर्जरजीवितः
त्याने या नश्वर, दुःखांनी भरलेल्या आणि भीतीदायक जगातून, तसेच म्हातारपणाने थकलेल्या जीवनातून सर्व आसक्ती सोडली.
कलनापक्षिणीनीडं देहं दीर्घतपा मुनिः । जहौ गिरिगुहागेहे भारं वैवधिको यथा
म्हणून तो ऋषी आपल्या डोंगरातील गुहेत, क्षणिक विचारांचं घर असलेलं शरीर अगदी हमाल जड ओझं खाली ठेवतो तसं टाकून गेला.
प्रशान्तकलनारम्भं चेत्यरिक्तचिदास्पदम् । पदं जगाम नीरागं पुष्पगन्ध इवाम्बरम्
तो सर्व इच्छांपासून मुक्त, शांत, विचाररहित आणि केवळ शुद्ध चैतन्याचं स्थान असलेल्या अवस्थेला पोहोचला, जणू फुलांचा सुगंध आकाशात पसरतो तसा.
अथ भार्या मुनेर् देहं प्राणापानविवर्जितम् । दृष्ट्वाविलुठितं भूमौ विनालम् इव पङ्कजम्
मुनिंची पत्नी जेव्हा त्यांच्या शरीरात प्राण आणि अपान राहिलेले नाहीत, ते अंगणात फेकून दिल्यासारखे पडलेले पाहते, तेव्हा ते तुटलेल्या कमळासारखे दिसते.
चिरम् अभ्यस्तया योगयुक्त्या पतिवितीर्णया । तत्याज तनुम् अम्लानां षट्पदी पद्मिनीम् इव
ती स्त्री, जी अनेक वर्ष योगाचा सराव करत होती आणि पतिव्रतेचे कर्तव्य पूर्ण केले होते, तिने आपले कोमेजलेले शरीर सोडले, जणू काही मधमाशी कोमेजलेल्या कमळाला सोडून जाते.
भर्तारम् एवानुययौ जनस्यादृश्यतां गतम् । प्रभागगनकोशस्थम् अस्तं यातम् इवोडुपम्
ती आपल्या पतीच्या मागे गेली, जो आता लोकांना दिसत नव्हता, जसे एखादी किरण चंद्राला आकाशाच्या कुशीत मावळताना मागे जाते.
मातापित्रोस् तु गतयोर् और्ध्वदैहिककर्मणि । पुण्य एव स्थिते ऽव्यग्रे पावनो दुःखम् आययौ
माता-पिता दोघेही गेले आणि त्यांच्या अंत्यसंस्काराचे विधी झाले, तेव्हा पावनाचा मन स्थिर असूनही त्याला दुःखाने ग्रासले.
शोकोपहतचित्तो ऽसौ भ्रमन् काननवीथिषु । ज्यायांसम् अनवेक्ष्यैव पावनो विललाप ह
शोकाने ग्रासलेल्या मनाने पावन वनातल्या वाटांवर भटकत होता, आणि मोठ्या भावाकडे न पाहताच रडत होता.
अथौर्ध्वदैहिकं कृत्वा मातापित्रोर् उदारधीः । आययौ विपिने पुण्यः पावनं शोकलालसम्
मग पुण्य, उदार मनाचा, आईवडिलांचे अंतिम संस्कार करून, वनात शोकात बुडालेल्या पावनाकडे आला.
किं पुत्र घनतां शोकं नयस्य् आन्ध्यैककारणम् । बाष्पधाराकरं घोरं प्रावृट्काल इवाम्बुदम्
माझ्या मुला, हा शोक इतका दाट का करतोस? तो एकटा अंधत्वाचा कारण आहे, आणि पावसाळ्यातल्या ढगासारखा भयंकर अश्रूंचा ओघ निर्माण करतो.
पिता तव महाप्राज्ञ गतस् सार्धं त्वदम्बया । स्वाम् एव परमां आत्मपदवीं मोक्षनामिकाम्
तुझा वडील, हे बुद्धिमान, तुझ्या आईसोबत त्या सर्वोच्च आत्म्याच्या मार्गावर गेला आहे, ज्याला मुक्ती म्हणतात.
तत् स्थानं सर्वजन्तूनां तद् रूपं विदितात्मनाम् । स्वं भावम् अभिसम्पन्ने किं पितर्य् अभिशोचसि
ती अवस्था सर्व प्राण्यांचीच आहे; आत्म्याचं खरं स्वरूप ओळखणाऱ्यांचं ते रूप आहे. आपला खरा स्वभाव पूर्णपणे उमगला असताना, वडिलांसाठी तू का शोक करतोस?
किम् ईदृशी त्वया बद्धा भावनेह विमोहजा । संसारे यद् अशोच्यो ऽपि त्वया तातो ऽनुशोच्यते
अशी भ्रमातून आलेली कल्पना तुझ्या मनात का आली? या जगात वडिलांसाठी शोक करण्यास काहीच कारण नाही, तरीही तू त्यांच्यासाठी हळहळतोस.
न सैव भवतो माता नासाव् एव पिता तव । न भवान् एव तनयस् तयोर् निस्सङ्ख्यपुत्रयोः
ती खरी तुझी आई नाही, तोही खरा तुझा वडील नाही; आणि तूही त्या असंख्य मुलांचे आईवडील असलेल्या जोडप्यांचा खरा मुलगा नाहीस.
मातापितृसहस्राणि समतीतानि ते सुत । बहून्य् अम्बुप्रवाहस्य निम्नानीव वने वने
बाळा, तुझ्यासाठी हजारो आईवडील गेले आहेत, जसे एखाद्या प्रवाहाला जंगलातून जाताना अनेक खोलगट जागा लागतात.
असङ्ख्यपुत्रयोर् नैव भवान् एव सुतस् तयोः । सरित्तरङ्गवत् पुत्र गताः पुत्रगणा नृणाम्
असंख्य मुलं असलेल्या त्या आईवडिलांचे खरे अर्थाने तू मुलगा नाहीस; जसा नदीच्या लाटा एकमेकांत मिसळून जातात, तशी माणसांच्या मुलांची टोळीही काळाच्या प्रवाहात हरवून जाते.
अस्मत्पित्रोर् अतीतानि पुत्रलक्षाण्य् अनेकशः । पत्त्रकोरकवृन्दानि लतापादपयोर् इव
आपल्या आईवडिलांच्या आयुष्यातही असंख्य मुलं आली आणि गेली, जणू काही वेलाच्या मुळाशी असलेल्या पानांच्या आणि कोंबांच्या झुंडी सारख्या.
मित्रबान्धववृन्दानि जन्तोर् जन्मनि जन्मनि । ऋताव् ऋताव् अतीतानि फलानीव महातरोः
प्रत्येक जन्मात जिवाच्या मित्रमंडळी आणि नातेवाईकांची टोळी बदलत गेली, जशी मोठ्या झाडाला प्रत्येक ऋतूत नवी फळं येतात आणि जुनी गळून पडतात.
शोचनीया यदि स्नेहान् मातापितृसुतास् सुत । तद् अतीता न शोच्यन्ते किम् अजस्रं सहस्रशः
जर माया म्हणून आई, वडील आणि मुलांसाठी शोक करायचा असेल, तर जे गेले त्यांच्यासाठी कोणी शोक करत नाही; मग अखंडपणे आणि हजारोंनी गेलेल्या लोकांसाठी का शोक करायचा?
प्रपञ्चो ऽयं महाभाग दृश्यते जागतो भ्रमः । परमार्थेन तु प्राज्ञ नास्ति मित्रं न बान्धवः
हे महाभागा, हा जगाचा देखावा जागेपणीच्या भ्रमासारखा भासतो; पण खऱ्या अर्थाने, हे ज्ञानी, इथे कुणी मित्र नाही, कुणी नातेवाईक नाही.
मनाग् अपीह हि भ्रातः परमार्थे न विद्यते । महत्य् अपि चिरात् तप्ते मराव् इव पयोलवः
भाऊ, इथे अगदी थोडाही खरा आधार नाही; कितीही मोठ्या प्रयत्नांनी, कितीही काळ गेला तरी, वाळवंटातल्या पाण्याच्या थेंबासारखंच आहे.
एता याः प्रेक्षसे लक्ष्मीश् छत्त्रचामरचञ्चलाः । स्वप्न एव महाबुद्धे दिनानि त्रीणि पञ्च वा
हे महाबुद्धीमान, छत्र, चामर आणि त्यांची चंचल शोभा — ही सगळी श्रीमंती, जशी स्वप्नात तीन-पाच दिवस दिसते तशीच आहे.