सर्वा एव हि ते भूतजातयो राम बन्धवः । अत्यन्तासंस्तुता एतास् तव नाम न काश्चन
हे राम, ही सगळी सृष्टी म्हणजे तुझेच नातेवाईक आहेत; जरी त्यांची फार प्रशंसा केली गेली असली, तरी प्रत्यक्षात त्यांपैकी कुणालाही तुझे नाव नाही.
विविधजन्मशताहितसम्भ्रमे जगति बन्धुर् अबन्धुर् इति क्षणम् । भ्रमदशैव विवल्गति वस्तुतस् त्रिभुवनं चिरबन्धुर् अबन्ध्व् अपि
या जगात, असंख्य जन्मांच्या गोंधळात, 'हा आपला, हा परका' असा विचार फक्त क्षणभर मनात येतो; पण खऱ्या अर्थाने, या तिन्ही लोकांत सर्वजण जुने मित्रसुद्धा आहेत आणि परकेसुद्धा.
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । भ्रात्रोस् त्रिपथगातीरे संवादो मुनिपुत्रयोः
इथे एक प्राचीन कथा सांगितली जाते: दोन ऋषिपुत्रांचा, पवित्र नदीच्या काठी झालेला संवाद.
अयं बन्धुर् अयं नेति कथाप्रस्तावतस् स्मृतम् । इतिहासम् इमं पुण्यं साश्चर्यं शृणु राघव
'हा आपला, हा परका' या विषयावरची ही गोष्ट आठवली आहे; हे पुण्यवान आणि अद्भुत इतिहासकथन तू ऐक, राघव.
अस्त्य् अस्य जम्बुद्वीपस्य कस्मिंश्चिद् दिङ्निकुञ्जके । वनव्यूहमहोत्तंसो महेन्द्रो नाम पर्वतः
या जंबुद्वीपावर, दिशांच्या एका वनांत झाकलेल्या भागात, घनदाट जंगलांनी वेढलेला आणि महेंद्र नावाचा एक मोठा डोंगर आहे.
कल्पद्रुमवनच्छायाविश्रान्तसुरकिन्नरः । शृङ्गैर् आततम् आकाशं जितवान् यस् समुन्नतैः
ज्याच्या सावलीत, जशी कल्पवृक्षांच्या वनातील छाया असते, देव आणि गंधर्व निवांत विसावा घेतात, आणि ज्याच्या उंच शिखरांनी आकाश जिंकले आहे.
ब्रह्मलोकान्तरप्राप्तैश् शृङ्गकन्दरचारिभिः । सामवेदं प्रतिध्वानघुङ्घुमैर् गायतीव यः
ज्याच्या शिखरांमधून, गुहा ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचतात, आणि त्या गुंजारवाने जणू सामवेदाचे गाणे ऐकू येते.
यः पयोमेदुरैर् मेघैर् लुलितैश् शृङ्गकोटिषु । लताकुसुमसम्प्रोतैः कुन्तलैर् इव राजते
ज्याच्या शिखरांवर दाट, पांढरट ढग फिरत आहेत आणि फुललेल्या वेलींनी गुंफलेल्या केसांसारखे ते शिखर चमकत आहेत.
यस् तटोड्डयनोत्कानां शरभाणां विजृम्भितैः । विस्फूर्जति गुहावक्त्रैः कल्पाभ्राणि हसन्न् इव
ज्याच्या कड्यांवरून उड्या मारणाऱ्या वन्य प्राण्यांच्या टोळ्यांमुळे, त्याच्या गुहांच्या तोंडातून जणू ढगांचा गडगडाट हसत आहे.
येन निर्झरनिर्ह्रादैः कन्दरान्तरचारिभिः । समुद्रजलकल्लोलविलासो विजितो ऽभितः
ज्याच्या पर्वतातल्या दऱ्यांमधून वाहणाऱ्या झऱ्यांचा गडगडाट, समुद्राच्या लाटांच्या खेळापेक्षा सर्व बाजूंनी अधिक जोरदार आणि सुंदर वाटतो.
तस्यैकदेशे वितते रत्नसानौ मनोरमे । मुनिभिस् स्नानपानार्थं व्योमगङ्गावतारिता
त्या रत्नांनी सजलेल्या रम्य पर्वताच्या एका भागात, काही ऋषींनी स्वतःच्या स्नान आणि पिण्यासाठी आकाशगंगेचं पाणी खाली आणलं.
तस्यास् त्रिपथगायास् तु तीरे विकसितद्रुमे । रत्नाद्रितटविद्योतकचत्कनकपङ्कजे
त्या दिव्य गंगेच्या काठी, फुललेल्या झाडांच्या सावलीत, रत्नांनी झळाळणाऱ्या पर्वताच्या काठावर सोन्याच्या कमळांनी शोभलेली जागा होती.
आसीद् अभ्युदितज्ञानस् तपोराशिर् उदारधीः । मुनिर् दीर्घतपा नाम तपोमूर्तिम् इवास्थितः
तेथे एक उदार मनाचा, तपश्चर्येचा खजिना असलेला, दीर्घतप नावाचा ऋषी राहत होता. त्याचं ज्ञान नुकतंच उमललं होतं आणि तो जणू काही तपस्वी मूर्तीच होता.
मुनेर् बभूवतुस् तस्य द्वौ पुत्राव् इन्दुसुन्दरौ । पुण्यपावननामानौ द्वौ कचाव् इव वाक्पतेः
त्या ऋषीला दोन सुंदर मुलगे होते, दोघेही चंद्रासारखे तेजस्वी. त्यांची नावे पुण्य आणि पावन अशी होती, जणू वाणीच्या देवतेला जसे दोन वेणी असतात.
स ताभ्यां सह पुत्राभ्यां भार्यया सह चैकया । उवास सरितस् तीरे तस्मिन् सफलपादपे
तो आपल्या त्या दोन मुलांसोबत आणि एकाच पत्नीसह, नदीच्या काठी एका फळांनी लगडलेल्या झाडाखाली राहू लागला.
अथ काले तयोस् तस्य पुत्रयोर् ज्ञानवान् अभूत् । पुण्यनामा वयोज्येष्ठो गुणज्येष्ठश् च राघव
काळानुसार, राघव, त्याचा मोठा मुलगा पुण्य हा वयानेही मोठा आणि गुणांनीही श्रेष्ठ, असा ज्ञानी झाला.
पावनो ऽर्धप्रबुद्धो ऽभूत् पूर्वसन्ध्याम्बुजं यथा । मौर्ख्याद् अतिगतो नान्तः पदं लोलम् इवास्थितः
पावन मात्र अर्धवट जागृत अवस्थेत होता, जणू पहाटेचे कमळ उगवते तसे; तो अज्ञानातून बाहेर पडला होता, पण अजूनही मनाने स्थिर नव्हता, जणू अस्थिर जागी उभा आहे.
ततो वहत्य् अकलिते काले कलितकारणे । संवत्सरगणे क्षीणे दीने देहे गतायुषि
मग ठरलेल्या वेळी, अनेक वर्षं उलटून गेल्यावर, शरीर अशक्त झालं आणि आयुष्य संपता आलं,
अस्माद् भङ्गुरभूताढ्याद् वृत्तान्तभरभीषणात् । रतिम् उत्सृज्य संसाराज् जराजर्जरजीवितः
त्याने या नश्वर, दुःखांनी भरलेल्या आणि भीतीदायक जगातून, तसेच म्हातारपणाने थकलेल्या जीवनातून सर्व आसक्ती सोडली.
कलनापक्षिणीनीडं देहं दीर्घतपा मुनिः । जहौ गिरिगुहागेहे भारं वैवधिको यथा
म्हणून तो ऋषी आपल्या डोंगरातील गुहेत, क्षणिक विचारांचं घर असलेलं शरीर अगदी हमाल जड ओझं खाली ठेवतो तसं टाकून गेला.
प्रशान्तकलनारम्भं चेत्यरिक्तचिदास्पदम् । पदं जगाम नीरागं पुष्पगन्ध इवाम्बरम्
तो सर्व इच्छांपासून मुक्त, शांत, विचाररहित आणि केवळ शुद्ध चैतन्याचं स्थान असलेल्या अवस्थेला पोहोचला, जणू फुलांचा सुगंध आकाशात पसरतो तसा.
अथ भार्या मुनेर् देहं प्राणापानविवर्जितम् । दृष्ट्वाविलुठितं भूमौ विनालम् इव पङ्कजम्
मुनिंची पत्नी जेव्हा त्यांच्या शरीरात प्राण आणि अपान राहिलेले नाहीत, ते अंगणात फेकून दिल्यासारखे पडलेले पाहते, तेव्हा ते तुटलेल्या कमळासारखे दिसते.
चिरम् अभ्यस्तया योगयुक्त्या पतिवितीर्णया । तत्याज तनुम् अम्लानां षट्पदी पद्मिनीम् इव
ती स्त्री, जी अनेक वर्ष योगाचा सराव करत होती आणि पतिव्रतेचे कर्तव्य पूर्ण केले होते, तिने आपले कोमेजलेले शरीर सोडले, जणू काही मधमाशी कोमेजलेल्या कमळाला सोडून जाते.
भर्तारम् एवानुययौ जनस्यादृश्यतां गतम् । प्रभागगनकोशस्थम् अस्तं यातम् इवोडुपम्
ती आपल्या पतीच्या मागे गेली, जो आता लोकांना दिसत नव्हता, जसे एखादी किरण चंद्राला आकाशाच्या कुशीत मावळताना मागे जाते.
मातापित्रोस् तु गतयोर् और्ध्वदैहिककर्मणि । पुण्य एव स्थिते ऽव्यग्रे पावनो दुःखम् आययौ
माता-पिता दोघेही गेले आणि त्यांच्या अंत्यसंस्काराचे विधी झाले, तेव्हा पावनाचा मन स्थिर असूनही त्याला दुःखाने ग्रासले.
शोकोपहतचित्तो ऽसौ भ्रमन् काननवीथिषु । ज्यायांसम् अनवेक्ष्यैव पावनो विललाप ह
शोकाने ग्रासलेल्या मनाने पावन वनातल्या वाटांवर भटकत होता, आणि मोठ्या भावाकडे न पाहताच रडत होता.
अथौर्ध्वदैहिकं कृत्वा मातापित्रोर् उदारधीः । आययौ विपिने पुण्यः पावनं शोकलालसम्
मग पुण्य, उदार मनाचा, आईवडिलांचे अंतिम संस्कार करून, वनात शोकात बुडालेल्या पावनाकडे आला.
किं पुत्र घनतां शोकं नयस्य् आन्ध्यैककारणम् । बाष्पधाराकरं घोरं प्रावृट्काल इवाम्बुदम्
माझ्या मुला, हा शोक इतका दाट का करतोस? तो एकटा अंधत्वाचा कारण आहे, आणि पावसाळ्यातल्या ढगासारखा भयंकर अश्रूंचा ओघ निर्माण करतो.
पिता तव महाप्राज्ञ गतस् सार्धं त्वदम्बया । स्वाम् एव परमां आत्मपदवीं मोक्षनामिकाम्
तुझा वडील, हे बुद्धिमान, तुझ्या आईसोबत त्या सर्वोच्च आत्म्याच्या मार्गावर गेला आहे, ज्याला मुक्ती म्हणतात.
तत् स्थानं सर्वजन्तूनां तद् रूपं विदितात्मनाम् । स्वं भावम् अभिसम्पन्ने किं पितर्य् अभिशोचसि
ती अवस्था सर्व प्राण्यांचीच आहे; आत्म्याचं खरं स्वरूप ओळखणाऱ्यांचं ते रूप आहे. आपला खरा स्वभाव पूर्णपणे उमगला असताना, वडिलांसाठी तू का शोक करतोस?