एकरूपं स्थिरं स्वस्थं स्वच्छं सन्तापवर्जितम् । नेह सम्प्राप्यते किञ्चिद् अग्नौ हिमकणो यथा
इथं एकसारखं, स्थिर, निरोगी, स्वच्छ आणि दुःखरहित असं काहीच सापडत नाही, जसं अग्नीत हिमकण टिकू शकत नाही.
ये ये राम महाभागा बहवो ऽबहवो ऽथ वा । नष्टा एवेह दृश्यन्ते ते ते कतिपयैर् दिनैः
राम, कितीही थोर लोक असोत किंवा थोडे असोत, इथं ते हरवलेलेच दिसतात; ते फक्त काही दिवसांसाठीच दिसतात.
परतात्मीयतान्यत्वत्वत्त्वमत्त्वादिभावनाः । नेह सत्या महाबाहो द्विचन्द्रादिदृशो यथा
इथं 'तो', 'मी', 'तू', वेगळेपण, आपलेपण अशा कल्पना खरी नाहीत, हे महाबाहू; जसं दोन चंद्र दिसणं खरं नसतं.
अयं बन्धुः परश् चायम् अयं चाहम् अयं भवान् । एता मिथ्यादृशो राम विगलन्तु तवाधुना
हा आपला नातेवाईक, तो दुसरा; हा मी, तो तू — हे सगळे खोटे समज आहेत, हे राम, हे तुझ्या मनातून आता पूर्णपणे दूर जाऊ दे.
क्रीडार्थं व्यवहारस्थ एताभिर् हतदृष्टिभिः । आमूलम् अन्तश् छिन्नाभिर् बहिर् विहर हेलया
फक्त खेळ म्हणून, या चुकीच्या समजांमध्ये राहून व्यवहार कर, पण मनातून त्यांना मुळापासून तोडून टाक आणि बाहेरून निर्धास्तपणे वावर.
संसारसरणाव् अस्यां तथा विहर सुव्रत । न यथैषि श्रमं श्रान्तो वासनाभारवान् यथा
या संसाराच्या प्रवाहात, हे सुजन, अशाच रीतीने वावर; इच्छा आणि ओझ्याने थकलेला माणूस जसा वागत नाही, तसा वागू नकोस.
यथा यथैषा कल्याणी वासनाक्षयकारिणी । विचारणा तवोदेति संशाम्यसि तथा तथा
जशी जशी ही शुभ विचारशक्ती, जी वासनांचा नाश करणारी आहे, तुझ्या मनात उगवते, तशी तशी तुला पुन्हा पुन्हा शांती मिळते.
अयं बन्धुर् अयं नेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु विगतावरणैव धीः
हा आपला मित्र, हा नाही असे भेद फक्त संकुचित मनाच्या लोकांना वाटतात; पण उदार वर्तन असणाऱ्यांची बुद्धी सगळ्या अडथळ्यांपासून मोकळी असते.
न तद् अस्ति न यत्राहं न तद् अस्ति न यन् मम । इति निर्णीतसाराणां विगतावरणैव धीः
जिथे 'मी' किंवा 'माझे' असे काहीच नाही, तिथे काहीच अस्तित्वात राहत नाही; ज्यांनी खरा अर्थ ओळखला आहे, त्यांची बुद्धी सगळ्या अडथळ्यांपासून मुक्त असते.
नास्तम् एति न चोदेति यश् चिदाकाशवन् महान् । स सर्वं पश्यति स्वस्थः खस्थो भूमितलं यथा
आकाशासारखी विशाल अशी ती चैतन्यस्थिती न कधी मावळते, न कधी उगवते; ती स्वतःमध्ये स्थिर राहून सर्व काही पाहते, जशी आकाशात असणारी व्यक्ती पृथ्वीवरचे दृश्य पाहते.
सर्वा एव हि ते भूतजातयो राम बन्धवः । अत्यन्तासंस्तुता एतास् तव नाम न काश्चन
हे राम, ही सगळी सृष्टी म्हणजे तुझेच नातेवाईक आहेत; जरी त्यांची फार प्रशंसा केली गेली असली, तरी प्रत्यक्षात त्यांपैकी कुणालाही तुझे नाव नाही.
विविधजन्मशताहितसम्भ्रमे जगति बन्धुर् अबन्धुर् इति क्षणम् । भ्रमदशैव विवल्गति वस्तुतस् त्रिभुवनं चिरबन्धुर् अबन्ध्व् अपि
या जगात, असंख्य जन्मांच्या गोंधळात, 'हा आपला, हा परका' असा विचार फक्त क्षणभर मनात येतो; पण खऱ्या अर्थाने, या तिन्ही लोकांत सर्वजण जुने मित्रसुद्धा आहेत आणि परकेसुद्धा.
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । भ्रात्रोस् त्रिपथगातीरे संवादो मुनिपुत्रयोः
इथे एक प्राचीन कथा सांगितली जाते: दोन ऋषिपुत्रांचा, पवित्र नदीच्या काठी झालेला संवाद.
अयं बन्धुर् अयं नेति कथाप्रस्तावतस् स्मृतम् । इतिहासम् इमं पुण्यं साश्चर्यं शृणु राघव
'हा आपला, हा परका' या विषयावरची ही गोष्ट आठवली आहे; हे पुण्यवान आणि अद्भुत इतिहासकथन तू ऐक, राघव.
अस्त्य् अस्य जम्बुद्वीपस्य कस्मिंश्चिद् दिङ्निकुञ्जके । वनव्यूहमहोत्तंसो महेन्द्रो नाम पर्वतः
या जंबुद्वीपावर, दिशांच्या एका वनांत झाकलेल्या भागात, घनदाट जंगलांनी वेढलेला आणि महेंद्र नावाचा एक मोठा डोंगर आहे.
कल्पद्रुमवनच्छायाविश्रान्तसुरकिन्नरः । शृङ्गैर् आततम् आकाशं जितवान् यस् समुन्नतैः
ज्याच्या सावलीत, जशी कल्पवृक्षांच्या वनातील छाया असते, देव आणि गंधर्व निवांत विसावा घेतात, आणि ज्याच्या उंच शिखरांनी आकाश जिंकले आहे.
ब्रह्मलोकान्तरप्राप्तैश् शृङ्गकन्दरचारिभिः । सामवेदं प्रतिध्वानघुङ्घुमैर् गायतीव यः
ज्याच्या शिखरांमधून, गुहा ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचतात, आणि त्या गुंजारवाने जणू सामवेदाचे गाणे ऐकू येते.
यः पयोमेदुरैर् मेघैर् लुलितैश् शृङ्गकोटिषु । लताकुसुमसम्प्रोतैः कुन्तलैर् इव राजते
ज्याच्या शिखरांवर दाट, पांढरट ढग फिरत आहेत आणि फुललेल्या वेलींनी गुंफलेल्या केसांसारखे ते शिखर चमकत आहेत.
यस् तटोड्डयनोत्कानां शरभाणां विजृम्भितैः । विस्फूर्जति गुहावक्त्रैः कल्पाभ्राणि हसन्न् इव
ज्याच्या कड्यांवरून उड्या मारणाऱ्या वन्य प्राण्यांच्या टोळ्यांमुळे, त्याच्या गुहांच्या तोंडातून जणू ढगांचा गडगडाट हसत आहे.
येन निर्झरनिर्ह्रादैः कन्दरान्तरचारिभिः । समुद्रजलकल्लोलविलासो विजितो ऽभितः
ज्याच्या पर्वतातल्या दऱ्यांमधून वाहणाऱ्या झऱ्यांचा गडगडाट, समुद्राच्या लाटांच्या खेळापेक्षा सर्व बाजूंनी अधिक जोरदार आणि सुंदर वाटतो.
तस्यैकदेशे वितते रत्नसानौ मनोरमे । मुनिभिस् स्नानपानार्थं व्योमगङ्गावतारिता
त्या रत्नांनी सजलेल्या रम्य पर्वताच्या एका भागात, काही ऋषींनी स्वतःच्या स्नान आणि पिण्यासाठी आकाशगंगेचं पाणी खाली आणलं.
तस्यास् त्रिपथगायास् तु तीरे विकसितद्रुमे । रत्नाद्रितटविद्योतकचत्कनकपङ्कजे
त्या दिव्य गंगेच्या काठी, फुललेल्या झाडांच्या सावलीत, रत्नांनी झळाळणाऱ्या पर्वताच्या काठावर सोन्याच्या कमळांनी शोभलेली जागा होती.
आसीद् अभ्युदितज्ञानस् तपोराशिर् उदारधीः । मुनिर् दीर्घतपा नाम तपोमूर्तिम् इवास्थितः
तेथे एक उदार मनाचा, तपश्चर्येचा खजिना असलेला, दीर्घतप नावाचा ऋषी राहत होता. त्याचं ज्ञान नुकतंच उमललं होतं आणि तो जणू काही तपस्वी मूर्तीच होता.
मुनेर् बभूवतुस् तस्य द्वौ पुत्राव् इन्दुसुन्दरौ । पुण्यपावननामानौ द्वौ कचाव् इव वाक्पतेः
त्या ऋषीला दोन सुंदर मुलगे होते, दोघेही चंद्रासारखे तेजस्वी. त्यांची नावे पुण्य आणि पावन अशी होती, जणू वाणीच्या देवतेला जसे दोन वेणी असतात.
स ताभ्यां सह पुत्राभ्यां भार्यया सह चैकया । उवास सरितस् तीरे तस्मिन् सफलपादपे
तो आपल्या त्या दोन मुलांसोबत आणि एकाच पत्नीसह, नदीच्या काठी एका फळांनी लगडलेल्या झाडाखाली राहू लागला.
अथ काले तयोस् तस्य पुत्रयोर् ज्ञानवान् अभूत् । पुण्यनामा वयोज्येष्ठो गुणज्येष्ठश् च राघव
काळानुसार, राघव, त्याचा मोठा मुलगा पुण्य हा वयानेही मोठा आणि गुणांनीही श्रेष्ठ, असा ज्ञानी झाला.
पावनो ऽर्धप्रबुद्धो ऽभूत् पूर्वसन्ध्याम्बुजं यथा । मौर्ख्याद् अतिगतो नान्तः पदं लोलम् इवास्थितः
पावन मात्र अर्धवट जागृत अवस्थेत होता, जणू पहाटेचे कमळ उगवते तसे; तो अज्ञानातून बाहेर पडला होता, पण अजूनही मनाने स्थिर नव्हता, जणू अस्थिर जागी उभा आहे.
ततो वहत्य् अकलिते काले कलितकारणे । संवत्सरगणे क्षीणे दीने देहे गतायुषि
मग ठरलेल्या वेळी, अनेक वर्षं उलटून गेल्यावर, शरीर अशक्त झालं आणि आयुष्य संपता आलं,
अस्माद् भङ्गुरभूताढ्याद् वृत्तान्तभरभीषणात् । रतिम् उत्सृज्य संसाराज् जराजर्जरजीवितः
त्याने या नश्वर, दुःखांनी भरलेल्या आणि भीतीदायक जगातून, तसेच म्हातारपणाने थकलेल्या जीवनातून सर्व आसक्ती सोडली.
कलनापक्षिणीनीडं देहं दीर्घतपा मुनिः । जहौ गिरिगुहागेहे भारं वैवधिको यथा
म्हणून तो ऋषी आपल्या डोंगरातील गुहेत, क्षणिक विचारांचं घर असलेलं शरीर अगदी हमाल जड ओझं खाली ठेवतो तसं टाकून गेला.