संसारस्थितिर् एवेयं यद् भूत्वा भूयते पुनः । अज्ञेनैव न तु ज्ञेन ज्ञो ऽसि राम स्थिरो भव
हा संसाराचा फेर, ज्यात पुन्हा पुन्हा जन्म घडतो, तो फक्त अज्ञानामुळे टिकून आहे, ज्ञानामुळे नाही. तूच ज्ञानस्वरूप आहेस, राम, म्हणून स्थिर रहा.
स्वरूपम् इदम् अस्यास् तु संसृतेस् सन्ततं हि यत् । अज्ञानात् स्फारताम् एति ज्ञानवान् असि सन्मते
हीच तिची खरी ओळख आहे — म्हणजेच संसार, जो अज्ञानामुळे सतत विस्तारत असल्यासारखा वाटतो; पण तू, ज्ञानी आणि सुज्ञ असल्यामुळे, हे जाणतोस.
रूपं किम् अन्यद् भवतु भ्रममात्राद् ऋते भ्रमे । स्वप्नमात्राद् ऋते स्वप्ने भवत्य् अन्यो हि कः क्रमः
भ्रमाशिवाय दुसरे कोणते रूप असू शकते? जसा स्वप्नात फक्त स्वप्नच असते, तसाच इथेही दुसरा काही क्रम नाही.
सर्वशक्तेर् इयं शक्तिर् भ्रममात्रमयी मता । रूढा संसारमायेति नासत्या नापि सन्मयी
ही शक्ती, जी सर्वशक्ती मानली जाते, ती फक्त भ्रमानेच बनलेली आहे; तिला संसाराची माया म्हणतात — ती पूर्णपणे खोटीही नाही आणि पूर्णपणे खरीही नाही.
केवलं ज्ञानवैरूप्याद् अपर्यालोचनात् तथा । राम दृश्यत एवेदम् आभानम् अतिभास्वरम्
हे राम, केवळ ज्ञानाचा विपर्यास आणि नीट विचार न केल्यामुळेच हे तेजस्वी भास आपल्याला असं दिसतो.
न बन्धुः कस्यचित् कश्चिद् इह नो कश्चिद् अप्य् अरिः । सदा सर्वं च सर्वस्य सर्वस् सर्वेश्वरेच्छया
इथे कुणीच कुणाचा खरा मित्र नाही, आणि कुणीच कुणाचा खरा शत्रू नाही. सर्व काही सर्वांचं आहे, आणि हे सर्व काही सर्वांच्या स्वामीच्या इच्छेनेच घडतं.
आलूनशीर्णम् अखिलम् इदम् अन्योऽन्यमिश्रितम् । अनारतं याति जगत् तरङ्गौघ इवाम्भसः
हे सगळं जग नेहमी तुटतं, मिसळतं आणि बदलत राहतं, जणू पाण्यावरच्या लाटा एकमेकांत मिसळून सतत हलत असतात.
अध ऊर्ध्वत्वम् आयाति यात्य् ऊर्ध्वत्वम् अधस् तथा । संसारस्य चलस्यास्य चक्रनेमिर् इवाभितः
खाली असलेलं वर येतं, आणि वर असलेलं खाली जातं; असं हे संसाराचं चाक दोन्ही बाजूंनी फिरत राहतं, जसं चाकाचा कडा सतत फिरतो.
स्वर्गस्था नरकं यान्ति नारका यान्ति विष्टपम् । योनेर् योन्यन्तरं यान्ति द्वीपाद् द्वीपान्तरं जनाः
स्वर्गातले नरकात जातात, आणि नरकातले स्वर्गात पोहोचतात; लोक एका गर्भातून दुसऱ्या गर्भात, आणि एका देशातून दुसऱ्या देशात जात राहतात.
धीराः कार्पण्यम् आयान्ति कृपणा यान्ति धीरताम् । परिस्फुरन्ति भूतानि पातोत्पातशतभ्रमैः
धीर माणसं कधी निराश होतात, तर निराश माणसं पुन्हा धीर धरतात; सगळ्या जीवांना शेकडो संकटं आणि गोंधळ यामुळं सारखं हलवलं जातं.
एकरूपं स्थिरं स्वस्थं स्वच्छं सन्तापवर्जितम् । नेह सम्प्राप्यते किञ्चिद् अग्नौ हिमकणो यथा
इथं एकसारखं, स्थिर, निरोगी, स्वच्छ आणि दुःखरहित असं काहीच सापडत नाही, जसं अग्नीत हिमकण टिकू शकत नाही.
ये ये राम महाभागा बहवो ऽबहवो ऽथ वा । नष्टा एवेह दृश्यन्ते ते ते कतिपयैर् दिनैः
राम, कितीही थोर लोक असोत किंवा थोडे असोत, इथं ते हरवलेलेच दिसतात; ते फक्त काही दिवसांसाठीच दिसतात.
परतात्मीयतान्यत्वत्वत्त्वमत्त्वादिभावनाः । नेह सत्या महाबाहो द्विचन्द्रादिदृशो यथा
इथं 'तो', 'मी', 'तू', वेगळेपण, आपलेपण अशा कल्पना खरी नाहीत, हे महाबाहू; जसं दोन चंद्र दिसणं खरं नसतं.
अयं बन्धुः परश् चायम् अयं चाहम् अयं भवान् । एता मिथ्यादृशो राम विगलन्तु तवाधुना
हा आपला नातेवाईक, तो दुसरा; हा मी, तो तू — हे सगळे खोटे समज आहेत, हे राम, हे तुझ्या मनातून आता पूर्णपणे दूर जाऊ दे.
क्रीडार्थं व्यवहारस्थ एताभिर् हतदृष्टिभिः । आमूलम् अन्तश् छिन्नाभिर् बहिर् विहर हेलया
फक्त खेळ म्हणून, या चुकीच्या समजांमध्ये राहून व्यवहार कर, पण मनातून त्यांना मुळापासून तोडून टाक आणि बाहेरून निर्धास्तपणे वावर.
संसारसरणाव् अस्यां तथा विहर सुव्रत । न यथैषि श्रमं श्रान्तो वासनाभारवान् यथा
या संसाराच्या प्रवाहात, हे सुजन, अशाच रीतीने वावर; इच्छा आणि ओझ्याने थकलेला माणूस जसा वागत नाही, तसा वागू नकोस.
यथा यथैषा कल्याणी वासनाक्षयकारिणी । विचारणा तवोदेति संशाम्यसि तथा तथा
जशी जशी ही शुभ विचारशक्ती, जी वासनांचा नाश करणारी आहे, तुझ्या मनात उगवते, तशी तशी तुला पुन्हा पुन्हा शांती मिळते.
अयं बन्धुर् अयं नेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु विगतावरणैव धीः
हा आपला मित्र, हा नाही असे भेद फक्त संकुचित मनाच्या लोकांना वाटतात; पण उदार वर्तन असणाऱ्यांची बुद्धी सगळ्या अडथळ्यांपासून मोकळी असते.
न तद् अस्ति न यत्राहं न तद् अस्ति न यन् मम । इति निर्णीतसाराणां विगतावरणैव धीः
जिथे 'मी' किंवा 'माझे' असे काहीच नाही, तिथे काहीच अस्तित्वात राहत नाही; ज्यांनी खरा अर्थ ओळखला आहे, त्यांची बुद्धी सगळ्या अडथळ्यांपासून मुक्त असते.
नास्तम् एति न चोदेति यश् चिदाकाशवन् महान् । स सर्वं पश्यति स्वस्थः खस्थो भूमितलं यथा
आकाशासारखी विशाल अशी ती चैतन्यस्थिती न कधी मावळते, न कधी उगवते; ती स्वतःमध्ये स्थिर राहून सर्व काही पाहते, जशी आकाशात असणारी व्यक्ती पृथ्वीवरचे दृश्य पाहते.
सर्वा एव हि ते भूतजातयो राम बन्धवः । अत्यन्तासंस्तुता एतास् तव नाम न काश्चन
हे राम, ही सगळी सृष्टी म्हणजे तुझेच नातेवाईक आहेत; जरी त्यांची फार प्रशंसा केली गेली असली, तरी प्रत्यक्षात त्यांपैकी कुणालाही तुझे नाव नाही.
विविधजन्मशताहितसम्भ्रमे जगति बन्धुर् अबन्धुर् इति क्षणम् । भ्रमदशैव विवल्गति वस्तुतस् त्रिभुवनं चिरबन्धुर् अबन्ध्व् अपि
या जगात, असंख्य जन्मांच्या गोंधळात, 'हा आपला, हा परका' असा विचार फक्त क्षणभर मनात येतो; पण खऱ्या अर्थाने, या तिन्ही लोकांत सर्वजण जुने मित्रसुद्धा आहेत आणि परकेसुद्धा.
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । भ्रात्रोस् त्रिपथगातीरे संवादो मुनिपुत्रयोः
इथे एक प्राचीन कथा सांगितली जाते: दोन ऋषिपुत्रांचा, पवित्र नदीच्या काठी झालेला संवाद.
अयं बन्धुर् अयं नेति कथाप्रस्तावतस् स्मृतम् । इतिहासम् इमं पुण्यं साश्चर्यं शृणु राघव
'हा आपला, हा परका' या विषयावरची ही गोष्ट आठवली आहे; हे पुण्यवान आणि अद्भुत इतिहासकथन तू ऐक, राघव.
अस्त्य् अस्य जम्बुद्वीपस्य कस्मिंश्चिद् दिङ्निकुञ्जके । वनव्यूहमहोत्तंसो महेन्द्रो नाम पर्वतः
या जंबुद्वीपावर, दिशांच्या एका वनांत झाकलेल्या भागात, घनदाट जंगलांनी वेढलेला आणि महेंद्र नावाचा एक मोठा डोंगर आहे.
कल्पद्रुमवनच्छायाविश्रान्तसुरकिन्नरः । शृङ्गैर् आततम् आकाशं जितवान् यस् समुन्नतैः
ज्याच्या सावलीत, जशी कल्पवृक्षांच्या वनातील छाया असते, देव आणि गंधर्व निवांत विसावा घेतात, आणि ज्याच्या उंच शिखरांनी आकाश जिंकले आहे.
ब्रह्मलोकान्तरप्राप्तैश् शृङ्गकन्दरचारिभिः । सामवेदं प्रतिध्वानघुङ्घुमैर् गायतीव यः
ज्याच्या शिखरांमधून, गुहा ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचतात, आणि त्या गुंजारवाने जणू सामवेदाचे गाणे ऐकू येते.
यः पयोमेदुरैर् मेघैर् लुलितैश् शृङ्गकोटिषु । लताकुसुमसम्प्रोतैः कुन्तलैर् इव राजते
ज्याच्या शिखरांवर दाट, पांढरट ढग फिरत आहेत आणि फुललेल्या वेलींनी गुंफलेल्या केसांसारखे ते शिखर चमकत आहेत.
यस् तटोड्डयनोत्कानां शरभाणां विजृम्भितैः । विस्फूर्जति गुहावक्त्रैः कल्पाभ्राणि हसन्न् इव
ज्याच्या कड्यांवरून उड्या मारणाऱ्या वन्य प्राण्यांच्या टोळ्यांमुळे, त्याच्या गुहांच्या तोंडातून जणू ढगांचा गडगडाट हसत आहे.
येन निर्झरनिर्ह्रादैः कन्दरान्तरचारिभिः । समुद्रजलकल्लोलविलासो विजितो ऽभितः
ज्याच्या पर्वतातल्या दऱ्यांमधून वाहणाऱ्या झऱ्यांचा गडगडाट, समुद्राच्या लाटांच्या खेळापेक्षा सर्व बाजूंनी अधिक जोरदार आणि सुंदर वाटतो.