आत्मतत्त्वैकसारो ऽहम् इति जातधियो भवैः । न ते रामास्ति सम्बन्धः किं बिभेषि जगद्भ्रमात्
हे राम, ज्याची बुद्धी आत्मज्ञानात स्थिर झाली आहे, त्याचं या जगाच्या अवस्थांशी काहीही नातं राहत नाही; मग तू या जगाच्या भ्रमाला का घाबरतोस?
अजातस्य सतो बन्धोर् बन्धुदुःखसुखक्रमैः । कस् ते राघव सम्बन्धो यद् एतान् अनुशोचसि
हे राघव, जो अजन्मा आणि कायम आहे, त्याचं नातलगांच्या सुखदुःखाच्या ओघाशी काय नातं? मग तू यासाठी का शोक करतोस?
त्वं चेद् बभूविथ पुरा तथेदानीं भविष्यसि । यद्य् अथेह स्थितो ऽसीति ज्ञातवान् असि निश्चयम्
जर तू पूर्वी होतास, तर आताही आणि पुढेही असशील; आणि जर इथेच स्थिर आहेस, तर हे तुला नक्कीच कळलं आहे.
तद् अनन्ततरान् अन्यान् प्राग्योनिगणसंस्तुतान् । बन्धून् अतीतान् सुबहून् कस्मात् त्वं नानुशोचसि
असंख्य ज्ञानी लोकांनी गौरवलेले, पूर्वी गेलेले आणि असंख्य असलेले इतर नातेवाईकांसाठी तू का दुःख करत नाहीस?
पूर्वम् अद्य तथेदानीं बभूविथ भविष्यसि । यदि राम तथापि त्वं सद्रूपः किं विमुह्यसि
राम, तू पूर्वी होतास, आत्ताही आहेस आणि पुढेही असशील; तुझं खरं स्वरूप एकच आहे, तरीही तुला असा गोंधळ का वाटतोय?
पुरा भूत्वाद्य भूत्वा च भूयश् चेन् न भविष्यसि । तथापि क्षीणसंसारः किमर्थम् अनुशोचसि
पूर्वी आणि आत्ताही असलास, पण पुन्हा नसशीलच असं जरी मानलं, तरी तुझं संसारबंधन कमी झालं असताना तू दुःख का करतोस?
तस्मान् न दुःखिता युक्ता प्रकृते जागते क्रमे । न चैव मुदिता युक्ता युक्तं कार्यानुवर्तनम्
म्हणून या जगात सगळं आपल्याच मार्गाने घडत असताना फार दुःखी होणं योग्य नाही; तसंच फार आनंदी होणंही योग्य नाही; योग्य ते म्हणजे आपलं कर्तव्य पार पाडणं.
मा गच्छ दुःखितां राम सुखिताम् अपि मा व्रज । समताम् एहि सर्वत्र परमात्मासि सर्वगः
राम, दुःखात पडू नकोस आणि फार आनंदातही जाऊ नकोस. सर्व गोष्टींमध्ये समता ठेव. तूच सर्वत्र असलेला सर्वोच्च आत्मा आहेस.
अनन्तस् स्वच्छरूपस् त्वं खम् इवातिततान्तरः । नित्यशुद्धः प्रकाशस् त्वं ज्वालाया इव कोटरम्
तू अनंत आहेस, तुझं स्वरूप निर्मळ आहे, आकाशासारखं सर्वत्र पसरलेलं आहे. तू नेहमी शुद्ध आणि तेजस्वी आहेस, जणू ज्वाळेच्या मध्यभागी असलेलं तेज.
जागतानां पदार्थानाम् अदृश्याणुतनुस् तनुः । हृत्स्थो ऽसि हारमुक्तानाम् एकस् तन्तुर् इवाततः
जगातील वस्तूंमध्ये तुझं सूक्ष्म शरीर कुणालाही दिसत नाही. तू हृदयात वास करतोस, जसं हारातल्या मोत्यांना एकत्र ठेवणारा एकच दोरा असतो.
संसारस्थितिर् एवेयं यद् भूत्वा भूयते पुनः । अज्ञेनैव न तु ज्ञेन ज्ञो ऽसि राम स्थिरो भव
हा संसाराचा फेर, ज्यात पुन्हा पुन्हा जन्म घडतो, तो फक्त अज्ञानामुळे टिकून आहे, ज्ञानामुळे नाही. तूच ज्ञानस्वरूप आहेस, राम, म्हणून स्थिर रहा.
स्वरूपम् इदम् अस्यास् तु संसृतेस् सन्ततं हि यत् । अज्ञानात् स्फारताम् एति ज्ञानवान् असि सन्मते
हीच तिची खरी ओळख आहे — म्हणजेच संसार, जो अज्ञानामुळे सतत विस्तारत असल्यासारखा वाटतो; पण तू, ज्ञानी आणि सुज्ञ असल्यामुळे, हे जाणतोस.
रूपं किम् अन्यद् भवतु भ्रममात्राद् ऋते भ्रमे । स्वप्नमात्राद् ऋते स्वप्ने भवत्य् अन्यो हि कः क्रमः
भ्रमाशिवाय दुसरे कोणते रूप असू शकते? जसा स्वप्नात फक्त स्वप्नच असते, तसाच इथेही दुसरा काही क्रम नाही.
सर्वशक्तेर् इयं शक्तिर् भ्रममात्रमयी मता । रूढा संसारमायेति नासत्या नापि सन्मयी
ही शक्ती, जी सर्वशक्ती मानली जाते, ती फक्त भ्रमानेच बनलेली आहे; तिला संसाराची माया म्हणतात — ती पूर्णपणे खोटीही नाही आणि पूर्णपणे खरीही नाही.
केवलं ज्ञानवैरूप्याद् अपर्यालोचनात् तथा । राम दृश्यत एवेदम् आभानम् अतिभास्वरम्
हे राम, केवळ ज्ञानाचा विपर्यास आणि नीट विचार न केल्यामुळेच हे तेजस्वी भास आपल्याला असं दिसतो.
न बन्धुः कस्यचित् कश्चिद् इह नो कश्चिद् अप्य् अरिः । सदा सर्वं च सर्वस्य सर्वस् सर्वेश्वरेच्छया
इथे कुणीच कुणाचा खरा मित्र नाही, आणि कुणीच कुणाचा खरा शत्रू नाही. सर्व काही सर्वांचं आहे, आणि हे सर्व काही सर्वांच्या स्वामीच्या इच्छेनेच घडतं.
आलूनशीर्णम् अखिलम् इदम् अन्योऽन्यमिश्रितम् । अनारतं याति जगत् तरङ्गौघ इवाम्भसः
हे सगळं जग नेहमी तुटतं, मिसळतं आणि बदलत राहतं, जणू पाण्यावरच्या लाटा एकमेकांत मिसळून सतत हलत असतात.
अध ऊर्ध्वत्वम् आयाति यात्य् ऊर्ध्वत्वम् अधस् तथा । संसारस्य चलस्यास्य चक्रनेमिर् इवाभितः
खाली असलेलं वर येतं, आणि वर असलेलं खाली जातं; असं हे संसाराचं चाक दोन्ही बाजूंनी फिरत राहतं, जसं चाकाचा कडा सतत फिरतो.
स्वर्गस्था नरकं यान्ति नारका यान्ति विष्टपम् । योनेर् योन्यन्तरं यान्ति द्वीपाद् द्वीपान्तरं जनाः
स्वर्गातले नरकात जातात, आणि नरकातले स्वर्गात पोहोचतात; लोक एका गर्भातून दुसऱ्या गर्भात, आणि एका देशातून दुसऱ्या देशात जात राहतात.
धीराः कार्पण्यम् आयान्ति कृपणा यान्ति धीरताम् । परिस्फुरन्ति भूतानि पातोत्पातशतभ्रमैः
धीर माणसं कधी निराश होतात, तर निराश माणसं पुन्हा धीर धरतात; सगळ्या जीवांना शेकडो संकटं आणि गोंधळ यामुळं सारखं हलवलं जातं.
एकरूपं स्थिरं स्वस्थं स्वच्छं सन्तापवर्जितम् । नेह सम्प्राप्यते किञ्चिद् अग्नौ हिमकणो यथा
इथं एकसारखं, स्थिर, निरोगी, स्वच्छ आणि दुःखरहित असं काहीच सापडत नाही, जसं अग्नीत हिमकण टिकू शकत नाही.
ये ये राम महाभागा बहवो ऽबहवो ऽथ वा । नष्टा एवेह दृश्यन्ते ते ते कतिपयैर् दिनैः
राम, कितीही थोर लोक असोत किंवा थोडे असोत, इथं ते हरवलेलेच दिसतात; ते फक्त काही दिवसांसाठीच दिसतात.
परतात्मीयतान्यत्वत्वत्त्वमत्त्वादिभावनाः । नेह सत्या महाबाहो द्विचन्द्रादिदृशो यथा
इथं 'तो', 'मी', 'तू', वेगळेपण, आपलेपण अशा कल्पना खरी नाहीत, हे महाबाहू; जसं दोन चंद्र दिसणं खरं नसतं.
अयं बन्धुः परश् चायम् अयं चाहम् अयं भवान् । एता मिथ्यादृशो राम विगलन्तु तवाधुना
हा आपला नातेवाईक, तो दुसरा; हा मी, तो तू — हे सगळे खोटे समज आहेत, हे राम, हे तुझ्या मनातून आता पूर्णपणे दूर जाऊ दे.
क्रीडार्थं व्यवहारस्थ एताभिर् हतदृष्टिभिः । आमूलम् अन्तश् छिन्नाभिर् बहिर् विहर हेलया
फक्त खेळ म्हणून, या चुकीच्या समजांमध्ये राहून व्यवहार कर, पण मनातून त्यांना मुळापासून तोडून टाक आणि बाहेरून निर्धास्तपणे वावर.
संसारसरणाव् अस्यां तथा विहर सुव्रत । न यथैषि श्रमं श्रान्तो वासनाभारवान् यथा
या संसाराच्या प्रवाहात, हे सुजन, अशाच रीतीने वावर; इच्छा आणि ओझ्याने थकलेला माणूस जसा वागत नाही, तसा वागू नकोस.
यथा यथैषा कल्याणी वासनाक्षयकारिणी । विचारणा तवोदेति संशाम्यसि तथा तथा
जशी जशी ही शुभ विचारशक्ती, जी वासनांचा नाश करणारी आहे, तुझ्या मनात उगवते, तशी तशी तुला पुन्हा पुन्हा शांती मिळते.
अयं बन्धुर् अयं नेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु विगतावरणैव धीः
हा आपला मित्र, हा नाही असे भेद फक्त संकुचित मनाच्या लोकांना वाटतात; पण उदार वर्तन असणाऱ्यांची बुद्धी सगळ्या अडथळ्यांपासून मोकळी असते.
न तद् अस्ति न यत्राहं न तद् अस्ति न यन् मम । इति निर्णीतसाराणां विगतावरणैव धीः
जिथे 'मी' किंवा 'माझे' असे काहीच नाही, तिथे काहीच अस्तित्वात राहत नाही; ज्यांनी खरा अर्थ ओळखला आहे, त्यांची बुद्धी सगळ्या अडथळ्यांपासून मुक्त असते.
नास्तम् एति न चोदेति यश् चिदाकाशवन् महान् । स सर्वं पश्यति स्वस्थः खस्थो भूमितलं यथा
आकाशासारखी विशाल अशी ती चैतन्यस्थिती न कधी मावळते, न कधी उगवते; ती स्वतःमध्ये स्थिर राहून सर्व काही पाहते, जशी आकाशात असणारी व्यक्ती पृथ्वीवरचे दृश्य पाहते.