यद्य् अहङ्कारसन्त्यागं करोमि तद् इमं प्रभो । त्यजामि देहनामानं सन्निवेशम् अशेषतः
प्रभो, जर मी अहंकार सोडला, तर मग हे शरीर आणि नाव असं जे काही आहे, ते मी पूर्णपणे टाकून देतो.
जानुस्तम्भेन महता धार्यते सुतरुर् यथा । अहङ्कारेण देहो ऽयं तथैव किल धार्यते
जसा एखादा मोठा वृक्ष भक्कम आधाराने उभा राहतो, तसाच हा देह अहंकारामुळे टिकून असतो.
अहङ्कारक्षये देहः किलावश्यं विनश्यति । मूले क्रकचसंलूने सुमहान् इव पादपः
अहंकार नाहीसा झाला की हा देह नक्कीच नष्ट होतो, जसं मुळं कापली की मोठा वृक्ष पडतो.
तत् कथं सन्त्यजाम्य् एनं जीवामि च कथं मुने । एकम् अर्थं विनिश्चित्य वद मे वदतां वर
मुनिवर, मग मी हे कसं सोडू आणि तरीही कसं जिवंत राहू? कृपया एकच अर्थ ठरवून मला सांगा.
सर्वत्र वासनात्यागो राम राजीवलोचन । द्विविधः कथ्यते तज्ज्ञैर् ध्येयो नेयश् च नामतः
सर्व ठिकाणी, कमलासारख्या डोळ्यांच्या राम, वासनांचा त्याग हा जाणकारांनी दोन प्रकारचा सांगितला आहे—एक ध्यानात ठेवायचा आणि दुसरा आचरणात आणायचा.
अहम् एषां पदार्थानाम् एते च मम जीवितम् । नाहम् एभिर् विना कश्चिन् न मयैते विना किल
मी या सर्व वस्तूंचा प्राण आहे आणि या वस्तू माझ्या जीवनाचा भाग आहेत. त्यांच्याशिवाय मी काहीच नाही आणि माझ्याशिवाय त्या वस्तूही अस्तित्वात नाहीत.
इत्य् अन्तर् निश्चयं त्यक्त्वा विचार्य मनसा सह । नाहं पदार्थस्य न मे पदार्थ इति भाविते
अशा आतल्या ठाम समजुतीला सोडून, मनाने विचार केला तर हे उमगते की, मी कोणत्याही वस्तूचा नाही आणि कोणतीही वस्तू माझी नाही.
अन्तश्शीतलया बुद्ध्या कुर्वन्त्या लीलया क्रियाः । यो नूनं वासनात्यागो ध्येयो नाम स कीर्तितः
जेव्हा अंतःकरण शांत असते आणि सहजतेने कृती केली जाते, तेव्हा वासनांचा त्याग हाच खरा ध्यानाचा विषय मानला जातो.
सर्वं सर्विकया बुद्ध्या यं कृत्वा वासनाक्षयम् । जहाति निर्मना देहं स नेयो वासनाक्षयः
पूर्णपणे समजून आणि वासना संपवून, जो मनातून आसक्ती सोडून देहाचा त्याग करतो, त्याने वासना नष्ट केल्या असे समजावे.
अहङ्कारमयीं त्यक्त्वा वासनां लीलयैव यः । तिष्ठति ध्येयसन्त्यागी स जीवन्मुक्त उच्यते
जो मनातल्या अहंकाराच्या सवयी सहजपणे सोडतो आणि ध्यानाचा कोणताही विषय मनात ठेवत नाही, त्याला जिवंतपणी मुक्त म्हणतात.
निर्मूलकलनां कृत्वा वासनां यः क्षयं गतः । नेयत्यागमयं विद्धि मुक्तं तं रघुनन्दन
रघुकुळातील आनंदा, ज्याने मनातील कल्पना पूर्णपणे उपटून टाकल्या आणि सगळ्या सवयी संपवल्या, तो खरा मुक्त आहे आणि त्याला संन्यास योग्य आहे असे समज.
ध्येयं तं वासनात्यागं कृत्वा तिष्ठन्ति लीलया । जीवन्मुक्ता महात्मानस् सुजना जनका इव
ज्यांनी ध्यानाचा विषय आणि सगळ्या सवयी सहजपणे सोडल्या, असे महान आणि चांगले लोक, जनकासारखे, जिवंतपणी मुक्त राहतात.
नेयं तु वासनात्यागं कृत्वोपशमम् आगताः । विदेहमुक्तास् तिष्ठन्ति ब्रह्मण्य् एव परापरे
पण ज्यांनी सगळ्या सवयी सोडून पूर्ण शांतता मिळवली आहे, असे देहाच्या पलीकडे मुक्त झालेले लोक केवळ ब्रह्मातच स्थिर राहतात, ते ब्रह्म परम असो वा सर्वत्र असो.
द्वाव् एतौ राघव त्यागौ समौ मुक्तपदस्थितौ । द्वाव् एव ब्रह्मतां यातौ द्वाव् एव विगतज्वरौ
हे राघव, हे दोन्ही प्रकारचे त्याग एकसारखेच मुक्तीच्या अवस्थेत पोहोचतात. दोघेही ब्रह्मस्वरूप होतात आणि दोघेही सर्व दुःखांपासून मुक्त राहतात.
मुक्ताव् उत्तमविश्वासे केवलं विमले ऽनघ । एकस् स्थितस् स्फुरद्देहश् शान्तदेहस् स्थितो ऽपरः
शुद्ध आणि सर्वोच्च विश्वासामुळे दोघेही मुक्त होतात, हे निष्पापा. त्यातील एक तेजस्वी देहात राहतो, तर दुसरा शांत देहात स्थिर असतो.
एकस् सदेहो निर्मुक्तस् तिष्ठत्य् अपगतज्वरः । त्यक्तदेहो विमुक्तो ऽन्यो वर्तते ऽनेयवासनः
त्यातील एक देहासह असूनही पूर्णपणे मुक्त आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त असतो. दुसरा देह सोडून मुक्त होतो आणि त्याच्यात कोणतीही सुप्त वासना राहत नाही.
आपतत्सु यथाकालं सुखदुःखेष्व् अनारतम् । न हृष्यति ग्लायति वा यस् स मुक्त इहोच्यते
जो कोणतीही आपत्ती आली, सुख-दुःख आले तरीही कधीही आनंदित होत नाही किंवा खचत नाही, तोच या जगात मुक्त म्हणावा.
ईप्सितानीप्सिते न स्तो यस्यान्तर् वस्तुदृष्टिषु । सुषुप्तवद् यश् चलति स मुक्त इति कथ्यते
ज्याच्या मनात आवडणाऱ्या किंवा न आवडणाऱ्या गोष्टींबद्दल काहीच भावना राहत नाही, आणि जो सर्व वस्तूंना जणू काही गाढ झोपेत असल्यासारखा तटस्थपणे पाहतो, तोच खरा मुक्त मानला जातो.
हेयोपादेयकलने ममेत्य् अहम् इहेति च । यस्यान्तस् सम्परिक्षीणे स जीवन्मुक्त उच्यते
ज्याच्या मनातून स्वीकारायचं किंवा नाकारायचं, 'माझं' किंवा 'मी आहे' अशा सगळ्या कल्पना पूर्णपणे नाहीशा झाल्या आहेत, तोच खऱ्या अर्थाने जगात असतानाच मुक्त आहे असं म्हणतात.
हर्षामर्षभयक्रोधकामकार्पण्यदृष्टिभिः । न परामृश्यते यो ऽन्तस् स जीवन्मुक्त उच्यते
ज्याच्या मनाला आनंद, राग, भीती, क्रोध, इच्छा, कंजूषपणा किंवा अशा कोणत्याही भावना स्पर्शही करू शकत नाहीत, तोच खरा जगात असतानाच मुक्त आहे असं मानलं जातं.
सुषुप्तवत् प्रशमितभाववृत्तिना स्थितं सदा जाग्रति येन चेतसा । कलान्वितो विधुर् इव यस् सदा मुदा निषेव्यते मुक्त इतीह स स्मृतः
ज्याचं मन जागेपणातही नेहमी गाढ झोपेसारखं शांत आणि स्थिर राहतं, आणि जो चंद्राच्या कलांसारखा नेहमी आनंदात राहतो, त्याला इथे मुक्त मानलं जातं.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
मुनिंनी असं सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला. सभेतील लोकांनी नमस्कार करून स्नानासाठी निघाले, आणि सूर्याच्या संध्याकाळच्या किरणांसह ते गेले.
विदेहमुक्ता ये राम ते गिराम् इह गोचरे । नैव तिष्ठन्ति तस्मात् त्वं जीवन्मुक्तान् इमाञ् शृणु
राम, जे मृत्यूनंतर मुक्त झाले आहेत ते इथे शब्दांच्या आवाक्यात राहत नाहीत. म्हणून, आता ज्या लोकांना जगत असतानाच मुक्ती मिळाली आहे, त्यांची लक्षणं ऐक.
प्रकृतान्य् एव कार्याणि ययारञ्जितयाच्छया । क्रियन्ते तृष्णयेमानि तां जीवन्मुक्ततां विदुः
ज्या कृती नैसर्गिकपणे, जणू काही इच्छेने रंगवलेल्या असतात, त्या तृष्णेमुळे घडतात. ही अवस्था म्हणजे जगत असतानाची मुक्ती समजली जाते.
या स्थितिस् तृष्णया जन्तोर् बाह्यार्थे बद्धभावया । तं बन्धम् आहुर् आचार्यास् संसारनिगडं दृढम्
ज्यावेळी जिवाला बाह्य वस्तूंची तृष्णा बांधून ठेवते, ती स्थिती म्हणजे बंधन असं आचार्य सांगतात. हेच संसाराचं मजबूत जाळं आहे.
नूनम् उज्झितसङ्कल्पा हृदि बाह्ये विहारिणी । वासना योदिता सेह जीवन्मुक्तशरीरिणी
खरंच, ज्या वेळी संकल्प सोडले जातात आणि मन आत-बाहेर मोकळेपणाने वावरते, इच्छा शांत होते, तेव्हा तो स्थितप्रज्ञाचा देह जिवंतपणी मुक्त झालेला असतो.
बाह्यार्थव्यसनोच्छूना तृष्णा बद्धेति राघव । सर्वार्थव्यसनोन्मुक्ता तृष्णा मुक्तेति कथ्यते
राघव, बाह्य गोष्टींशी आसक्तीमुळे जी तृष्णा वाढते, तिला बंधन म्हणतात; सर्व आसक्तींमधून मुक्त झालेली तृष्णा म्हणजेच मुक्ती असे म्हणतात.
पूर्वं यस्यास् तु तृष्णाया वर्तमाने च शाश्वती । निर्दुःखता निष्कलता सा मुक्तैव बुधैस् स्मृता
पूर्वी आणि आत्ताही जी तृष्णा आहे, पण ती दुःखरहित आणि कलुषरहित आहे, तीच तृष्णा ज्ञानी लोकांनी मुक्ती म्हणून ओळखली आहे.
इदम् अस्तु ममेत्य् अन्तर् यैषा राघव भावना । तां तृष्णां शृङ्खलां विद्धि कलनां च महामते
राघव, 'हे माझं असावं' अशी जी अंतर्गत भावना आहे, तीच तृष्णेची साखळी आहे; हे ओळख, हे महाबुद्धिमान, तीच मोठं बंधन आहे.
ताम् एतां सर्वभावेषु सत्स्व् असत्सु च सर्वदा । सन्त्यज्य परमोदारं पदम् एति महामनाः
जो महात्मा सर्व प्राण्यांमध्ये, असो वा नसो, नेहमीच त्या इच्छेला सोडून देतो, तो अत्यंत श्रेष्ठ आणि पवित्र अशा अवस्थेला पोहोचतो.