देहगेहाद् गते चित्तयक्षे बलवतां वर । निराधिर् विगतोद्वेगं तिष्ठ नास्ति भयं तव
शरीराच्या घरातून मनाचा वेताळ निघून गेल्यावर, हे बलवानांमध्ये श्रेष्ठ, तू आधारविना आणि चिंता नसलेला राहा; तुला कोणताही भय नाही.
नीराग एव निरुपाञ्जन एव चास्मीत्य् एतावतैव गलिता तव चित्तसत्ता । निर्दुःखम् उत्तमपदं परमं गतो ऽसि तिष्ठोपशान्तसकलैषण एवम् अन्तः
तू आसक्तिरहित आणि कोणत्याही रंगाविना झालास, तेव्हा तुझ्या मनाची सत्ता नाहीशी झाली; तू दुःखरहित, सर्वोच्च पदाला पोहोचला आहेस—सर्व इच्छा शांत झालेल्या अवस्थेत आतूनच असा राहा.
एनाम् अनुसरन् राम चित्तसत्ताम् अपावनीम् । संसारबीजकणिकां जीवबन्धनवागुराम्
हे राम, या अपवित्र मनाच्या अस्तित्वाचा पाठलाग करणे म्हणजे संसाराच्या बीजाचा आणि जीवाला बांधणाऱ्या सापळ्याचा पाठलाग करणे आहे.
आत्मा त्यक्तात्मरूपाभो मलिनाम् आपतन् दशाम् । चिन्तां समनुसन्धत्ते धत्ते च कलनामलम्
आपल्या खऱ्या स्वरूपाचा त्याग केल्यावर आत्मा अशुद्ध अवस्थेत पडतो, चिंता आणि विचारांच्या गुंत्यात अडकतो.
मूर्छमाना महामोहदायिनी भयकारिणी । तृष्णा विषलतारूपा मूर्छाम् एव प्रयच्छति
तृष्णा, जी मोठा भ्रम आणि भीती निर्माण करते, विषारी वेलासारखी रूप घेते आणि मनाला गुंग करते.
यदा यदोदेति तदा महामोहप्रदायिनी । तृष्णा कृष्णनिशेवेयम् अनन्तान्ध्यविकारिणी
ज्यावेळी तृष्णा उगवते, त्यावेळी ती मोठा भ्रम देते; ती काळ्या रात्रीसारखी, अंतहीन आणि सतत बदलणाऱ्या अंधारात असते.
कल्पानलशिखादाहं सोढुं शक्ता हरादयः । तृष्णानलशिखादाहं सोढुं शक्ता न केचन
कल्पवन्हाच्या ज्वाळा सहन करण्याची शक्ती शंकरासारख्या देवांना असते, पण तृष्णेच्या ज्वाळा सहन करण्याची शक्ती कोणाकडेही नसते.
तीक्ष्णा कृष्णा सुदीर्घा च वहत्य् अङ्गे सदा निजे । शीतलेवासुखोदर्का घोरा तृष्णाकृपाणिका
तीक्ष्ण, काळी आणि फारच लांब अशी इच्छा या आपल्या अंगात नेहमीच असते; बाहेरून थंड दिसते, पण ती भीषण दुःख निर्माण करते.
यान्य् एतानि दुरन्तानि दुर्धराण्य् उद्धतानि च । तृष्णावल्ल्याः फलानीह तानि दुःखानि राघव
हे सर्व थांबता न येणारे, आवरता न येणारे आणि उधळलेले दुःख, हेच इच्छेच्या वेलीचे फळ आहेत, हे राघव.
अदृश्यैवात्ति मांसास्थिरुधिरादि शरीरकात् । मनोबिलविलीनैषा तृष्णावनशुनी नृणाम्
दिसत नसली तरी ती शरीरातील मांस, हाडे, रक्त आणि इतर गोष्टी खात जाते; ही इच्छा नावाची वनातील कुत्री मनात मिसळून लोकांना गिळते.
क्षणम् उल्लासम् आयाति क्षणम् आयाति शून्यताम् । जडा विदलयत्य् आशु तृष्णाप्रावृट्तरङ्गिणी
क्षणभर आनंद देते, क्षणभर रिकामेपण आणते; ही इच्छेची पावसाळी लाट, मंदबुद्धी लोकांना पटकन फाडून टाकते.
दृष्टदैन्यो हतस्वान्तो हतौजा याति नीचताम् । मुह्यते रौति पतति तृष्णयाभिहतो जनः
गरिबीने ग्रासलेला माणूस खचतो, त्याचा आत्मा तुटतो, बळ हरवते आणि तो नीचपणाकडे झुकतो. तृष्णेने पछाडलेला माणूस गोंधळतो, रडतो आणि खाली पडतो.
न स्थिता कोटरे यस्य तृष्णाकृष्णभुजङ्गमी । तस्य प्राणानिलास् स्वस्थाः पुंसो हृदयरन्ध्रगाः
ज्याच्या हृदयात तृष्णेचा काळा साप वसलेला नाही, त्याचे प्राणवायू हृदयाच्या मार्गाने शांतपणे आणि सुरळीतपणे वाहतात.
नूनम् अस्तङ्गतो यत्र तृष्णाकृष्णनिशाक्रमः । पुण्यानि तत्र वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवेन्दवः
जिथे तृष्णेचे अंधार खरेच नाहीसे झाले आहेत, तिथे पुण्य वाढते, जसे शुद्ध पक्षात चंद्र वाढतो.
यो न तृष्णाघुणावल्या क्षतः पुरुषपादपः । पुण्यप्रसूनेन सदा सो ऽवभाति विकासिना
जो माणूस तृष्णेच्या वेढ्यांनी जखमी होत नाही, त्याचा जीवनवृक्ष नेहमी पुण्याच्या फुलांनी बहरलेला आणि तेजस्वी दिसतो.
अनन्ताकुलकल्लोला विवर्तावर्तसङ्कुला । प्रवहत्य् आशयारण्ये तृष्णामोहनदी नृणाम्
मानवाच्या इच्छा-वासनेच्या जंगलातून, अनंत लाटा आणि भोवऱ्यांनी भरलेली मोहाची नदी वाहत असते.
तृष्णयेमे जनास् सर्वे सूत्रयन्त्रपतत्रिवत् । उह्यन्ते प्रविशीर्यन्ते संह्रियन्ते च भूरिशः
ही सर्व माणसं तृष्णेमुळे वारंवार हलवली जातात, तुटतात आणि पुन्हा एकत्र येतात, जणू काही दोऱ्याने हलणाऱ्या बाहुल्यांसारखी.
मूलान्य् अपि सुसूक्ष्मापि कठिनायसकर्कशा । तृष्णा परशुधारेव लगन्ती विनिकृन्तति
तृष्णा अगदी बारीक आणि कठीण मुळांनाही कुऱ्हाडीच्या धारेसारखी सहज तोडून टाकते.
निपतत्य् अवटे मूढस् तृष्णाम् अनुसरञ् जनः । नीलाम् अनुपतञ् श्वभ्रतृणशाखां यथैणकः
मूर्ख माणूस तृष्णेच्या मागे धावत, खड्ड्यात पडतो, जसं एखादं हरण निळ्या गवताच्या पातीमागे उडी मारून खड्यात पडतं.
नापन् नापि जरा न क्षुत् तथा जरयति क्षणात् । यथा जरयति क्षामं तृष्णा हृदयरूपिका
वारा, म्हातारपण किंवा भूक — यापैकी काहीही मनाला इतक्या लवकर थकवत नाही, जितकी मनाच्या गाभ्यात असलेली तृष्णा क्षणात थकवते.
तृष्णयाशयकौशिक्या हृद्य् अमङ्गलभूतया । रूढया भगवान् एष विष्णुर् वामनतां गतः
मनात खोल रुजलेली, अशुभ घडवणारी तृष्णा जेव्हा मुळापासून घट्ट बसते, तेव्हा भगवान विष्णू सुद्धा वामन रूप धारण करतात.
कयाचिद् एव दैविक्या हृदि ग्रथितयानया । तृष्णया भ्राम्यते व्योम्नि रज्ज्वेवार्को ऽन्वहं किल
कुठल्या तरी अद्भुत शक्तीमुळे, हृदयात घट्ट बांधलेली तृष्णा असली की, सूर्य जणू दोरीला बांधल्यासारखा रोज आकाशात फिरतो.
सर्वदुःखमयाकारां कारां जगति जीवतः । तृष्णां परिहर क्रूराम् उरगीम् इव दूरतः
जगात जिवंत असताना सर्व दुःख आणि बंधन यांचे मूळ असलेल्या, क्रूर अशा तृष्णेला, जशी सापाला दूर ठेवावी तशी दूर सार.
तृष्णया पवना वान्ति शैलास् तिष्ठन्ति तृष्णया । तृष्णयैव धरा धात्री त्रैलोक्यं तृष्णया वृतम्
तृष्णेमुळे वारे वाहतात, तृष्णेमुळे डोंगर स्थिर राहतात, तृष्णेमुळेच पृथ्वी टिकून आहे, आणि तृष्णेनेच हे तिन्ही लोक व्यापले आहेत.
सर्वैव लोकयात्रेयं प्रोता तृष्णावरत्रया । रज्जुबद्धा विमुच्यन्ते तृष्णाबद्धा न केचन
ही सगळी जगण्याची वाटचाल तृष्णेच्या दोऱ्यावर ओवली आहे; दोरीने बांधलेल्यांना सोडवता येते, पण तृष्णेने बांधलेल्यांना कोणीही सोडवू शकत नाही.
तस्माद् राघव तृष्णां त्वं त्यज सङ्कल्पवर्जनात् । मनस् सङ्कल्पकं नास्ति निर्णीतम् इति युक्तितः
म्हणून, राघव, तू तृष्णा सोड आणि मनातले सगळे संकल्प टाकून दे; कारण विचाराने हे ठरले आहे की, मनाला संकल्प घडवणारा कोणी नाही.
अयं नामाहम् इत्य् एव प्रथमं तावद् आशये । मा दुराशां महाबाहो सङ्कल्पय तमोमयीम्
सर्वात आधी मनात 'माझं नाव अमुक आहे' असा विचार येतो; पण, हे महाबाहो, तू व्यर्थ आणि अंधाराने भरलेल्या आशा मनात आणू नकोस.
एतां दुःखप्रसविनीम् अनात्मन्य् आत्मभावनाम् । न भावयसि चेद् राम तद् बहुज्ञेषु गण्यसे
राम, जर तू स्वतःला जिथे नाहीस तिथे 'मी' असं मानणं — जी दु:खाची मूळ कारणं आहे — हे मनात आणत नाहीस, तर तुला खऱ्या अर्थानं शहाण्यांत गणलं जातं.
एनाम् अहम्भावमयीम् अपुण्यां छित्त्वा स्वयम्भावशलाकयैव । स्वभावनां भव्य भवान्तभूमौ भवाभिभूताखिलभीतिभूतिः
हे राम, 'मी'पणाचा हा अपवित्र भाव, जो अहंकारानं भरलेला आहे, तो स्वतःच्या खरी ओळखीच्या काठीने छाटून टाक. मग तू आपल्या मूळ स्वरूपात स्थिर राहशील आणि सर्व प्रकारच्या भीती व दु:खांपासून मुक्त होशील.
अतिगम्भीरम् एतत् तु भगवन् वचनं तव । यद् अहङ्कारतृष्णे त्वं मा गृहाणेति वक्षि माम्
भगवंत, तुमचं हे वचन फारच खोल आहे — अहंकार आणि तृष्णा स्वीकारू नकोस, असं तुम्ही मला सांगितलं.