चित्तताशृङ्खलाम् एनां स्वरूपज्ञानयुक्तिभिः । बलाच् छित्त्वा महाबाहो स्वात्मसिंहं विमोचय
स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाच्या ज्ञानाने आणि विचाराने या मनाच्या साखळ्या जोरात तोड, हे महाबाहो, आणि आपल्या आत्मरूपी सिंहाला मुक्त कर.
परमात्मदशां त्यक्त्वा चेत्यं परिपतन् मलम् । यदा गच्छसि सङ्कल्पं चेत्यं सम्पद्यसे तदा
जेव्हा तू परब्रह्माची अवस्था सोडून बाह्य वस्तूंमध्ये गुंततोस, तेव्हा मनात जसा विचार येतो, तसाच तू त्या वस्तूप्रमाणेच होतोस.
आत्मनो व्यतिरिक्तं सच् चेत्यम् इत्य् अङ्गसंविदा । मनस् सम्पद्यते दुःखि क्षीयते त्यक्तया तया
आपल्यापासून वेगळे जे काही अस्तित्व आहे, ते इंद्रियांच्या जाणिवेने ओळखले जाते. मन त्यात गुंतले की दुःखी होते; ते सोडले की ते नष्ट होते.
आत्मैवेदं जगत् सर्वम् इत्य् अन्तस् संविदोदये । क्व चेत्ता क्व च वा चित्तं किं चेत्यं चिन्तनं च किम्
‘हे सर्व जग म्हणजेच आत्मा आहे’ अशी अंतःकरणात जाणीव जागी झाली की, मग विचार कुठे राहिला, मन कुठे राहिले, वस्तू काय आणि चिंतन काय?
अहम् आत्मेति जीवो ऽस्मीत्य् एतावच् चित्तकं विदुः । अनेनेदम् अनाद्यन्तं दुःखं राघव तन्यते
‘मी आत्मा आहे’, ‘मी जीव आहे’ एवढेच मन आहे असे सांगतात. हेच कारण आहे, राघव, की या विचारामुळे अनंत दुःख वाढत जाते.
अहम् आत्मा न जीवाख्यास् सत्तास् सन्तीतराः क्वचित् । इत्य् एव चित्तोपशमः परमं सुखम् उच्यते
मी आत्मा आहे, जीव नावाचा वेगळा कोणी नाही; याशिवाय दुसरे काहीही खरे नाही—अशा शांत मनाला सर्वोच्च आनंद म्हणतात.
आत्मैवेदं जगद् इति जाते राघव निश्चये । असत्ता चेतसो जाता भवत्य् एव न संशयः
हे राघव, जेव्हा हे नक्की पटते की हे जग म्हणजे स्वतःचाच आत्मा आहे, तेव्हा मनातील असत्यतेची भावना नक्कीच नाहीशी होते—याबद्दल काहीच शंका नाही.
एवं सत्यावबोधेन स्वात्मैवेदम् इति स्थिते । मनस् सुगलितं विद्धि सूर्यभासा तमो यथा
खऱ्या समजुतीने 'हे सर्व माझाच आत्मा आहे' असे ठामपणे उमगले, की समजावे मन पूर्णपणे विरघळले—जसे सूर्यप्रकाशात अंधार नाहीसा होतो.
मनस्सर्पश् शरीरस्थो यावत् तावन् महद् भयम् । तस्मिन्न् उत्सारिते योगाद् भयस्यावसरः कुतः
जोपर्यंत मनाचा सर्प शरीरात आहे, तोपर्यंत मोठे भय असते; पण योगाने तो दूर झाला, की मग भीतीला काहीच कारण राहत नाही.
भ्रान्तिमात्रोत्थितश् चित्तवेतालो भवतानघ । सम्यग्ज्ञानेन मन्त्रेण प्रसभं विनिपात्यताम्
हे पापरहित, मनाचा वेताळ फक्त भ्रमामुळे निर्माण होतो; त्याला योग्य ज्ञानाच्या मंत्राने जोराने नष्ट करावे.
देहगेहाद् गते चित्तयक्षे बलवतां वर । निराधिर् विगतोद्वेगं तिष्ठ नास्ति भयं तव
शरीराच्या घरातून मनाचा वेताळ निघून गेल्यावर, हे बलवानांमध्ये श्रेष्ठ, तू आधारविना आणि चिंता नसलेला राहा; तुला कोणताही भय नाही.
नीराग एव निरुपाञ्जन एव चास्मीत्य् एतावतैव गलिता तव चित्तसत्ता । निर्दुःखम् उत्तमपदं परमं गतो ऽसि तिष्ठोपशान्तसकलैषण एवम् अन्तः
तू आसक्तिरहित आणि कोणत्याही रंगाविना झालास, तेव्हा तुझ्या मनाची सत्ता नाहीशी झाली; तू दुःखरहित, सर्वोच्च पदाला पोहोचला आहेस—सर्व इच्छा शांत झालेल्या अवस्थेत आतूनच असा राहा.
एनाम् अनुसरन् राम चित्तसत्ताम् अपावनीम् । संसारबीजकणिकां जीवबन्धनवागुराम्
हे राम, या अपवित्र मनाच्या अस्तित्वाचा पाठलाग करणे म्हणजे संसाराच्या बीजाचा आणि जीवाला बांधणाऱ्या सापळ्याचा पाठलाग करणे आहे.
आत्मा त्यक्तात्मरूपाभो मलिनाम् आपतन् दशाम् । चिन्तां समनुसन्धत्ते धत्ते च कलनामलम्
आपल्या खऱ्या स्वरूपाचा त्याग केल्यावर आत्मा अशुद्ध अवस्थेत पडतो, चिंता आणि विचारांच्या गुंत्यात अडकतो.
मूर्छमाना महामोहदायिनी भयकारिणी । तृष्णा विषलतारूपा मूर्छाम् एव प्रयच्छति
तृष्णा, जी मोठा भ्रम आणि भीती निर्माण करते, विषारी वेलासारखी रूप घेते आणि मनाला गुंग करते.
यदा यदोदेति तदा महामोहप्रदायिनी । तृष्णा कृष्णनिशेवेयम् अनन्तान्ध्यविकारिणी
ज्यावेळी तृष्णा उगवते, त्यावेळी ती मोठा भ्रम देते; ती काळ्या रात्रीसारखी, अंतहीन आणि सतत बदलणाऱ्या अंधारात असते.
कल्पानलशिखादाहं सोढुं शक्ता हरादयः । तृष्णानलशिखादाहं सोढुं शक्ता न केचन
कल्पवन्हाच्या ज्वाळा सहन करण्याची शक्ती शंकरासारख्या देवांना असते, पण तृष्णेच्या ज्वाळा सहन करण्याची शक्ती कोणाकडेही नसते.
तीक्ष्णा कृष्णा सुदीर्घा च वहत्य् अङ्गे सदा निजे । शीतलेवासुखोदर्का घोरा तृष्णाकृपाणिका
तीक्ष्ण, काळी आणि फारच लांब अशी इच्छा या आपल्या अंगात नेहमीच असते; बाहेरून थंड दिसते, पण ती भीषण दुःख निर्माण करते.
यान्य् एतानि दुरन्तानि दुर्धराण्य् उद्धतानि च । तृष्णावल्ल्याः फलानीह तानि दुःखानि राघव
हे सर्व थांबता न येणारे, आवरता न येणारे आणि उधळलेले दुःख, हेच इच्छेच्या वेलीचे फळ आहेत, हे राघव.
अदृश्यैवात्ति मांसास्थिरुधिरादि शरीरकात् । मनोबिलविलीनैषा तृष्णावनशुनी नृणाम्
दिसत नसली तरी ती शरीरातील मांस, हाडे, रक्त आणि इतर गोष्टी खात जाते; ही इच्छा नावाची वनातील कुत्री मनात मिसळून लोकांना गिळते.
क्षणम् उल्लासम् आयाति क्षणम् आयाति शून्यताम् । जडा विदलयत्य् आशु तृष्णाप्रावृट्तरङ्गिणी
क्षणभर आनंद देते, क्षणभर रिकामेपण आणते; ही इच्छेची पावसाळी लाट, मंदबुद्धी लोकांना पटकन फाडून टाकते.
दृष्टदैन्यो हतस्वान्तो हतौजा याति नीचताम् । मुह्यते रौति पतति तृष्णयाभिहतो जनः
गरिबीने ग्रासलेला माणूस खचतो, त्याचा आत्मा तुटतो, बळ हरवते आणि तो नीचपणाकडे झुकतो. तृष्णेने पछाडलेला माणूस गोंधळतो, रडतो आणि खाली पडतो.
न स्थिता कोटरे यस्य तृष्णाकृष्णभुजङ्गमी । तस्य प्राणानिलास् स्वस्थाः पुंसो हृदयरन्ध्रगाः
ज्याच्या हृदयात तृष्णेचा काळा साप वसलेला नाही, त्याचे प्राणवायू हृदयाच्या मार्गाने शांतपणे आणि सुरळीतपणे वाहतात.
नूनम् अस्तङ्गतो यत्र तृष्णाकृष्णनिशाक्रमः । पुण्यानि तत्र वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवेन्दवः
जिथे तृष्णेचे अंधार खरेच नाहीसे झाले आहेत, तिथे पुण्य वाढते, जसे शुद्ध पक्षात चंद्र वाढतो.
यो न तृष्णाघुणावल्या क्षतः पुरुषपादपः । पुण्यप्रसूनेन सदा सो ऽवभाति विकासिना
जो माणूस तृष्णेच्या वेढ्यांनी जखमी होत नाही, त्याचा जीवनवृक्ष नेहमी पुण्याच्या फुलांनी बहरलेला आणि तेजस्वी दिसतो.
अनन्ताकुलकल्लोला विवर्तावर्तसङ्कुला । प्रवहत्य् आशयारण्ये तृष्णामोहनदी नृणाम्
मानवाच्या इच्छा-वासनेच्या जंगलातून, अनंत लाटा आणि भोवऱ्यांनी भरलेली मोहाची नदी वाहत असते.
तृष्णयेमे जनास् सर्वे सूत्रयन्त्रपतत्रिवत् । उह्यन्ते प्रविशीर्यन्ते संह्रियन्ते च भूरिशः
ही सर्व माणसं तृष्णेमुळे वारंवार हलवली जातात, तुटतात आणि पुन्हा एकत्र येतात, जणू काही दोऱ्याने हलणाऱ्या बाहुल्यांसारखी.
मूलान्य् अपि सुसूक्ष्मापि कठिनायसकर्कशा । तृष्णा परशुधारेव लगन्ती विनिकृन्तति
तृष्णा अगदी बारीक आणि कठीण मुळांनाही कुऱ्हाडीच्या धारेसारखी सहज तोडून टाकते.
निपतत्य् अवटे मूढस् तृष्णाम् अनुसरञ् जनः । नीलाम् अनुपतञ् श्वभ्रतृणशाखां यथैणकः
मूर्ख माणूस तृष्णेच्या मागे धावत, खड्ड्यात पडतो, जसं एखादं हरण निळ्या गवताच्या पातीमागे उडी मारून खड्यात पडतं.
नापन् नापि जरा न क्षुत् तथा जरयति क्षणात् । यथा जरयति क्षामं तृष्णा हृदयरूपिका
वारा, म्हातारपण किंवा भूक — यापैकी काहीही मनाला इतक्या लवकर थकवत नाही, जितकी मनाच्या गाभ्यात असलेली तृष्णा क्षणात थकवते.