विरामवासनापास्तसमस्तभववासनाः । मुहूर्तम् अमृताम्भोधिवीचीविलुलिता इव
सर्वांच्या मनातील जगाच्या वासनांचा उरलेला अंशही शांत झाला होता; त्या क्षणी ते जणू अमृताच्या समुद्रातील लाटांनी हलवले गेले होते.
ता गिरो रामभद्रस्य तस्य चित्रार्पितैर् इव । संश्रुताश् शृणुकैर् अन्तर् आनन्दपरिपीवरैः
रामभद्राच्या त्या शब्दांनी, जणू काही रंगीबेरंगी चित्रांनी सजवलेले, त्यांच्या कानांत पोहोचले आणि त्यांच्या अंतःकरणात आनंदाने भरून गेले.
वसिष्ठविश्वामित्राद्यैर् मुनिभिस् संसदि स्थितैः । जयन्तघृष्टिप्रमुखैर् मन्त्रिभिर् मन्त्रकोविदैः
वसिष्ठ, विश्वामित्र अशा ऋषींसह, जे सभेत बसले होते, तसेच जयंत, घृष्टि हे पुढारी असलेल्या, मंत्रज्ञान असलेल्या मंत्र्यांनी—
नृपैर् दशरथप्रख्यैः पौरैः पारशवादिभिः । सामन्तै राजपुत्रैश् च ब्राह्मणैर् ब्रह्मवादिभिः
दशरथासारख्या प्रसिद्ध राजांनी, नगरातील लोकांनी, पारशव वगैरे गायकांनी, सरदार, राजपुत्र आणि वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांनी—
तथा भृत्यैर् अमात्यैश् च पञ्जरस्थैश् च पक्षिभिः । क्रीडामृगैर् गतस्पन्दैस् तुरङ्गैर् गतचर्वणैः
तसेच सेवक, मंत्री, पिंजऱ्यातील पक्षी, खेळणारे पण आता स्तब्ध झालेले हरिण, आणि चरत बसणे थांबवलेले घोडे—
कौसल्याप्रमुखैश् चैव निजवातायनस्थितैः । संशान्तभूषणारावैर् अस्पन्दैर् वनितागणैः
कौसल्या वगैरे आपल्या खिडकीत उभ्या असलेल्या, दागिने शांत झालेल्या, आणि गप्प बसलेल्या स्त्रियांच्या समूहांनी—
उद्यानवल्लीनिलयैर् विटङ्कनिलयैर् अपि । अक्षुब्धपक्षततिभिर् विहगैर् विरतारवैः
उद्यानांमधल्या वेलींमध्ये, माकडांच्या निवासांमध्ये, आणि शांतपणे बसलेल्या पक्ष्यांच्या थव्यांमध्ये, जे गाण्यावाचून निवांत होते.
सिद्धैर् नभश्चरैश् चैव तथा गन्धर्वकिन्नरैः । नारदव्यासपुलहप्रमुखैर् मुनिपुङ्गवैः
आकाशात संचार करणारे सिद्ध, तसेच गंधर्व, किन्नर आणि नारद, व्यास, पुलह यांसारखे श्रेष्ठ ऋषी, हे सर्व तिथे होते.
अन्यैश् च देवदेवेशविद्याधरमहोरगैः । रामस्य ता विचित्रार्था महोदारा गिरश् श्रुताः
इतरही देवांचे अधिपती, विद्याधरांचे स्वामी आणि बलाढ्य नाग असे अनेक जण तिथे होते; आणि रामाच्या त्या अद्भुत, उदात्त वचनांचे सर्वांनी श्रवण केले.
अथ तूष्णीं स्थितवति रामे राजीवलोचने । तस्मिन् रघुकुलाकाशशशाङ्कसमसुन्दरे
मग, कमळासारख्या डोळ्यांचा आणि रघुकुळाच्या आकाशातील चंद्रासारखा सुंदर राम तिथे शांतपणे उभा राहिला.
साधुवादगिरा सार्धं सिद्धसार्थसमीरिता । वितानकसमा व्योम्नः पुष्पवृष्टिः पपात ह
सज्जनांची सुंदर वाणी आणि सिद्धांच्या समूहासोबत आकाशातून जणू फुलांची छत्रासारखी वर्षा खाली पडली.
मन्दारकोशविश्रान्तभ्रमरद्वन्द्वनादिनी । मदिरामोदसौन्दर्यमुदितोन्मदमानवा
मंदार फुलांच्या कळ्यांमध्ये विसावलेल्या भुंग्यांच्या गुंजनाने भरलेली, मधुर सुगंध आणि सौंदर्यात आनंदलेली, उल्हासित आणि मोहित झालेली.
व्योमवातविनुन्नेव तारकाणां परम्परा । पतितेव धरापीठं स्वर्गस्त्रीहसितच्छटा
जणू आकाशातील वाऱ्याने उडवलेली ताऱ्यांची रांग पृथ्वीवर पडली आहे, किंवा जणू स्वर्गातील स्त्रियांच्या हास्याची प्रभा पृथ्वीवर पसरली आहे.
वृष्टिष्व् एकशरन्मेघलवावलिर् इव च्युता । हैय्यङ्गवीनपिण्डानाम् ईरितेव परम्परा
जणू एकाच ढगातून पडणाऱ्या पावसाच्या थेंबांची ओळ, किंवा जणू साजूक तुपाच्या गोळ्यांची एकामागून एक रांग खाली टाकली आहे.
हिमवृष्टिर् इवोदारा मुक्ताहारचयोपमा । ऐन्दवी रश्मिमालेव क्षीरोर्मीणाम् इवाततिः
ती धबधबा बर्फाच्या सरीसारखा भासला, मोत्यांच्या माळेसारखा शुभ्र, चंद्रकिरणांच्या प्रकाशासारखा किंवा दूधाच्या लाटांसारखा पांढरा शुभ्र होता.
किञ्जल्कामोदवलिता भ्रमद्भृङ्गकदम्बका । सीत्कारगायदामोदमधुरानिलदोलिता
कमळाच्या केसराचा सुगंध दरवळत होता, मधमाशांचा गुंजन आणि गाण्याने गोड वारा हलकेच वाहत होता, आणि मधमाशांचे झुंड सतत भिरभिरत होते.
प्रभ्रमत्केतकव्यूहा प्रसरत्कैरवोत्करा । प्रपतत्कुन्दवलया वलत्कुवलयालया
फुललेल्या केतकीच्या गुच्छांनी भोवती फेर धरला होता, उमललेल्या कुमुदिनींचे ढग पसरले होते, कुंदाच्या माळा खाली पडत होत्या आणि निळ्या कमळांच्या तलावात लहरी उमटत होत्या.
आपूरिताङ्गनारामगृहच्छादनचत्वरा । उद्ग्रीवपुरवास्तव्यवरनारीविलोकिता
सुंदर स्त्रियांच्या घरांचे अंगण आणि छतं भरून गेली होती, आणि शहरातील रहिवासी तसेच खिडकीतून मान उंचावून पाहणाऱ्या स्त्रिया हे दृश्य पाहत होत्या.
निरभ्रोत्पलसङ्काशव्योमवृष्टिर् अनाकुला । अदृष्टपूर्वा सर्वस्य जनस्य जनितस्मया
आकाशात निळ्या कमळासारखी, ढग नसलेली, अशी एक अद्भुत पाऊसधार पडू लागली. ही पावसाची गंमत कुणीही कधीच पाहिली नव्हती, त्यामुळे सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर आश्चर्याने हास्य उमटले.
अदृष्टपूर्वा सिद्धौघकरोत्करसमीरिता । सा मुहूर्तचतुर्भागे पुष्पवृष्टिः पपात ह
कधीही न पाहिलेली, सिद्धांच्या समूहाच्या श्वासाने हललेली, अशी फुलांची वृष्टी चक्क एक प्रहराचा चौथा भागभर पडत राहिली.
आपूरितसभालोके शान्ते कुसुमवर्षणे । इमान् सिद्धगणालापाञ् शुश्रुवुस् ते सभासदः
सभागृह लोकांनी भरलेले असताना आणि फुलांचा मंद पाऊस शांतपणे पडत असताना, तिथे असलेल्या सर्वांनी सिद्धांच्या गप्पा ऐकल्या.
आकल्पं सिद्धसेनासु भ्रमद्भिर् अभितो दिवम् । अपूर्वम् अद्य त्व् अस्माभिश् श्रुतं श्रुतिरसायनम्
सिद्धांच्या सैन्यात अनेक वर्षे आकाशात फिरताना, आज आम्ही काहीतरी अनोखे ऐकले—हे खरेच अमृतासारखे बोल होते.
यद् अनेन किलोदारम् उक्तं रघुकुलेन्दुना । वीतरागतया तद् धि वाक्पतेर् अप्य् अगोचरम्
रघुकुळाचा चंद्र ज्याने हे सांगितले, ते इतकं विरक्तपणानं बोललं आहे की, अगदी वाणीच्या अधिपतीलाही ते समजण्याच्या पलीकडचं आहे.
अहो वत महत् पुण्यम् अद्यास्माभिर् इदं श्रुतम् । वचो राममुखोद्भूतम् अमृताह्लादकं धियः
वा! आज आपल्याला किती मोठं पुण्य मिळालं — रामाच्या मुखातून उमटलेली, मनाला अमृतासारखी आनंद देणारी वाणी ऐकायला मिळाली.
उपशमामृतसुन्दरम् आदराद् अधिगतोत्तमतापदम् एष यत् । कथितवान् उचितं रघुनन्दनस् सपदि तेन वयं प्रतिबोधिताः
रघुवंशातील रामानं शांततेच्या अमृतासारख्या सुंदर आणि श्रेष्ठ अवस्थेचं योग्य वर्णन केलं; त्यामुळे आपण लगेचच जागृत झालो.
पावनस्यास्य वचसः प्रोक्तस्य रघुकेतुना । निर्णयं श्रोतुम् उचितं वक्ष्यमाणं महर्षिभिः
रघुकुळाचा ध्वज ज्याने ही पावन वाणी सांगितली, त्या वचनांचा निर्णय महान ऋषींनी सांगणार आहेत, तो ऐकणं आपल्याला योग्य आहे.
नारदव्यासपुलहप्रमुखा मुनिपुङ्गवाः । आगच्छताश्व् अविघ्नेन सर्व एव महर्षयः
नारद, व्यास, पुलह आणि इतर सर्व थोर ऋषी कोणतीही अडचण न येता तेथे आले.
पतामः परितः पुण्याम् एतां दाशरथीं सभाम् । नीरन्ध्रकनकाम्भोजां नलिनीम् इव षट्पदाः
चला, आपण सर्वजण या दशरथपुत्राच्या पवित्र सभेभोवती असे बसू, जसे मधमाशा निरंतर सुवर्ण कमळाभोवती गोळा होतात.
इत्य् उक्त्वा सा समस्तैव व्योमावासनिवासिनी । आपपात सभां तत्र दिव्या मुनिपरम्परा
असे म्हणून आकाशात राहणाऱ्या त्या सर्व दिव्य ऋषींच्या परंपरेने एकत्र येऊन त्या सभेत प्रवेश केला.
अग्रस्थितमरुत्पृष्ठरणद्वीणमुनीश्वरा । पयःपीनघनश्यामव्यासमेचकितान्तरा
समोर वाऱ्याच्या झुळुकीत उभे असलेले थोर ऋषी, वनातले पूज्यजन, आणि मेघासारखे गडद, जलयुक्त, सामर्थ्यवान व्यास यांच्या मध्ये मिसळलेले दिसत होते.