सर्वगत्वाच् चिद् अन्येन केन सम्बध्यते किल । अखण्डशक्तेर् इन्द्रस्य केन स्यात् सह सङ्गरः
चैतन्य सर्वत्र व्यापलेलं असल्यामुळे त्याला दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीशी जोडता येईल का? आणि इंद्राची अखंड शक्ती कोणाच्या विरोधाने थांबू शकेल?
अतस् सम्बन्धिनो ऽभावात् सम्बन्धो ऽत्र न विद्यते । सम्बन्धेन विना कस्य सिद्धं तत् कीदृशं मनः
म्हणून, इथे जोडणारा कोणीच नाही, म्हणून काहीच संबंध राहत नाही; आणि संबंधच नसेल तर, कोणाचं मन ठराविक आहे, आणि ते कसं आहे, असं विचारायचं तरी कुणाचं?
चित्स्पन्दयोर् एकतायां किं नाम मन उच्यते । का सेना हयमातङ्गसङ्घसङ्घट्टनं विना
जेव्हा चैतन्य आणि स्पंदन एकरूप होतात, तेव्हा त्याला मन असं काय म्हणावं? घोडे आणि हत्ती यांच्या गोंधळाशिवाय सैन्य असतं का?
तस्मान् नास्त्य् एव दुष्टात्म चित्तं नाम जगत्त्रये । एषा सम्यक्परिज्ञानाच् चेतसो जायते क्षतिः
म्हणून, अरे दुष्ट जीव, या तिन्ही जगात मन असं काही खरंच नाही; खरी समजूत आली की, मन आपोआप नाहीसं होतं.
मा मुधैवम् अनर्थाय मनस् सङ्कल्पयानघ । मनो मिथ्या समुदितं नास्त्य् एव परमार्थतः
मूर्खपणानं त्रासासाठी मनाची कल्पना करू नकोस, अरे निष्पाप; मन हे खोटं निर्माण झालेलं आहे, ते प्रत्यक्षात नाहीच.
मा त्वम् अन्तः क्वचित् किञ्चित् सङ्कल्पय महामते । मनस् सङ्कल्पकं नाम यस्मान् नास्तीह कुत्रचित्
अगदी बुद्धिमान असलास तरी, कधीही तुझ्या मनात काहीही कल्पना करू नकोस. कारण मनाला कल्पना करणारे म्हणतात, पण इथे कुठेच ते खरे अस्तित्वात नाही.
असम्यग्ज्ञानसम्भूता कलनामृगतृष्णिका । हृन्मरौ तव संशान्ता सम्यगालोकनान् मुने
चुकीच्या समजुतीतून निर्माण झालेली मनाची मृगजळासारखी कल्पना, तुझ्या हृदयाच्या वाळवंटात खरी समजूत येताच शांत झाली आहे, हे ऋषी.
जडत्वान् निस्स्वरूपत्वात् सर्वदैव मृतं मनः । मृतेन मार्यते लोकश् चित्रेयं मौर्ख्यचक्रिका
मन जड आहे, त्याला स्वतःचे काही स्वरूप नाही, म्हणून ते नेहमीच मृत आहे. हे मृत मनच जगाला नष्ट करते—हीच अजब मूर्खपणाची फिरती चाक आहे.
यस्य नात्मा न देहो ऽस्ति नाधारो नापि चाकरः । तेनेदं भक्ष्यते सर्वं चित्रेयं मौर्ख्यवागुरा
ज्याच्याकडे आत्मा नाही, शरीर नाही, आधार नाही, आणि कुठलाही पाया नाही—त्याच्यामुळे हे सर्व गिळले जाते; हीच अज्ञानाची विचित्र सापळा आहे.
सर्वसामग्र्यहीनेन हन्यते मनसापि यः । तस्योत्पलदलाघातैर् मन्ये दलति मस्तकम्
ज्याचं मन सर्व साधनांपासून वंचित असूनसुद्धा त्याला नष्ट करू शकतं, त्याचं डोकं मला असं वाटतं की कमळाच्या पाकळ्यांनीही फोडलं जाईल.
जडेन मूकेनान्धेन निहतो मनसापि यः । मन्ये स दह्यते मूढः पूर्णचन्द्रमरीचिभिः
ज्याचं मन जड, मूक आणि आंधळं असूनसुद्धा त्याला हरवू शकतं, असा मूर्ख मला असं वाटतं की पूर्ण चंद्राच्या किरणांनीही जळून जाईल.
विद्यमानो हि यश् शूरो लोकस् तेनाभिभूयते । अविद्यमानम् एवेदं हन्त्य् अतो मुग्धतोदिता
खरंच, जो शूर आणि प्रत्यक्ष आहे तोच जगावर विजय मिळवतो; पण हे जे अस्तित्वातच नाही, ते फक्त अज्ञानातून आलेल्या भ्रमामुळेच नाश करू शकतं.
मिथ्यासङ्कल्पकलितं मिथ्यैव स्थितिम् आगतम् । अन्विष्टम् अपि नो दृष्टं का तस्य किल शक्तता
जे खोट्या कल्पनेतून तयार झालं आहे आणि खोटेपणानं अस्तित्वात आलं आहे, ते शोधलं तरी दिसत नाही; मग त्याला खरंच काय ताकद असणार?
अहो नु खलु चित्रेयं मायामयविधायिनी । चेतसाप्य् अतिलोलेन लोको यद् अभिभूयते
अहो, खरंच किती अद्भुत आहे ही माया, जी इतकी चपळ आणि चल मनालाही सहजपणे जिंकून टाकते.
मौर्ख्यं सर्वापदां निष्ठा का हि नापद् अजानतः । पश्य मौर्ख्याद् इयं सृष्टिर् अजातेनैव जन्यते
मूर्खपणा हा सर्व दुःखांचा पाया आहे; अज्ञान्याला कोणती आपत्ती येत नाही? पाहा, मूर्खपणामुळेच अजन्म्याने ही सृष्टी निर्माण केली आहे.
हा कष्टम् अतिमुग्धेयं सृष्टिर् मौर्ख्यवशं गता । असतैव यद् एतेन जीवेनाप्य् उपताप्यते
हाय, किती दयनीय आहे ही सृष्टी, जी पूर्णपणे मूर्खपणाच्या अधीन झाली आहे; म्हणूनच जिवंत प्राण्यालाही असत्य गोष्टींनी त्रास होतो.
मन्ये मूर्खमयी सृष्टिर् इयम् अत्यन्तपेलवा । तरङ्गासिप्रहारेण कणशः परिशीर्यते
माझ्या मते ही सृष्टी अज्ञानाने बनलेली आणि अत्यंत नाजूक आहे; विवेकाच्या तलवारीने ती थोड्या थोड्या भागांनी तुटून पडते.
नीलाब्जनालपातेन यन्त्रेणेव विदीर्यते । इन्दोर् आभोगपूर्णस्य करस्पर्शेन मुह्यते
निळ्या कमळाच्या देठाने जणू काही यंत्राने फोडल्यासारखी ती तुटते; पूर्ण चंद्राच्या हाताच्या स्पर्शाने ती गोंधळून जाते.
रिपुभिर् नयनोन्मुक्तैर् दृष्टिसूत्रैर् निबध्यते । सङ्कल्पकृतया शूरसेनया परिभूयते
शत्रूंच्या डोळ्यांतून सुटणाऱ्या नजरेच्या दोऱ्यांनी ती बांधली जाते; कल्पनेने तयार झालेल्या शूर सैन्याने ती जिंकली जाते.
यस्मात् किलेयं मनसा न स्थितेनैव कुत्रचित् । कल्पितेन मुधान्येन कृपणेन विहन्यते
ही सृष्टी कधीच मनात स्थिर राहत नाही; व्यर्थ, कल्पित आणि दीन मनामुळे ती नष्ट होते.
मूर्खलोकमयी सृष्टिर् मन एवासदुत्थितम् । या शक्ता न वशीकर्तुं न सा रामोपदिश्यते
मूर्ख लोकांनी बनलेली ही सृष्टी फक्त मनातूनच निर्माण होते आणि खरी नाही; जी वश होत नाही, ती रामाने शिकवली जात नाही.
अभिजातस्वरूपैषा प्रज्ञाक्षोदेषु न क्षमा । नोपदेशगिरां योग्या परिपूर्णेव संस्थिता
ही बुद्धी आपल्या स्वभावानेच ज्ञानाच्या सूक्ष्म लहरींना योग्य नाही; उपदेशाच्या शब्दांसाठीही ती योग्य नाही, जणू काही ती आधीच पूर्ण आणि स्थिर आहे.
बिभेत्य् एषा हि वीणायास् तन्त्रीगुणतनुध्वनेः । बन्धोर् अपि सनिद्रस्य बिभेति वदनद्युतेः
ही बुद्धी वीणेच्या तारांचा हलकासा आवाज जरी झाला तरी घाबरते; झोपलेल्या मित्राजवळसुद्धा चेहऱ्याच्या उजेडाला ती भीतीने थरथरते.
हसतो ऽपि जनाद् उच्चैर्भीतभीता पलायते । स्वेनैव मनसाप्य् अज्ञा किलैषा विवशीकृता
लोक मोठ्याने हसत असले तरी ही अज्ञानभीतीने पळून जाते; स्वतःच्या मनानेही हे अज्ञान असहाय्य होते.
सुखलवविवशा द्विषेव तप्ता हृदयगतेन निजेन चेतसैव । विधुरितधिषणा न वेत्ति सत्यं तद् अवितथं परिमोहिता मुधैव
सुखाचा थोडासा स्पर्श जरी झाला तरी ती अस्वस्थ होते, जणू हृदयातला शत्रू स्वतःचे मन तिला जाळते; तिचे समजणे गोंधळलेले असते, तिला सत्य कळत नाही आणि ती पूर्णपणे भ्रमित होते.
संसारसागरासारकल्लोलेषूह्यमानया । मन एव न मूकं स्वं यया जनतया जितम्
संसाराच्या अर्थहीन लाटांमध्ये ज्याचं मन सुस्त नाही, असा माणूसच खरं तर या जगावर विजय मिळवतो.
आत्मलाभमयोदारफलाभिर् इह सा मया । विचारोक्तिभिर् एताभिश् शास्त्रे ऽस्मिन् नोपदिश्यते
स्वतःचं स्वरूप मिळवण्यासाठी विचाररूपी शस्त्राने मिळणाऱ्या फळांची शिकवण या ग्रंथात या तर्कयुक्त शब्दांनी दिलेली नाही.
न पश्यत्य् एव यो ह्य् अन्धस् तस्य कः खलु दुर्मतिः । विचित्रमञ्जरीचित्रं सन्दर्शयति काननम्
जो खरोखरच आंधळा आहे, त्याला रंगीबेरंगी फुलांनी सजलेलं जंगल दाखवायला कोण मूर्ख प्रयत्न करेल?
कः कुष्ठघर्घरघ्राणं नानामोदविचारणे । मूर्खम् आत्मोपदेशे च प्रमाणं कुरुते ऽमतिः
ज्याचं नाक कुष्ठरोगामुळे बंद आहे, त्याच्याकडून सुगंध ओळखण्याची अपेक्षा कोण करेल? त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानाच्या बाबतीत मूर्खाचं मत प्रमाण मानणं योग्य नाही.
विपर्यस्तेन्द्रियं मत्तं मदिराघूर्णितेक्षणम् । धर्मनिर्णयसाक्षित्वे कः प्रमाणीकरोत्य् अधीः
ज्याचं मन दारू प्यायल्यासारखं गुंतलेलं, इंद्रियं उलटसुलट झालेलं आणि डोळे मद्यामुळे फिरत आहेत, अशा माणसाच्या निर्णयाला धर्माच्या बाबतीत कोण मान्यता देईल?