प्राणशक्तौ निरुद्धायां मनो नाम विलीयते । द्रव्यस्थायां तु तद् द्रव्यं प्राणरूपं हि मानसम्
जेव्हा प्राणशक्ती आवरली जाते, तेव्हा 'मन' असे जे म्हणतात ते विरघळून जाते. पण जेव्हा ती वस्तूमध्ये टिकून राहते, तेव्हा ती वस्तू म्हणजेच प्राणरूप मन असते.
देशान्तरानुभवनं प्राणो वेत्ति हृदि स्थितम् । स्पन्दवेदनतो यत् तन् मन इत्य् अभिधीयते
हृदयात स्थिर असलेला प्राण दूरच्या ठिकाणचा अनुभव जाणतो; स्पंदनाची जाणीव ज्यातून होते, त्याला 'मन' असे म्हणतात.
वैराग्यात् करणाभ्यासाद् युक्तितो वासनाक्षयात् । परमार्थावबोधाच् च रोध्यन्ते प्राणशक्तयः
वैराग्य, सातत्याने साधना, योग्य विचार, वासनांचा क्षय आणि परम सत्याची जाणीव यांमुळे प्राणशक्तीच्या क्रिया आवरल्या जातात.
दृषदो विद्यते शक्तिः कदाचित् स्वादने ऽन्धसाम् । न पुनर् मनसाम् अस्ति शक्तिस् स्पन्दावबोधने
कधी कधी दगडालाही अंधांना चवीची शक्ती असते; पण मनाला स्पंदन ओळखण्याची शक्ती नाही.
स्पन्दः प्राणमरुच्छक्तिश् चलरूपैव सा जडा । चिच् चितस् स्वात्मनस् स्वस्था सर्वदा सर्वगैव सा
स्पंदन म्हणजे प्राणशक्ती, ती नेहमीच चंचल आणि जड असते; पण चैतन्याची जाणीव, म्हणजेच खरे आत्मस्वरूप, हे नेहमी स्वतःमध्ये स्थिर आणि सर्वत्र व्यापलेले असते.
चिच्छक्तेस् स्पन्दशक्तेश् च सम्बन्धः कल्प्यते मनः । मिथ्यैव तत् समुत्पन्नं मिथ्याज्ञानं तद् उच्यते
चैतन्यशक्ती आणि स्पंदनशक्ती यांचा संबंध मन म्हणून कल्पिला जातो; असं जे निर्माण होतं ते खोटं असतं, आणि त्यालाच चुकीचं ज्ञान म्हणतात.
एषा ह्य् अविद्या कथिता मायैषा सा निगद्यते । परम् एतत् तद् अज्ञानं संसाराधिविषप्रदम्
हीच अज्ञान आहे, तिलाच माया असं म्हणतात; हेच ते परम अज्ञान, जे संसाररूपी विषाचं मूळ आहे.
चिच्छक्तेस् स्पन्दशक्तेश् च सङ्गे सङ्कल्पकल्पनम् । न कृतं चेत् परिक्षीणास् तद् इमा भवभीतयः
जेव्हा चैतन्याची स्पंदनशक्ती आणि हालचालीची स्पंदनशक्ती एकत्र येतात, तेव्हा कल्पना निर्माण होते. पण हे जर घडलं नाही, तर या संसाराच्या भीती कमी होतात.
वायुतस् स्पन्दशक्तिर् या सा चिता चेत्यते यदा । सचेत्यचित् तदैवान्तस् सङ्कल्पाद् याति चित्तताम्
जी स्पंदनशक्ती वाऱ्यासारखी आहे, ती जेव्हा चैतन्य म्हणून ओळखली जाते, तेव्हा त्या ओळखीमुळे आत कल्पनेतून ती मन होत जाते.
चित्ततैषा चितो मिथ्या कल्पिता बालयक्षवत् । अखण्डमण्डलाकारा स्पन्दसत्ता चिद् एव यत्
हे मन म्हणजे चैतन्यातून चुकीच्या कल्पनेने निर्माण झालेलं आहे, जसं एखाद्या मुलाने राक्षसाची कल्पना करावी तसं. पण खरी स्पंदनाची सत्ता म्हणजे अखंड, पूर्ण चैतन्यच आहे.
सर्वगत्वाच् चिद् अन्येन केन सम्बध्यते किल । अखण्डशक्तेर् इन्द्रस्य केन स्यात् सह सङ्गरः
चैतन्य सर्वत्र व्यापलेलं असल्यामुळे त्याला दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीशी जोडता येईल का? आणि इंद्राची अखंड शक्ती कोणाच्या विरोधाने थांबू शकेल?
अतस् सम्बन्धिनो ऽभावात् सम्बन्धो ऽत्र न विद्यते । सम्बन्धेन विना कस्य सिद्धं तत् कीदृशं मनः
म्हणून, इथे जोडणारा कोणीच नाही, म्हणून काहीच संबंध राहत नाही; आणि संबंधच नसेल तर, कोणाचं मन ठराविक आहे, आणि ते कसं आहे, असं विचारायचं तरी कुणाचं?
चित्स्पन्दयोर् एकतायां किं नाम मन उच्यते । का सेना हयमातङ्गसङ्घसङ्घट्टनं विना
जेव्हा चैतन्य आणि स्पंदन एकरूप होतात, तेव्हा त्याला मन असं काय म्हणावं? घोडे आणि हत्ती यांच्या गोंधळाशिवाय सैन्य असतं का?
तस्मान् नास्त्य् एव दुष्टात्म चित्तं नाम जगत्त्रये । एषा सम्यक्परिज्ञानाच् चेतसो जायते क्षतिः
म्हणून, अरे दुष्ट जीव, या तिन्ही जगात मन असं काही खरंच नाही; खरी समजूत आली की, मन आपोआप नाहीसं होतं.
मा मुधैवम् अनर्थाय मनस् सङ्कल्पयानघ । मनो मिथ्या समुदितं नास्त्य् एव परमार्थतः
मूर्खपणानं त्रासासाठी मनाची कल्पना करू नकोस, अरे निष्पाप; मन हे खोटं निर्माण झालेलं आहे, ते प्रत्यक्षात नाहीच.
मा त्वम् अन्तः क्वचित् किञ्चित् सङ्कल्पय महामते । मनस् सङ्कल्पकं नाम यस्मान् नास्तीह कुत्रचित्
अगदी बुद्धिमान असलास तरी, कधीही तुझ्या मनात काहीही कल्पना करू नकोस. कारण मनाला कल्पना करणारे म्हणतात, पण इथे कुठेच ते खरे अस्तित्वात नाही.
असम्यग्ज्ञानसम्भूता कलनामृगतृष्णिका । हृन्मरौ तव संशान्ता सम्यगालोकनान् मुने
चुकीच्या समजुतीतून निर्माण झालेली मनाची मृगजळासारखी कल्पना, तुझ्या हृदयाच्या वाळवंटात खरी समजूत येताच शांत झाली आहे, हे ऋषी.
जडत्वान् निस्स्वरूपत्वात् सर्वदैव मृतं मनः । मृतेन मार्यते लोकश् चित्रेयं मौर्ख्यचक्रिका
मन जड आहे, त्याला स्वतःचे काही स्वरूप नाही, म्हणून ते नेहमीच मृत आहे. हे मृत मनच जगाला नष्ट करते—हीच अजब मूर्खपणाची फिरती चाक आहे.
यस्य नात्मा न देहो ऽस्ति नाधारो नापि चाकरः । तेनेदं भक्ष्यते सर्वं चित्रेयं मौर्ख्यवागुरा
ज्याच्याकडे आत्मा नाही, शरीर नाही, आधार नाही, आणि कुठलाही पाया नाही—त्याच्यामुळे हे सर्व गिळले जाते; हीच अज्ञानाची विचित्र सापळा आहे.
सर्वसामग्र्यहीनेन हन्यते मनसापि यः । तस्योत्पलदलाघातैर् मन्ये दलति मस्तकम्
ज्याचं मन सर्व साधनांपासून वंचित असूनसुद्धा त्याला नष्ट करू शकतं, त्याचं डोकं मला असं वाटतं की कमळाच्या पाकळ्यांनीही फोडलं जाईल.
जडेन मूकेनान्धेन निहतो मनसापि यः । मन्ये स दह्यते मूढः पूर्णचन्द्रमरीचिभिः
ज्याचं मन जड, मूक आणि आंधळं असूनसुद्धा त्याला हरवू शकतं, असा मूर्ख मला असं वाटतं की पूर्ण चंद्राच्या किरणांनीही जळून जाईल.
विद्यमानो हि यश् शूरो लोकस् तेनाभिभूयते । अविद्यमानम् एवेदं हन्त्य् अतो मुग्धतोदिता
खरंच, जो शूर आणि प्रत्यक्ष आहे तोच जगावर विजय मिळवतो; पण हे जे अस्तित्वातच नाही, ते फक्त अज्ञानातून आलेल्या भ्रमामुळेच नाश करू शकतं.
मिथ्यासङ्कल्पकलितं मिथ्यैव स्थितिम् आगतम् । अन्विष्टम् अपि नो दृष्टं का तस्य किल शक्तता
जे खोट्या कल्पनेतून तयार झालं आहे आणि खोटेपणानं अस्तित्वात आलं आहे, ते शोधलं तरी दिसत नाही; मग त्याला खरंच काय ताकद असणार?
अहो नु खलु चित्रेयं मायामयविधायिनी । चेतसाप्य् अतिलोलेन लोको यद् अभिभूयते
अहो, खरंच किती अद्भुत आहे ही माया, जी इतकी चपळ आणि चल मनालाही सहजपणे जिंकून टाकते.
मौर्ख्यं सर्वापदां निष्ठा का हि नापद् अजानतः । पश्य मौर्ख्याद् इयं सृष्टिर् अजातेनैव जन्यते
मूर्खपणा हा सर्व दुःखांचा पाया आहे; अज्ञान्याला कोणती आपत्ती येत नाही? पाहा, मूर्खपणामुळेच अजन्म्याने ही सृष्टी निर्माण केली आहे.
हा कष्टम् अतिमुग्धेयं सृष्टिर् मौर्ख्यवशं गता । असतैव यद् एतेन जीवेनाप्य् उपताप्यते
हाय, किती दयनीय आहे ही सृष्टी, जी पूर्णपणे मूर्खपणाच्या अधीन झाली आहे; म्हणूनच जिवंत प्राण्यालाही असत्य गोष्टींनी त्रास होतो.
मन्ये मूर्खमयी सृष्टिर् इयम् अत्यन्तपेलवा । तरङ्गासिप्रहारेण कणशः परिशीर्यते
माझ्या मते ही सृष्टी अज्ञानाने बनलेली आणि अत्यंत नाजूक आहे; विवेकाच्या तलवारीने ती थोड्या थोड्या भागांनी तुटून पडते.
नीलाब्जनालपातेन यन्त्रेणेव विदीर्यते । इन्दोर् आभोगपूर्णस्य करस्पर्शेन मुह्यते
निळ्या कमळाच्या देठाने जणू काही यंत्राने फोडल्यासारखी ती तुटते; पूर्ण चंद्राच्या हाताच्या स्पर्शाने ती गोंधळून जाते.
रिपुभिर् नयनोन्मुक्तैर् दृष्टिसूत्रैर् निबध्यते । सङ्कल्पकृतया शूरसेनया परिभूयते
शत्रूंच्या डोळ्यांतून सुटणाऱ्या नजरेच्या दोऱ्यांनी ती बांधली जाते; कल्पनेने तयार झालेल्या शूर सैन्याने ती जिंकली जाते.
यस्मात् किलेयं मनसा न स्थितेनैव कुत्रचित् । कल्पितेन मुधान्येन कृपणेन विहन्यते
ही सृष्टी कधीच मनात स्थिर राहत नाही; व्यर्थ, कल्पित आणि दीन मनामुळे ती नष्ट होते.